مسجد جامع گرگان

مسجد جامع گرگان

Gorgan Central Mosque
 

قدیمی‎ترین مسجد استان.
مسجد جامع گرگان در محله نعلبندان (شمال خیابان امام خمینی)، در جبهه شمالی، راسته اصلی بازار نعلبندان واقع شده است. در گذشته، سه طرف شرق، شمال و جنوب مسجد را گورستاني وسيع فرا گرفته بود، كه در دهه 1310ش، بخش جنوبي به بازار نعلبندان الحاق شد. در سال 1332ش، در قسمت شمالي، كلنگ بناي مدرسه عنصري زده شد و در سال 1352ش، در ضلع شرقي و متصل به مسجد، كتابخانه‌ي مسجد تأسيس شد. در سال 1386ش، در جبهه شمالی و در مکان پیشین مدرسه عنصری، پارکینگ طبقاتی نعلبندان توسط شهرداری گرگان ساخته شد. مساحت عرصه بنا 2500 متر و مساحت اعیانی آن  حدود 1500 متر مربع است. مسجد جامع در سال 1311ش با شماره 181، به عنوان اثری ارزشمند از دوره‌ي سلجوقی و صفوی در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده است.

مسجد جامع از جمله ابنیه تاریخی گرگان (استرآباد) است که از قرون اولیه اسلام در این شهر  وجود داشت. مَقدِسي در قرن چهارم در رابطه با مسجد جامع گرگان آورده است: «جامع در بازار و دم در آن نهریست.» حمزه بن یوسف سهمی در کتاب «تاریخ جرجان» آورده است: «ابوالحسن علی بن احمد بوکرد استرآبادی متوفی به سال 333 هجری قمری نقل کرده است که محمد بن خالد الحنظلی الرازی با کنیه ابوعبدالله و لقب ممویه، ساکن استرآباد، بانی ساخت مسجد جامع استرآباد است و خودش اولین كسی بود كه به مردم استرآباد فقه را بازگو می‌كرد.» محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، تاریخ ساخت مسجد جامع استرآباد را مربوط به دوره‌ي تیموری می‌داند و در كتاب خود در رابطه با زمان ساخت و بانی بنا، این چنین آورده است: «بنای این مسجد در سنه‌ هشتصد و چهار شده، ولی بانی معلوم نیست. از بعضي از معمرين استرآباد چنين مسموع شده كه باني مسجد از اهل تسنن و از تراكمه معروف به طايفه امیر بوده.» رابینو بر اساس کتیبه‌های موجود بر منبر مسجد جامع، زمان ساخت بنا را به دوره‌ي تیموری نسبت می‎دهد: «کتیبه منبر حاکی از آن است که مسجد در دوره‌ي سلطنت سلطان ملک‌الملوک العرب و العجم معین الدین ابوالقاسم بابر بهادرخان به وسیله بابا حسین، یکی از اولادان ابوعبدالله شروع و در عهد پادشاهی شاه‌عباس، توسط قطب‌الدین احمد بن ملاعلی استرآبادی تمام شده است.» نویسنده کتاب معماری تیموری در ایران و توران که در دهه‌های 1940 -1930م، به پژوهش در زمینه معماری این دوره پرداخته است، ضمن این که مسجد جامع گرگان را در فهرست بناهای دوره‌ي تیموری برشمرده، در رابطه با تاریخ ساخت آن آورده است: «مسجد جامع گرگان: 859-809 ق؛ بنای مسجد مربوط به چند دوره است، از جمله یک مناره از دوره سلجوقی است که کتیبه‌ای با خط کوفی دارد. بیشتر بنای مسجد از دوره صفوی است و به آسانی از عناصر معماریِ دوره تیموری تشخیص داده می‎شود. مدارک مربوط به هر دوره ساختمانی در صفحات منقور یا تنکه‎های منبر چوبی و در آن دیده می‌شود.» آندره گدار نیز براساس کتیبه‌های منبر، تاریخ ساخت بنا را به دوره‌ي تیموری نسبت می‌دهد. نصرت الله مشکاتی در فهرست یادمان‌های باستانی و محوطه‌های تاریخی ایران در توصیف مسجد جامع گرگان، بنای اصلی مسجد را متعلق به دوره‌ي سلجوقی دانسته است. منوچهر ستوده، باني اين مسجد را گوهرشادخانم، همسر شاهرخ تيموري مي‌داند: «تاریخ بنای مسجد جامع استرآباد كلمه «حوض» مطابق 814 است و به امر گوهرشاد آغا ساخته شده است... . از بناهای دوره تیموری است و تا امروز یکی از تراکمه از طایفه ایمِر، متولی این مسجد است.»

در بنای مسجد، کتیبه‌ای که گواه بر زمان ساخت بنا و معرفی بانی آن باشد، وجود ندارد، اما کتیبه‌های بسیاری به صورت آجرکاری، سنگ‌نوشته، حکاکی (منبت کاری) روی چوب، گچ‌بری و کاشی‌کاری در مسجد موجود است. کتیبه آجری بر روی مناره به خط کوفی ساده نوشته شده و شامل آیه‌ای از قرآن کریم است. تعداد سنگ‌نوشته‌ها که بر دیوار پیشان (ایوان سمت قبله) نصب شده است، 19 سنگ می‌باشد که شامل سنگ فرمان و وقف است. متقدم‌ترین آن، سنگ فرمان متعلق به دوره‌ی قراقویونلو در سال 862ق و متأخرترین آن، سنگ وقف به تاریخ 1219ق است. کتیبه‌های منبت‌کاری، بر روی منبر چوبی و دو لنگه در موجود است که قدیمی‌ترین کتیبه‌ی منبر، مورخ 859ق و متأخرترین آن مورخ 1157ق است و حاکی از ساخت منبر در دوره‌ي تیموری و مرمت آن در دوره‌ي افشاریه است. چهارچوب و دو لنگه در قدیمی مسجد نیز دارای کتیبه‌ای مشتمل بر دعا و احادیث است. کتیبه گچ‌بری بر دیوارهای داخلی پیشان قرار دارد و دارای تاریخ 1327ش است که نشان دهنده‎ی سال ساخت آسمانه ایوان است. کتیبه‎های کاشی‌کاری، در میان‌سرا و سردرهای مسجد وجود دارد که شامل آیات قرآن و تاریخ اجرای آرایه کاشی‌کاری در دهه‎های 70-1360ش است.

با توجه به مطالب یاد شده، به نظر می‎رسد قدمت مسجد جامع، به قرون اولیه اسلامی بازمی‎گردد، اما ساختار معماری قدیمی‎ترین بخش‎های به جای مانده‌ی بنا، به دوره‌ي سلجوقی (قرن 6-5ق) تعلق دارد. مسجد و شبستان‏هاي آن در دوران تيموريان، صفويان و افشاريه، مرمت و نوسازي شده كه تعدادي از سنگ‌نوشته‏هاي نصب به ديوار پیشان مسجد، گواه بر اين حقيقت است. این بنا، در دوران قاجار، پهلوی و معاصر نیز مورد تعمیر و نوسازی قرار گرفته و ساختار اولیه و اصیل آن دگرگون شده است. يكي از اين تغييرات بر اثر زلزله سال 1220ق بوده كه ظاهراً طاق ايوان غربي مسجدجامع فرو ريخته است. در ماده تاريخي آمده: «از زلزله، طاق مسجد جمعه خراب» كه به حساب ابجد، اين عبارت مبين تاريخ مذكور است. زماني نیز اين مسجد دستخوش آتش‎سوزی شده كه طبق روايات شفاهي، اين آتش‌سوزي در دهه 1320ش رخ داده است. در سال 1323ش نیز زلزله‌ای در استرآباد به وقوع پیوسته و در پی آن، خرابی‎هایی در بنا به وجود آمده و تعمیرات و تغییراتی در آن شکل گرفته است.
مسجد جامع گرگان، بنایی درون‌گرا با طرح مربع- مستطیل با کشیدگی شمال شرقی- جنوب غربی است. این مسجد یک حیاط باز با دو ایوان و شبستان‏های اطراف را ارائه می‏دهد. آندره گدار، سبک معماری مسجد جامع گرگان را دنباله‌روی سبک مساجد دو ایوانه خراسانی می‎داند. صحن مسجد مستطیل شکل و نسبتاً وسیع است و در میان آن، حوض آبی ساخته‎اند. ایوان‏ها به صورت قرینه در محور شمال شرقی- جنوب غربی قرار‎ گرفته‎اند؛ چهار شبستان با تهرنگ(L) گرداگرد میان‌سرا در دو طرف هر دو ایوان قرار گرفته است. دو ورودی در مرکز جبهه‌های جنوب‌شرقی و شمال‌غربی مسجد قرار گرفته‎اند و توسط دالانی، دسترسی به میان‌سرا را فراهم می‎کنند. تک مناره‎ای با پلان دایره‏ای شکل در جبهه شمالی میان‌سرا در مجاورت دالان ورودی واقع شده است. دو اثر ارزشمند چوبی از دوره‌ي تیموری در مسجد وجود دارد که یکی از آن‎ها، منبری چوبی با تزئینات منبت‌کاری در ایوان سمت قبله است و دیگری، درب دو لنگه چوبی با تزئینات پرتکلف منبت‏کاری است که زمانی، درب ورودی جبهه جنوبی بوده است. افزون بر فضاها و عناصر یاد شده در این مسجد، مقبره‎ای در جبهه‎ی جنوبی، کنار سردر متعلق به شخصی گمنام وجود دارد و در سمت شمال شرقی در کنار ورودی نیز مقبره‎ای متعلق به ملا محمد قاسم کاشف وجود داشته که از بین رفته است.
این بنا دارای دو ورودی مقابل هم، در جهت جنوب‌شرقی و شمال‌غربی مسجد است. ورودی جنوب‌شرقی که ورودی اصلی بناست، دسترسی به بازار نعلبندان را فراهم می‎کند و ورودی شمال‌غربی در راستای دسترسی به محله پاسرو است. در گذشته، فضای سردر جنوب‏شرقی، به صورت دو طبقه بوده که طبقه بالا به فرم ایوان با ستون‏های چوبی و طاق نماهایی در جداره‌های بیرونی بوده است؛ طبقه پایین هم دارای درگاهی طاقی و بدون آرایه خاص بوده و دربی چوبی با تزئینات بسیار پرکار و ارزشمند منبت‌کاری از دوره تیموری بر آن قرار داشت که برای حفظ و نگهداری بیشتر از آن، از سال 1338ش،  در ایوان شمال‌شرقی در ویترینی شیشه‌ای نگهداری می‌شود. در دهه 1370ش، ساختار سردر دگرگون و نمای آن با کاشی‌کاری تزئین شد. بر چهارچوب درب ورودی، کتیبه‌ای مشتمل بر هفت حدیث در مورد ارزش مسجد به خط نسخ نوشته شده که متن آن بدین شرح است: «قال النبی الهاشمی القریش الملکی المدنی محمد المصطفی صلوات و سلامه علیه المسجد بیت کل تقی عنه و سلام الله علیه اذا دخل احدکم فی المسجد فلا یجلس حتی یصلی رکعتین و قال صلی الله علیه و آله من بنی لله مسجدا» و کتیبه‌ی بالای چهارچوب مشتمل بر دو حدیث در مورد فضیلت نماز بدین شرح است: « بنی الله بیتا فی الجنه و قال صلی الله علیه و آله صلوه لجار المسجد الا فی المسجد و قال صلی الله علیه و آله من صلی صلوه الصبح بالجماعه ثم جلس یذکر الله حتی تطلع الشمس کان له ستر من النار» و کتیبه‎ی سمت چپ چهارچوب مشتمل بر دو حدیث در مورد فضایل حضرت علی (ع) و فضیلت نماز بدین شرح است: «و له علیه السلام انا مدینه العلم و علی بابها و من ارادالحکمه فلیاتها من بابها»، «و قال رسول صلی الله علیه و آله عجلوا بالصلوه قبل الفوت و عجلوا بالتوبه قبل الموت.» سردر شمال غربی نیز در گذشته به صورت طاق نیم‌کار کاربندی با اندودی از گچ بوده، اما در تعمیرات دهه 1380، نمای آن با کاشی هفت‌رنگ پوشیده شده است. منوچهر ستوده، به کتیبه‎ای بر درب ورودی مسجد جامع در کوچه‎ی مدرسه عنصری در گذر پای سرو استرآباد اشاره می‎کند: «فقط بر لنگه‌ی سمت چپ: عمل استاد محمد نجار خلف مرحوم استاد علی محمد بنا، سنه 1288.»

ایوان جنوب غربی سمت قبله است و محراب و منبر قدیمی مسجد که از آثار دوره‌ي تیموری است، در این ایوان قرار دارد. نصرت‌الله مشکاتی در معرفی مسجد جامع گرگان، تاریخ 1108ق را برای محراب ذکر می‌کند و پس از آن، ستوده به نقل از وی، و اسدالله معطوفی نیز تاریخ مذکور را برای محراب ذکر کرده‎اند، اما در وضع موجود، هیچ‌گونه کتیبه و تاریخی بر رو و یا حواشی محراب وجود ندارد. محراب به صورت فرورفتگی ساده با نمایی به فرم طاق پوشیده از مقرنس گچی است و تنها آرایه آن، اندود سفید رنگ گچ و مقرنس ساده است. تعدادی سنگ‌نوشته قدیمی که شامل فرمان‏ها، موقوفات و تعمیرات مسجد در دوران مختلف تاریخی است، بر دیوارهای ایوان نصب شده است. آسمانه ایوان به صورت دو پوسته است. پوسته درونی یا در واقع پوشش زیرین فرم ازگ (منحنی) است و شامل دو طاق کاربندی و نیم‏کار بر روی محراب با تزئینات آجرکاری است. پوسته دوم و یا به عبارتی پوشش بیرونی، به صورت سقفی شیب‌دار با خرپای چوبی و پوشیده از سفال است. آسمانه امروزین ایوان بر اساس کتیبه گچی موجود در ایوان که در قسمت مرکزی آن عبارت «عمل آقا محمد فرزند سید سقا 1327» حک شده، در سال 1327ش ساخته شده و در گذشته، فرم هندسی سازه آسمانه متفاوت بوده و به صورت یک تاق نیم‌کار یا کنه‌پوش با تزئینات مقرنس گچین بوده است. نمای ایوان پیش از بازسازی و نوسازی سال 1327ش، به صورت گچی با طاق نماهایی ساده با چفدهایی کلیل و تیزه‌دار و ازاره آجری مزین بوده است. پس از تغییرات ساختاری و سازه‎ای سال 1327ش، آرایه گچ‌بری با نقوش نمادین متدوال در دوره‌ی پهلوی و سنتوری در بالای ایوان و ازاره‎های مرمرین، تشکیل دهنده‎ی نمای ایوان بوده‎اند. در دهه‎های 70-1360ش نمای ایوان با کاشی هفت‌رنگ با نقوش ختایی و اسلیمی و کتیبه‌هایی از آیات قرآنی پوشیده شده است. به ترتیب زمانی، 19 سنگ‌نوشته‏ی نصب شده در ایوان سمت قبله عبارتند از:
1. فرمان جهانشاه بن قرايوسف قراقويونلو، مورخ 862 ق.
2. حكم ابوالنصر سام ميرزا بن شاه اسمعيل صفوي، مورخ 929ق.
3. حكم شاه تهماسب صفوي، مورخ 937ق.
4. حكم سلطان محمد ذوالقدر، مورخ 937ق.
5. حكم ابوالغازي القاص میرزا بن شاه اسمعیل، مورخ 942ق.
6. وقفنامه آب قنات مصلي، مورخ 963ق.
7. فرمان شاه تهماسب اول، مورخ 976ق.
8. فرمان شاه تهماسب اول، مورخ 977ق.
9. فرمان شاه تهماسب اول، مورخ 979ق.
10. فرمان شاه‌عباس اول.
11. حكم شاه‌عباس اول، مورخ 1024ق.
12. وقفنامه يك باب كاروان‌سرا و ...، مورخ 1041ق.
13. فرمان شاه صفي صفوي، مورخ 1047ق.
14. فرمان شاه‌عباس دوم، مورخ 1055ق.
15. فرمان شاه‌عباس دوم، مورخ 1068ق.
16. كتيبه تعمير مسجد جامع، مورخ 1157ق.
17. وقفنامه سه دانگ حمام قاضي ...، مورخ 1157ق.
18. وقفنامه شش دانگ کل قنات حاجی علی‌رضا در قریه دنگلان ...، مورخ 1166ق.     
19. وقفنامه یک دانگ از حمام نو قاضی...، مورخ 1219ق.  
 

در مقابل ایوان سمت قبله، ایوان دیگری در جهت شمال شرقی واقع شده است. ایوان شمال‌شرقی، از نظر ابعاد و تناسبات کاملاً مشابه ایوان سمت قبله است. پوشش آن مشابه ایوان جنوب‌غربی به صورت دو پوسته است. سازه پوسته درونی نیز متشکل از یک طاق کنه‌پوش و یک طاق کاربندی، با تزئیناتی ساده‎تر و بی‌تکلف‌تر از ایوان دیگر است. ایوان یاد شده نیز در سال 1339ش بازسازی شده است. پس از بازسازی نمای ایوان همانند نمای ایوان مقابل آن پس از بازسازی، با گچ‌بری متداول در دوره‌ی پهلوی پوشیده شد، اما در دهه‎های 70-1360ش، همانند ایوان دیگر، با کاشی هفت‎رنگ با نقوش ختایی و کتیبه‌هایی از آیات قرآنی پوشیده شد. شبستان‎ها دور تا دور حیاط را دربرگرفته‌اند و هریک از آن‌ها، منبر خاص خود را دارند و به یکی از روحانیون مسجد تعلق دارد. در گذشته، نمای شبستان‎ها با اندودی از گچ بدون هیچ‌گونه آرایه خاصی پوشیده شده بود و فضای شبستان‎ها به صورت فضایی نیمه باز و به عبارتی، به فرم رواق بوده و هیچ‏گونه دربی حدفاصل فضای شبستان و میان‌سرا نبوده است. پس از زلزله سال 1323ش و تعمیراتی که در پی خرابی‎های مسجد در شبستان‎ها صورت گرفت، بخش‎هایی از ستون‌ها و سازه شبستان‎ها با فلز تقویت شد و درب‎های چوبی براساس فرم هندسی طاق‎ها ساخته و نصب گردید. در تعميرات سال 1339ش، در پاي ستون يكي از شبستان‌ها، كوزه‌اي حاوي سكه‌هاي نقره به دست آمد كه هم‎اكنون تعدادي از اين سكه‌ها در موزه ملي ايران نگهداري مي‌شوند. معروف است كه بانيان مسجد، اين سكه‌ها را براي تعمير مسجد پنهان كرده بودند. در دهه‎های 70-1360ش، سازه‌ی بیشتر قسمت‌های شبستان‌ها، به‎ویژه سقف‎ها، به صورت فلزی درآمد و نمای شبستان‎ها هم با آجر و کاشی هفت‌رنگ پوشیده شد. بام شبستان‎ها از ایرانیت و سفال قرمز رنگ پوشیده شده است.
یکی از عناصر معماری مسجد، مناره آن است که در جبهه جنوبی بنا در کنار دالان ورودی جای گرفته است. مناره در حال حاضر قدیمی‎ترین بخش مسجد، یادگاری از دوره‌ي سلجوقی است. تهرنگ مناره به فرم دایره است و قطر آن از پایین تا بالای مناره، کمتر شده و ارتفاعی در حدود 15 متر دارد. مناره دارای تزئینات چشمگیر آجرکاری، از جمله گل اندازهای آجری و آجرهای مهری و کتیبه‎ای به خط کوفی است. در قسمت بالای مناره، فضایی به عنوان ماذنه قرار دارد که به صورت اتاقکی چهارگوشه است که از چهار طرف باز و با سقفی چهار شیبه و سفال‌پوش، پوشیده شده است. «به نظر می‏رسد که بخش فوقانی مناره ویران شده و به جای آن مأذنه‏ای چوبی در دوره متأخرتر جایگزین آن شده باشد.» بخش‎هایی از کتیبه مناره که به خط کوفی ساده نوشته شده، از بین رفته و آنچه باقی مانده، آیه‎ 33 از سوره «فصلت» بدین شرح است: « فوالله له و لمن عمرها و ([من]) احسن قولا ممن دعا الی ([الله])  تعالی». مناره مسجد جامع در سال 1335ش مرمت شده است. در دهه‎های 70-1360، هم‏زمان با سایر تغییرات و تعمیرات مسجد، بر روی مناره، لایه‎ای از کاشی هفت‌رنگ اجرا شده و در دو سال اخیر، اما به همت اداره میراث فرهنگی، صنایع‎دستی و گردشگری استان، لایه کاشی‌کاری برداشته و پوسته آجری اصیل مناره نمایان شد.
از دیگر آثار ارزشمند مسجد جامع گرگان، منبر چوبی آن است که یکی از آثار هنری دوران ابوالقاسم بابر بن بایسنقر بن شاهرخ به شمار می‌رود. این منبر با ابعادی در حدود 95/2 متر، 80 سانتی‏متر عرض و 92/2 متر ارتفاع، از نوع قاب و گره و دارای تزئینات منبت‎کاری با نقوش گل و بوته است و 8 پلکان دارد. بر یک بدنه آن، در 12 قاب هشت ضلعی، صلوات کبیر نوشته شده است. مدخل بالای منبر دارای سه کتیبه به خط ثلث و نستعلیق از دوران تیموری، صفوی و افشاری است.
کتیبه دوره‌ي تیموری در دو سطر بدین شرح است: «قدتم فی ایام دوله السلطان الاعظم مولی ملوك العرب و العجم معین‏الدین ابوالقاسم بابر بهادر [خلد] الله تعالی ملكه و سلطانه بسعی الامیر الاعدل بابا حسن جاندار فی 859.»
کتیبه دیگری که به دنبال همین کتیبه آمده، از دوره‌ي صفوی و متن آن بدین شرح است: «قد عمر هذالمسجد فی الدوله السلطان الاعظم الخاقان المعظم المکرم شاه‌عباس الصفوی الحسینی بهادر خان خلدالله درجه.»
در زیر کتیبه‌ی بالا، اين کتیبه‌ حک شده است: «بر دست بنده کمترین قطب‏الدین احمد بن ملا علی الاسترآبادی فی تاریخ خامس عشر من شهر الشعبان المعظم سنه 1018.»
این منبر دری دو لنگه دارد که ظاهراً بعدها بر آن سوار کرده‏اند. بر بالای در، کتیبه‎ای به خط نستعلیق موجود است که بیانگر تعمیر منبر در زمان نادر شاه افشار و در چهار سطر است:
«بسم الله الرحمن الرحیم.
در زمان دولت و سلطنت خسرو گیتی‏جاه شهنشه ایران و هند و ترکستان در دوران تعمیر مسجد [تعمیر] این منبر نمود اقل عبادالله حاجی قربان آقای ناظر بیوتات عالیجاه و محمدحسین قاجار بیگلربیگی دارالمؤمنین استرآباد امید از فیوضات ابدی و دولت سرمدی بهره‏مند و با نصیب باد برب العباد فی تاریخ شهر ذی القعده الحرام سنه 1157.»
مسجد جامع گرگان همانند مساجد جامع همه شهرهای ایران، علاوه بر دارا بودن کارکردهای مذهبی، همواره به عنوان یکی از هسته‎های مهم سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در دوره‎های مختلف شهر گرگان مطرح بوده است. برگزاری جشن‎ها و اعیاد گوناگون مذهبی، مراسم عزاداری ماه محرم و صفر مانند طوق‎بندان، برگزاری مراسم دسته‎چوبی برگزاری مراسم سیاسی و اجتماعی همچون تجمع مشروطه‎خواهان در مسجد جامع، برگزاری مراسم مربوط به انتخابات وکلای استرآباد برای مجلس ملی در دوره‌ي قاجار و ... قابل ذکر است. در حال حاضر نیز همچون گذشته، این بنای تاریخی ارزشمند، نقش با ارزشی از نظر مذهبی، اجتماعی و سیاسی در میان ساکنین شهر دارد.
در سال 1385ش، هنگام مرمت ایوان سمت قبله، در بخشی از فضا، گمانه‌زنی‎های باستان‎شناسی به طور مختصر و در مدت زمانی کم صورت گرفته و آثاری از آجر فرش دوره‌ي صفوی مسجد جامع نمایان شد، اما گمانه‏زنی علمی به طور دقیق و مشخص در هیچ کجای دیگر مسجد تاکنون صورت نگرفته است.

منابع:
• آندره گداره، یدا گدار، و ماکسیم سیرو. (1385). آثار ایران (جلد اول و 2، چاپ 4). (ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم). مشهد: آستان قدس رضوی، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي.
• اخوان مهدوی، محمود، و زحمتکش، بابک. (1387). گزارش مرمت منبر مسجد جامع گرگان. گرگان: اداره میراث فرهنگی، صنایع‎دستی و گردشگری گلستان.
• اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. (1368). مرآه‏البلدان (جلد 49). (به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث). دانشگاه تهران.
• تصویر ایوان سمت قبله در دوره قاجار. [آلبوم خانه کاخ موزه گلستان]. آلبوم شماره 298. عکس شماره 72.
• تصویر برگزاری دسته‏چوبی در مسجد جامع گرگان در دوره قاجار. [آلبوم خانه کاخ موزه گلستان]. آلبوم شماره 298. عکس شماره 71.
• تصویر برگزاری عید شعبانیه در ایوان سمت قبله مسجد جامع گرگان. (1315). آرشیو شخصی محمود اخوان مهدوی.
• حاجی قاسمی، کامبیز. (1383). گنج نامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران. مساجد جامع بخش دوم. (دفتر هشتم، چاپ اول). تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی.
• ‏دایره‏المعارف بناهای تاریخی ایران دوره اسلامی. (1378). (جلد 2: مساجد). تهران: سوره مهر.
• رابینو، یاسنت لویی. (1383). سفرنامه مازندران و استرآباد (چاپ 4). (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.
• رجائی علوی، سهیلا، و وفایی، شهربانو. (1388). کتیبه‎های اسلامی گرگان و دشت، یادمان‎های چوبی و سنگ‌نوشته‌ها (چاپ اول). تهران: سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري.
• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
• سهمي، حمزه بن یوسف. (1407ق). تاریخ جرجان. (زیر نظر محمد المعیدخان). بیروت: عالم الکتب.
• عباسي، قربانعلي. (1389). مصاحبه شخصي محدثه ميرحسيني.
• قوامی. (1318). حدود مسجد جامع و قبرستان [نقشه شماره 81). (مقياس: 1:500). اداره فرهنگ گرگان و دشت. .  
• مجموعه دست‏نویس شماره الف/3. كتب خطي محمود اخوان مهدوی در گنجينه نسخ خطي كتابخانه ميرداماد. حاشیه ص 162 ر.
• معطوفی، اسدالله. (1384). استرآباد و گرگان در بستر تاریخ ایران، نگاهی به 5000 سال تاریخ منطقه (چاپ 2). گرگان: مؤلف.
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.
• مقدسی، ابوعبدالله محمدبن‏احمد. (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (جلد 2). (ترجمه علینقی منزوی). تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
• مقصودلو، حسینقلی (وکیل‏الدوله). (1363). مخابرات استرآباد (جلد اول و 2). (به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت). تهران: تاریخ ایران.
• وقف‏نامه‌های مسجد جامع گرگان. (1324، 1328، 1335-1332). بایگانی اداره اوقاف و امور خیریه گرگان. (م 11).
• ویلبر، دونالد، و گلمبك، لیزا. (1374). معماری تیموری در ایران و توران. (ترجمه‌ کرامت‏الله افسر و محمد یوسف کیانی). تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
• Meshkati, Nosratollah. (1974). A list of the Historical Sites and Ancient Monuments of Iran. Publication No 5.Translated by: H.A.S Pessyan. Ministry of Culture and Arts Press. Tehran. p 178.