زبان ترکمنی
زبان ترکمنی Turkmen language
زبان ترکمن های ساکن در استان گلستان و استانهای خراسان رضوی و شمالی.
ترکمني، زبان رسمي کشور ترکمنستان است. در نگارش متون ترکمني در جمهوري ترکمنستان، از رسمالخط لاتين و در کشورهاي ايران و افغانستان، از رسمالخط عربي– فارسي استفاده ميشود. ترکمني رايج در سوريه و عراق، به ترکي آذري نزديک است.
زبان ترکمني در خانوادهي زباني آلتاي و شاخهي ترکي آن طبقه بندي ميشود. شاخهي زبان ترکي، خود به زيرشاخههاي متعدد تقسيم ميشود. زبانشناسان ترکيپژوه، از جمله رادلوف، رامستد، سامويلويچ، رشيد رحمتي آرات و يوسف آزمون، عموماً زبان ترکمني را از نظر قومي، در گروه ترکي اوغوزي و از نظر جغرافيايي، در گروه ترکي جنوب غربي يا جنوبيجاي ميدهند. در گروه جنوب غربي (اوغوزي)، ترکي ترکمني با ترکي آذري، ترکي عثماني (ترکيه)، ترکي گاگاووزي و ترکي خراساني خويشاوندي دارد. زبان ترکمني به همراه ساير زبانهاي ترکي، از نظر ساخت واژه، در ردهي زبانهاي پيوندي طبقهبندي ميشود. ويژگي بارز زبانهاي پيوندي، فراواني پسوندهايي است که با پيوستن به يک واژه، مفاهيم بسياري را توليد ميکنند.
• پيشينهي تاريخي
ترکمني، از جهت گروهبندي قومي زبانهاي ترکي، با عنوان زبان اوغوزي نيز شناخته ميشود. «اوغوز» از قديميترين اقوام ترکنژاد است که از قرن پنجم قمري در منابع اسلامي به نام «ترکمن» ناميده شدند. زبان اوغوزي به سه دورهي اوغوزي قديم، اوغوزي ميانه و اوغوزي جديد تقسيم ميشود. نمونههاي مکتوب اوغوزي قديم، در سنگ نوشتههاي ينيسئي و بارليق، مربوط به دورهي پيش از اسلام ديده شده است. به نظر ميرسد نسخههاي قديم کتاب «دده قورقوت علي لسان اوغوزان» نيز مربوط به اين دوره باشد.
اوغوزي ميانه، تا قرن هفتم قمري ادامه دارد. مهمترين آثار ادبي مربوط به اين دوره، کتاب «ديوان لغاتالترک» نوشته محمود کاشغري و ديوان حکمت خواجه احمد يسوي است. اوغوزي جديد، از قرن هفتم آغاز ميشود و آن در واقع شروع دورهي ترکمني قديم است. ترکمني قديم، تا قرن هشتم ادامه دارد. در اين دوره، زبان ترکمني در حوزهي جغرافيايي خوارزم بالندگي مييابد. به دليل اعمال حاکميت سياسي اردوي زرين (آلتون اردو) با محوريت زبان ترکي قپچاقي بر ترکمنان، از نظر ادبي، تحتتأثير زبان ادبي اوغوز– قپچاق است. آثار ادبي معروف اين دوره، قصهي يوسف اثر علي خوارزمي، محبتنامه، نهج الفراديس و قصص الانبياست.
از قرن نهم، به دليل تکميل فرايند تکوين قومي ترکمنهاي ماوراء خزر، زبان ادبي ترکمني ميانه شکل ميگيرد. مهمترين آثار ادبي اين دوره، کتابهاي معين المريد نوشتهي شيخ شرف اورگنچلي و کتاب رونق الاسلام نوشته وفايي است. دورهي ترکمني ميانه همزمان با تضعيف حاکميت سياسي اردوي زرين (آلتون اردو) بر مناطق مسکوني مردم ترکمن در خوارزم و بلخان و شکلگيري حاکميت سياسي شيبانيان با محوريت قومي و زباني ازبکي در قرن دهم قمري است. در نتيجهي فروپاشي حاکميت تيموريان در ماوراءالنهر، ازبکان به عنوان نيروي قومي سياسيِ جانشين تيموريان، در دو منطقهي بخارا - سمرقند و خوارزم – خيوه، حاکميت سياسي خود را مستقر کردند و ترکمنان ساکن در اين دو قلمرو جغرافيايي را از جهات مختلف، از جمله زبان ادبي، تحتتأثير خود گرفتند.
زبان ادبي ترکمني ميانه، تا قرن يازدهم ادامه داشت و در اين مدت، تحتتأثير زبان ادبي جغتايي– ازبکي قرار گرفت. به نظر ميرسد دو اثر ابوالغازي بهادرخان با عناوين «شجره الاتراک» و «شجره تراکمه» و ترجمه ترکمني جامع التواريخ رشيدالدين فضلالله، توسط مورخ ترکمن، سالير بابا قولالي اوغلي، از نظر مطالعهي تأثير زبان ادبي جغتايي– ازبکي بر روي زبان ادبي ترکمني ميانه، نمونههايي تيپيک باشند.
از اواخر قرن يازدهم، با ظهور شاعر و داستانسراي ترکمن، نور محمد عندليب، دورهي ترکمني جديد آغاز ميشود. ويژگي اين دوره از نظر مطالعهي فرايندهاي زبانشناختي، کم رنگ شدن عناصر زبان جغتايي– ازبکي و به کارگيري هر چه بيشتر مفردات و ترکيبات رايج در ميان مردم ترکمن است. دورهي ترکمني جديد، با ظهور شاعران کلاسيک ترکمن، از جمله شابنده، مختومقلي، معروفي و حاتم شاعر آغاز ميشود. ترکمني در زبان شعري شاعران ياد شده، به ميزان زيادي از تأثيرات ساختواژي زبان ادبي جغتايي دور شده، به زبان رايج در ميان تودههاي ترکمن پهلو ميزند.
به رغم اين، بقاياي عناصر زبان ادبي جغتايي در مکاتب حوزههاي ديني و برخي آثار ادبي ترکمني تا پايان قرن سيزدهم قمري ديده ميشود. نمونه بارز آن در حوزهي شعر، منظومه حماسي جنگنامه، نوشتهي عبدالستار قاضي است.
از اوايل قرن چهاردهم، زبان ادبي ترکمن، ضمن پالايش خود از عناصر زبان جغتايي و در انطباق با ويژگيهاي گويشيِ گويشوران ترکمني، شکل کنوني خود را به نمايش ميگذارد. نمونههاي بارز اين تحول در زبان ترکمني ايراني را ميتوان در آثار شعري دولت محمد بال قزل ديد.
• ويژگيهاي زبان ترکمني
نظام واجي زبان ترکمني از تعدادي واکه و تعدادي همخوان تشکيل شده است. در مورد تعداد دقيق واکهها و همخوانهاي موجود در زبان ترکمني، بين زبانشناسان اختلاف است. يوسف آزمون، بدون در نظر گرفتن کوتاهي و کشيدگي واکهها، قائل به 9 واکه و 23 همخوان است. بلاشه، با توجه به کوتاهي و کشيدگي، واكههاي موجود را 18 و همخوانها را 21عدد ميداند. مهمت کارا، تعداد واکهها را بدون درنظر گرفتن کوتاهي و کشيدگي، 9 و همخوانها را 23 عدد ذکر ميکند. آتا سيدي معتقد است واکهها 16 و همخوانها 21 عدد هستند.
ترکيِ ترکمني، از نظر مطالعه تاريخي آواهاي ترکي، بينهايت داراي اهميت است. ترکمني در بين گروه اوغوزي، ويژگيهاي ترکي اوغوزي قديم را به خوبي حفظ کرده است. زبان ترکمني، همهي ويژگيهاي عمومي زبانهاي ترکي، از جمله پيوندي بودن، توالي پيوندها، هماهنگي اصوات، نبودن علامت جنس و تنوع و نظم افعال را داراست. اما برخي ويژگيهاي مختصِ گويشهاي ترکمني وجود دارد که اين زبان را از ساير زبانهاي خانوادهي ترکي متمايز ميکند. برخي از اين ويژگيها عبارتند از:
نظام واکهاي: در آن واکههاي کشيده و کوتاه وجود دارد. واکههاي کشيدهي موجود در زبان ترکي مادر، در زبان ترکمني به خوبي حفظ شده است. به نظر ميرسد اين واکهها تا حدودي معرف شکل اوليه زبانهاي ترکي باشد. در ترکمني، بلندي و کوتاهي واکهها خاصيت مميز داشته، باعث ايجاد تمايز معنايي در کلمات ميشوند.
نظام هماهنگي واکهاي: يعني انتقال يکي از ويژگيهاي يک همخوان يا واکه به همخوان يا واکهي پس يا پيش از آن. قاعدهي هماهنگي واکهاي در کلمات ساده و نيز در هنگام افزودن پسوندها اعمال ميشود و از ويژگيهاي اصلي زبان ترکمني است. هماهنگي واکهاي به پسين يا پيشين بودن واکهها و لبها، به هنگام اداي واکهها مربوط است.
در زبان ترکمني، دو نوع هماهنگي واکهاي وجود دارد:
1. هماهنگي واکهاي کامي
2. هماهنگي واکهاي لبي
همخوانها: در موضوع تعداد همخوانهاي موجود در زبان ترکمني، بين زبانشناسان اختلاف است. در زبان ترکمني، همخوانها نيز همانند واکهها داراي نوعي هماهنگياند که به «همگوني همخوان»ها موسوم است.
اين مسأله از يک سو، به نوع واکهاي که قبل يا بعد از همخوانها قرار ميگيرد (واکهي پيشين يا پسين) و از سوي ديگر، به ماهيت همخوان (واکدار يا بيواک) بستگي دارد. به عنوان يک قاعده کلي ميتوان گفت که در زبان ترکمني، واکههاي پسين همنشين همخوانهاي بيواک هستند، در حالي که واکههاي پيشين با همخوانهاي واکدار ترکيب ميشوند.
همخوانها از نظر طنين صوتي به دو گروه تقسيم ميشوند: همخوانهاي طنيندار و همخوانهاي گنگ. برخي از صامتهاي طنيندار، متقارن گنگ دارند.
واجهاي پ.ب / ت.د / چ.ج / ق.غ / ک.گ / واجهاي متقارن هستند. اين واجها در همنشيني با برخي واکهها، به يکديگر تبديل ميشوند.
صداي واج / ز / در ترکمني شبيه صداي / ذ / در عربي و th انگليسي در کلمهي they
صداي واج / س / در ترکمني شبيه صداي / ث / در عربي و th انگليسي در کلمهي thin
صداي واج / و / در ترکمني شبيه صداي / و / در عربي و W انگليسي تلفظ ميشوند.
واج هاي /غ/،/گ/ علاوه بر تلفظ معمول در ترکمني که در موضع آغاز کلمه و شبيه تلفظ فارسي است، در موضع مياني و پاياني کلمه، صدايي سايشي توليد ميکنند.
واج خيشومي / نگ / معادل / Ñ / لاتين که در زبان عربي به نون غُنّه نيز معروف است، يکي از ويژگيهاي زبان ترکمني است.
صداهاي / ج، ح، خ، ر، ز، ش، ف، ل، م، ن، نگ، و / جز در موارد اندک، در آغاز کلمات ترکمني ديده نميشوند.
در زبان ترکمني، پيشوند وجود ندارد. موارد اندکي هم که در دستگاه واژگاني ديده ميشود، عاريه گرفته شده از زبان فارسي است.
لهجههاي زبان ترکمني
هر يک از ايلات ترکمن، حتي برخي تيرههاي کوچکتر، از نظر لهجه، کم و بيش، ويژگيهايي دارند. اين ويژگيها، عموماً در نوع تلفظ «واکهها» و برخي «همخوانها» شنيده ميشود. از اين رو، انواع لهجهي زبان ترکمني، به نام ايلات و بعضي تيرهها نامگذاري شده است، مانند لهجه گوکلان، لهجه تکه و ... .
در ميان ترکمنهاي استان گلستان نيز سه لهجه عمده وجود دارد:
لهجه تکه، لهجه يموت، لهجه گوکلان
لهجه تکه: مربوط به ايل تکه است. اين ايل به رغم جمعيت فراوان در ترکمنستان، در استان گلستان اقليت ناچيزي را تشکيل ميدهند. اين لهجه از سلاست، قاعدهمندي و استحکام دستوري بسيار برخوردار است. وجوه مميزهي چندي، لهجه تکه را از لهجههاي گوکلان و يموت جدا ميکند که مهمترين آن، کاربرد واکهي ( آ / A ) ( اِ / E ) در بسياري از مصدرهاست.
نمونه: «اُوقاماق» به معني مطالعه کردن، که مرکب از اجزاي زير است:
اُوق + ا + ماق Oq+a+maq
يا مصدر «يؤره مک» به معني راه رفتن، که مرکب از اجزاي زير است:
يؤر + ه + مک Yör+e+mek
لهجه يموت: که طوايف و تيرههاي مختلف ايل يموت آن را نمايندگي ميکنند، رايجترين لهجه در ميان ترکمنهاي استان است. اين لهجه به دو لهجهي بزرگ آق آتاباي و جعفرباي تقسيم ميشود. عمدهترين تفاوت اين دو لهجه از يکديگر، در واکهي موجود در پسوند منفيسازِ ماق / Ma:q / مُوق / Mo:q است. در لهجه آتاباي، اين پسوند با واکهي بلند آ / A: تلفظ ميشود، مانند «آلاماق» Alama:q به معني «نگرفتم» يا «گيده ماق» Gidema:q به معني «نرفتم»، ولي در لهجه جعفرباي، اين فعل با واکهي بلند اُو / O تلفظ ميشود. مانند «آلامُوق» Alamo:q به معني «نگرفتم» يا «گيدهمُوق» Gidemo:q به معني «نرفتم».
تفاوت ديگر در لهجههاي رايج يموت، مربوط به حرف اضافه ق q / ک K به معني «به» است که لهجه آتاباي به دنبال اسمهاي مختوم به واکههاي / آ ، ه / اﺋ . اﯾ/ حرف اضافهي بالا را پيوند ميزند، ولي در لهجه جعفرباي، اين عمل صورت نميگيرد، مانند:
در لهجه آتاباي، «آقغالاق» به معني به آققلا Aqgala:q / «چؤرهکچيک» به معني به طرف نانوايي Çőrekçi:k
در لهجه جعفرباي، «آقغالا» به معني به آققلا: Aqgala / «چؤرهکچأ» به معني به طرف نانوايي Çőrekçä
و برخي تفاوتهاي جزئي ديگر در تلفظ مفردات و ترکيبات.
كاربرد واکهي ( اﺋ / اﯾ ) در افعال بر خلاف لهجهي تکه که در بالا ذکر شد، مانند اُوقئماق/ Oqymaq به معني مطالعه کردن که در لهجه تکه، اُوقاماق / oqamaq گفته ميشود:
در لهجه يموت: اُوق + ئ + ماق
oqamaq: Oq + y : + maq
در لهجه تکه : اُوق + ا + ماق
و يؤريمک ýőrimek به معني راه رفتن که در لهجهي تکه، يوره مک ýőremek گفته ميشود:
يؤر + ي + مک Ýörimek
يؤر + ه + مک Ýöremek
لهجه گوکلان : يک لهجه رايج در ميان ترکمنهاي استان گلستان.
لهجه گوکلان نيز ويژگيهاي خاص خود را دارد. اين ويژگيها نيز عمدتاً در واکههاي به کار رفته در افعال ديده ميشود. در مثال مفهوم مطالعه کردن که در لهجه تکه، اُوقاماق و در لهجه يموت، اُوقئماق آمده است، مصدر بالا در لهجه گوکلان به شکل «اُوقوماق» تلفظ ميشود که شامل اجزاي زير است:
Oqumaq اُوق + و + ماق oq+u+maq
ويژگي ديگر لهجه گوکلان، در تلفظ واکه پسين «اﺋـ » در پايان برخي کلمات است. به عنوان نمونه، صداي واکهي / اﺋ / در پايان بسياري از کلمات، از جمله آري / Ary به معني پاک و تميز و غارّي / Garry به معني پير و کهنسال، صدايي متفاوت از لهجه يموت و تکه دارد. بدين معني که تلفظ اين واکه در لهجه بالا، مطابقت بيشتري با قاعده هماهنگي واکهاي دارد.
وجود اين دو ويژگي در لهجه گوکلان، از يك سو اين لهجه را از لهجه تکه و يموت متفاوتتر ميکند و از سوي ديگر، آن را به لهجه ترکي اوغوزي غربي – استانبولي و آذربايجاني – نزديکتر ميکند.
…
منابع:
• آتا سيدي، ابراهيم. (بيتا). واجهاي زبان ترکمني و هماهنگي واکهاي. [بي جا]: [بي نا].
• آزمون، يوسف. (1359). مباني دستور زبان ترکمني (جلد اول). آنکارا: اصوات.
• بلاشه، اشمرکا فيليپ. (بيتا). دستور توصيفي زبان ترکمني . [بي جا]: [بي نا].
• ساراي، محمت. (1378). ترکمنها در عصر امپرياليسم (چاپ اول). (ترجمه قديروردي رجائي). تهران: [بينا] .
• قاضي، عبدالستار. (1914م). جنگنامه. پطرزبورگ: مطبعه دارالعلوم.
• هيئت، جواد. (1366). سيري در تاريخ و لهجههاي ترکي (چاپ 2). تهران: نشر نو.
• Agacanov .S.G.Oguzlar.Selengeyayinlari . istanbul – 2004 . 4 baski .
• Bartold .V.V. A History of the turkman people ( An outline ) .liden 1962.
• Caferoglu .A.türk dili tarihi . 1-11 . 3baski . istanbul . 1914
• Dilacar . A.S.
• Dilacar A.Dil , diller ve dilcilik . türk tarih kurumu • Basimevi – Ankara 1968 . s 90.
• Hasancelal güzel ve digerler C.19
• Kara.mehmet . türkmence akcaĝ Yayinlari . 1 baski . 2001 . ankara .
• Nurbadov . kasym .Eyrantürkmen lerinin edebi durmusy. Asgabat – 1997
• Özyetgin .A.Melek .Tarih ten bugüne türk dilialani
• Özyyetgin. S16. Kara.Mehmet .
• Turk ansik lopedisi , M.E.B.devlet kitaplari , milliegitim Basimevi , 32c. ankara 1983 türkdili pp73-79.
• Türkmenistan taryhy .Birinji kitap .ylhamneşiryaty Asgabat . 1994 p. 101.