آب سیاه بالا
آب سیاه بالا (سیاه آب، قراسو، قره سو[1])
برخی این نهر را «سیاه گرگان» (ملگونف. 1364؛59) و نیز «وال[2] قوش کپری[3]» نامیدهاند (رابینو. 1383؛130). علت نامگذاریِ این رود به قراسو (سیاه آب) تیرگیِ آب آن است (ملگونف. 1364؛58). منابع تاریخی چهار سرچشمهی متفاوت برای این رودخانه قایل شدهاند، یکی ده حسین آباد[4] در چهار فرسخی (24کیلومتری) [شرقی] شهر استرآباد (همان؛ 59) دیگری کوههای شاهرود و بسطام (نوری. 1390؛70) سهدیگر مارانکوه در شرق شهر استرآباد (دمرگان. 1338؛134) و نیز کوههای پشت کتول (رابینو. 1383؛130). محل سرریز این رود به خلیج گرگان را جنوب شرقیِ آشوراده (ملگونف. 1364؛ 59) و ملاکیله در سه فرسخ و ربعی (5/19کیلومتری) کردمحله[5] دانستهاند (نوری.1390؛70 و ذبیحی و افشار. 1363؛97). رابینو در حدود سال 1288ق (1250ش) در مورد این رود نوشته: «از کوههای پشت کتول سرچشمه میگیرد و نزدیک سالیانتپه به رودخانهی گرگان ملحق میشود و در 30 میلی (48 کیلومتری) مشرق استرآباد، ابتدا به سمت شمال غربی و بعد به طرف مغرب تا 40 یا 50 میل (حدود 64 یا 80 کیلومتر) جریان یافته در 6 یا 7 میلی(6/9 یا 2/11 کیلومتری) جنوب خواجه نفس به دریا میریزد». همو حوزههای آبریز قراسو را آب دهانهی کتول، آب سرخانمحله[6]، آب کبودوال[7] و آب قاجار[8] دانسته است (رابینو.1383؛130و136). لرد کرزن نوشته: «رودخانه کوچکی است که از سی میلی (48 کیلومتری) مشرق استرآباد سرچشمه میگیرد و در شش میلی (6/9 کیلومتری) جنوب مصب گرگانرود در دریای خزر میریزد» (کرزن. 1362؛255). قورخانچی در 1327ق (1288ش) در باب این رود نوشته: «رود سیاهآب را نهر قرهسو میگویند. از دو فرسخی (12کیلومتری) شهر استرآباد میگذرد... این نهر از سرچشمههای کتول و دهات ملک[9] و سدنرستاق و استرآبادرستاق تشکیل یافته ... و اغلب در تابستانها به واسطهی زراعت شلتوک خشک است» (ذبیحی و افشار. 1363؛ 96و97). همچنین در جای دیگر آورده: «در دو سه مکان نهر [قرهسو در حوالی پل حاجیقره] خراب و باتلاق است. ... در فصل بهار این آب خالی از اهمیت نیست و در تابستان اغلب خشک است» (ذبیحی، افشار و دانشپژوه. 2536 (1356)؛ 57). دمرگان در مورد این رود نوشته: «رود قرهسو (آب سیاه) از قلعهی مارانکوه[10] در شرق شهر استرآباد سرچشمه میگیرد. این رود به سمت شمال تا استپ جریان یافته، سپس در حالی که جهت شرقی – غربی میگیرد، آبهای خود را در نزدیکی ده ملاکلاه[11] در بطن خلیج استرآباد به خزر میریزد» (دمرگان. 1338؛134).
[1]- همچنین قرهسو نام روستایی است در دهستان جعفربای، در بخش مرکزی شهرستان ترکمن در استان گلستان.
[2]- نهر
[3]- کپری در زبان ترکمنی به معنی پل است.
[4]- از دهات ملک malek
[5]- همان کردکوی کنونی است.
[6]- سرخنکلاته
[7]- kabud vāl
[8]- همان رودخانهی زیارت خواسته (خاصه) رود است.
[9]- در تقسیمبندی بلوکات استرآباد در دورهی قاجار، «دهات ملک» معمولاً یک «نیم بلوک» مابین بلوک «استرآبادرستاق» و بلوک «کتول» محسوب شده است. دهات ملک شامل قراء: نوده، حسینآباد، جعفرآباد، قلیآباد، گناره، چنارقشلاق و... بوده است.
[10]- صحیح آن «قلّهی ماران کوه» و یا «کوه قلعه ماران» است.
[11]- صحیح؛ ملاکیله