دهنه
روستای دهنه/ دانه
Dahane
روستای دهنه در دهستان آقسو در بخش مرکزی شهرستان کلاله و در 7 کیلومتری شمال شرق این شهر قرار دارد. این روستا در°55 و 29 طول و °37 و 26 عرض جغرافیایی واقع شدهاست و 153 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.[1]
رودخانهی گرگانرود از شمال، تپههای خِرخلی ، سونا خان، انبارلی و کوه غارا کوو در جنوب، روستاهای صوفیان و قرهجه در شرق و روستاهای غاراسانا و شهید چمران در غرب، از چهار سوی، این روستا را احاطه کردهاند. در شمال شرق دهنه، «چاندابیل» قرار دارد که در افسانههای ترکمنی از آن نام برده شده است. در افسانهی گوراوغلی آمده است:
گنجیم بیگ دییر یا مهربان
گونیمیزدا قالماز آرمان
چاندا بیلده دونیب دوران
بیزا دولت گلدی بولغای[2]
روستای دهنه با نام «دهنه پرسوقوئی» نیز خوانده میشود. یکی از دلایل نامگذاری این روستا به دانه یا دهنه، حاصلخیزی زمینهای کشاورزی این ناحیه و برداشت محصول چشمگیر از این زمینهای زراعی است. به نظر میرسد مردم روستاهای اطراف و به خصوص روستاییان ساکن در شمال گرگانرود برای تهیهی آذوقهی خود به روستای دانه یا دهنه، نگاه ویژهای داشتند و هرگاه با چارپایان خود به دهنه میرفتند، در جواب کسانی که مقصد آنها را میپرسیدند، پاسخ میدادند برای آوردن دانه میرویم و همین انگیزهای شد که به این روستا، دهنه یا دانه بگویند. این روستا، «پرسوقوئی» هم نامیده شده است. دلیل اطلاق چنین نامی به این روستا این است که گفته شده اهالی برای بهرهبرداری خانواده و احشام خود چاههای آب حفر میکردند، اما با گذشت زمان، آب چاه بدبو و بدمزه میشد، در نتیجه، این منطقه بین مردم به «پرسوقوئی»، یعنی چاه بدبو شهرت یافت. روستاییان ساکن در دهنه همچون دیگر روستاییان ترکمن، در گذشته به صورت عشایری میزیستند و کوچنشین بودند. دلیل اصلی کوچ آنها، دسترسی به چراگاه و مرتع مناسب بود. ازجمله این محلها میتوان به چشمهی دارووه، در شمال روستای قرهجه، کرپیچلی، دیک کوتل، آت یولان و بای تال اینن در کنار گرگانرود اشاره کرد. مهمترین معیار آنها برای برگزیدن سکونتگاه، دسترسی به آب و علفزارهای وسیع برای چرای دامها و زمینهای حاصلخیز برای کشاورزی بود.[3]
غایب آخوند امانی، جزو افراد نامور روستای دهنه است. او پس از به پایان رساندن تحصیلات دینی خود در خیوه و بخارا، به ایران آمد و در روستای «کسر پیشکمر» ساکن شد، سپس با درخواست «یاشائلیها» و معتمدین به روستای دهنه مهاجرت کرد و در این روستا به پایهگذاری مکتبخانه اقدام نمود و به تربیت شاگردانی همچون «کریم بردی آخوند احمدی» امام جمعه فقید اهل سنت کلاله پرداخت.غایب آخوند در سال1330ش درگذشت.[4] دیگر چهرهی سرشناس روستای دهنه، مارم (محرم) خان است. او از جمله افرادی بود که در زمان رضا شاه به ماجرای کشف حجاب اعتراض کرد و به همین سبب به زندان افتاد و بر اثر شکنجه کشته شد.
مردم این روستا از تیرهی ترکمنهای گوکلان هستند و با زبان ترکمنی صحبت میکنند، مسلمان و پیرو فقه حنفی هستند. ساکنان دهنه به طوایف فرعی کیک، توره، قرهجه، کوچا آری، اوکن چی، کیک، شیخ، عطا، آقام قلی، داناق، توق قیم، چوبورچی، رمان قلی، مجاور، غایی و اودامان. تقسیم میشوند.[5]
در سالهای نزدیکتر، از دیگر مناطق به این روستا مهاجرت کردهاند. خانوادههای صالحآبادی، عطالار و شیخ، چند خانواده از قوم بلوچ که قبل از انقلاب در طوقه و سازمان سرهنگ زنگنه سکونت داشتند، بعد از سال 1357، به اطراف روستای دهنه، کوچ کردند.[6]
حرفهی اصلی روستاییان، کشاورزی است. دهنه جزو آبادیهایی است که زمین کشاورزی وسیع و حاصلخیز دارد. در این روستا محصولاتی مانند گندم، آفتابگردان، هندوانه و ... کشت میشود. کشاورزان دهنه حدود 3000 هکتار زمین کشاورزی دارند.[7] دستاوردهای باغی روستا اندک است. در گذشته، دامداری، بیشترین سهم را در درآمدزایی روستاییان داشت. هماکنون دامپروری در این ناحیه، بسیار کم شده است.[8]
در چند سال اخیر و با تاسیس ناحیه صنعتی دهنه به مساحت 10هکتار در مجاورت روستا، مراکز مختلف تولیدی و صنعتی در روستا به کار افتاده و اشتغال و اقتصاد روستا را به سوی صنعتی شدن کشانده است.
چشمه ماتیخان در جنوب روستا و تپه و جنگل مصنوعی روستا که در سالهای اخیر، توسط شهرداری کلاله مدیریت میشود، از مکانهای گردشگری دهنه است.
بافت فرش و پشتی، بافت پارچه ابریشمی، نمدمالی، بالاک دوزی، تازکدوزی، پردهدوزی، تاره و... از صنایع دستی زنان این روستا بود که امروز رونق چندانی ندارد. غذای غالب و ویژهی مردم دهنه، همانند سایر ترکمنان، قایش بیکه، اون اوشی، بولماق، شولا، قاتیقلیآش و... را تهیه و استفاده میکنند.
در جشنها و اعیاد مذهبی، روستاییان ساکن در دهنه، بازیهای بومی و محلی خود را به نمایش میگذارند. از جمله این بازیها میتوان به، چلیک، قورریق، قورت توتماچ، قوشاق آتدی، اوینم کسسیر، مونجوق آتدی، غورت توتماچ، آی ترک گون ترک و... اشاره نمود. در سالهای اخیر جوانان این روستا در رشتههای ورزشی کشتی، فوتبال و والیبال موفقیتهای خوبی داشتهاند.[9]
جمعیت این روستا برابر سرشماری ادوار مختلف از سال 1335 تا 1395 خورشیدی به شرح زیر است:[10]
|
سال |
خانوار |
جمعیت/ نفر |
|
1335 |
* |
560 |
|
1345 |
129 |
727 |
|
1355 |
177 |
1055 |
|
1365 |
242 |
1505 |
|
1375 |
280 |
1641 |
|
1385 |
486 |
2315 |
|
1390 |
769 |
2733 |
|
1395 |
817 |
2824 |
مصلی و عیدگاه بزرگ اهلسنت شهرستان کلاله با مساحت 10 هکتار در روستای دهنه قرار دارد و هر سال نماز عیدین (عید قربان و عید فطر) ترکمنهای شهرستان کلاله در این محل اقامه میشود. عیدگاه روستای دهنه در سال 1370ش تاسیس شد.[11]
نخستین مدرسهی روستای دهنه را مرحوم مرادی در سال 1330ش ساخت و از همین روی مدرسهی روستا با نام مرادی، ثبت شدهاست.[12] هم اکنون، روستای دهنه، دبستان و دبیرستان متوسطهی اول و دوم دخترانه و پسرانه دارد. این آبادی شش مسجد دارد. قدیمیترین مجد روستا را، غایب آخوند امانی، در حدود سال 1300ش بنا نهاد.
خانهی بهداشت، پارک تفریحی کودکان، دو واحد محل گردشگری و بوم گردی، پست بانک، دفتر مخابراتی، کتابخانهی عمومی، مجتمع ورزشی چاندی بیل، پایگاه مقاومت بسیج، سه باب نانوایی و دهیاری در این آبادی مشغول فعالیت هستند.
3 نفر از اهالی روستا در دوران جنگ ایران و عراق شهید و یک نفر اسیر شدند.[13]
[1] سازمان نقشه برداری کشوری.
[2]سارلی، (1387)،ص 18.
[3] فجوری، (1398).
[4] فجوری، (1398).
[5] فجوری، (1398).
[6] .همان.
[7] فجوری، (1399).
[8] فجوری، (1398).
[9] فجوری، (1398). و نیز فجوری، (1398).
[10] سایت مرکز آمار ایران https://www.amar.org.ir/
[11] فجوری، (1393). ص137.
[12] همان.
[13] فجوری، (1398).
منابع:
- سارلی، ارازمحمّد.(1387). به کوشش: گوراوغلی، ویرایش: محمودعطا گوزلی. گرگان: مختومقلی فراقی.
- سازمان نقشه برداری کشوری، پایگاه ملّی نامهای جغرافیایی ایران: http://gndb.ncc.org.ir.
- فجوری، ستاربردی. (1393). تاریخ پیدایش و شکلگیری شهر کلاله. گرگان: مختومقلی فراغی.
- فجوری، ستاربردی. (1398). گفت و گو با صوفی مرادپور.15/8/1398. روستای دهنه.
- فجوری، ستاربردی. (1398). گفت و گو با محمّدجلیل تورمی.15/8/1398. روستای دهنه.
- فجوری، ستاربردی. (1398). گفت و گو با محمّدقربان ارازی. آذرماه 1398.