نکارود
نکـارود
Nekarood River
یکی از رودخانههای مهم و پرآب در استان.
این رودخانه، حجم زیادی از منابع آب شهرستانهای گرگان، کردکوی، گلوگاه، بهشهر و نکا را جمعآوری میکند. سرشاخههای نكارود در استان گلستان واقع است و به آن رادکان میگویند و سرشاخههای آن در شهرستان گرگان در دهستان استرآباد جنوبی، در شهرستان کردکوی در دهستان چهارکوه و در شهرستان بندرگز، در دهستان انزان جاری است. نقطهي خروج نكارود، به دریای خزر در استان مازندران است.
اين رودخانه، از دامنهي کوه یَزدَکی واقع در منطقهای به نام اَرَسچال در 36 کیلومتری جنوبشرقی گرگان سرچشمه میگیرد و به نام رودخانهي چهارباغ، از منطقهي حقعلی و سورخان عبور میکند و به درهي میان کوه وارد میشود. ضمن عبور از مناطق سوره سنگ، زرشک دره و سوتروبار، از روستای چهارباغ میگذرد و به درهي بین کوه سرلیسه و کوه سرخ آرام، در منطقهي آسیاب وارد میشود و به رودخانهي شاهکوه میپیوندد. به دنبال آن، با درهرینو درهم میآمیزد و کوه تَرکهچال را از سوی دامنهي شمالی دور میزند و پس از عبور از جنوب روستای حاجیآباد، به باریک آب میپیوندد و به اسب نیزه رودبار، تغییر نام میدهد. این رودخانه، پس از عبور از بين درهي بينکوه، میلانه و گاوکوه، با رودخانهي پايیز بن رودبار درهم میآمیزد و در دامنهي جنوبی کوه چلستان، به شاخهي درهي شمشیربُر میپیوندد. از این نقطه، به دلیل عبور رودخانه از نزدیکی روستای رادکان، به رود رادکان تغییر نام میدهد. این رودخانه پس از عبور از منطقهي چمنساور، با رودخانه گُلدینرودبار مخلوط و از حوضه استان خارج میشود. نكارود پس از عبور از این محل، شاخههای دیگری به نامهای سنکروچ، کیاسر، شلیرود و دوآب را ضمیمهي خود کرده، از منطقهي کوهستانی خارج و وارد شهر نکا شده و سپس وارد دریای خزر میشود. طول رودخانه 180 کیلومتر است و بخشهای اولیهي (شرقی) این حوضه که در اصطلاح حوضهي آبریز نکارود علیا نامیده میشود، در استان گلستان قرار دارد. این زیرحوضه، 330 کیلومترمربع وسعت دارد و 1/5 درصد از مساحت استان را به خود اختصاص داده است. حدود 10 میلیونمترمکعب، آورد سالانهي آب سرشاخههای این حوضه در محدودهي استان است که یک درصد از آب سطحی استان را تشکیل میدهد. حوضهي آبریز نکارود علیا، از شمال به حوضههای آبریز قرهسو و خلیج گرگان و از جنوب به حوضهي آبریز ایران مرکزی محدود است. کل این حوضه، 1992 کیلومترمربع وسعت دارد. در زمانهای گذشته، منطقهای که اکنون سیمای کوهستانی دارد و ارتفاعات حوضهي آبریز نکارود را تشکیل میدهد، در بستر دریای کمعمق قرار داشته است. شیب کلی منطقه، از شمال به جنوب و از شرق به غرب است. مقدار شيب در ارتفاعات، تند است، ولی در قسمتهای مسطح و هموار، کاهش مییابد و رودخانههای جوان را تشکیل میدهد. نکارود در محدودهی استان و در سرشاخههای فرعی آن، دارای رودخانههای جوان و در سرشاخهي اصلی مانند رود رادکان، بالغ میشود.
محدودهي نکارود بر اساس خصوصیات دما، بارش و توپوگرافی منطقه، آب و هوای کوهستانی دارد كه به دو نوع آب و هوای معتدل کوهستانی در ارتفاع بین 1500-3000 متر و آب و هوای سرد کوهستانی در ارتفاع بالاتر از 3000متر تقسیم میشود. در این مناطق، ریزش اغلب به صورت برف است، مانند ارتفاعات کوه کهکشان و گاوکشان که یخچال دارند.
میزان بارندگی در حوضهي آبریز نکارود بین 400-500 میلیمتر متغیر است. میزان باران از غرب به جنوبشرق کاهش مییابد و از میزان تقریبی 500 میلیمتر در سال در محدودهي غرب در ارتفاعات رادکان و بارکُلا، به کمتر از 400 میلیمتر در ارتفاعات کوه کهکشان و گاوکشان میرسد. گرچه این میزان بارش در بازهي حد متوسط بارش استان که 450 میلیمتر است، قرار دارد، اما ميزان تبخیر نیز در این حوضه زیاد است.
در جدول زیر اطلاعات مربوط به حوضههای مختلف نکارود بر حسب میلیمتر مکعب ارائه شده است.
نام محل آورد سالانه تلفات حجم بارش باران سالانه مساحت (هکتار)
چهارباغ 05/6 11/21 16/27 500 31/54
شور آب 96/6 34/30 30/37 450 89/82
شاهکوه 83/6 5/24 33/31 400 32/78
شاهکوه پایین 16/6 75/16 91/22 400 28/57
آرام 65/5 39/16 04/22 500 09/44
حاجیآباد 22/6 22/23 44/29 500 88/58
دره بُزپُل 13/6 73/20 86/26 475 54/56
شالپادره 86/5 85/13 71/19 400 27/49
چمن ساور 01/6 26/19 27/25 475 19/53
باریک آب 29/6 10/18 39/24 400 99/60
رودبار 86/5 86/18 60/24 500 20/49
رادکانرود 14/6 18/22 32/28 500 65/56
گُلدیندره 68/6 05/28 73/34 475 12/73
به علت تغییر در میزان بارندگی، تراکم پوشش گیاهی و نوع آن نیز تغییر میکند، به طوری که از جنگلهای پهن برگ بلوط ممرز در محدودهي غرب حوضه، به جنگلهای راش و پوشش مرتعی با تیپهای گوناگون اسپرس، گون، آویشن، درمنه و کلاه میرحسن تغییر میکند که بیانگر اقلیم کوهستانی با آب و هوای سرد و فصل گرمای کوتاه مدت است.
کیفیت آب در سرشاخههای این رودخانه، برای آب آشامیدنی، پرورش ماهی و کشاورزی مناسب است. منبع تأمین آب رودخانه نیز علاوه بر نزولات جوی، از طریق چشمههاست.
رودخانهي باریک آب، یکی از شاخههای رودخانهي رادکان (نکارود) است و از دامنهی باریکوه، واقع در 38 کیلومتری جنوبغربی گرگان سرچشمه میگیرد. این رودخانه در جهت شمال جاری است و پس از عبور از درهای عمیق در غرب منطقهای به نام حسینجان، وارد رودخانهي رادکان میشود. طول این رودخانه 14 کیلومتر و وسعت حوضهي آبریز آن 50 کیلومترمربع است.
رودخانهي پایین رودبار از شاخههای رودخانهي رادکان است كه از دامنههای شمالی کوه میلانه واقع در 24 کیلومتری جنوبغربی گرگان سرچشمه میگیرد. این رودخانه در جهت جنوبغربی جاری شده، دامنهي شرقی کوه را طی کرده و در شرق روستای رادکان وارد رودخانه میشود. طول رودخانه 10 کیلومتر است.
رودخانهي چهارباغ یکی دیگر از شاخههای نکارود است كه از دامنهی کوه شاهوار واقع در 40 کیلومتری جنوبشرقی گرگان سرچشمه میگیرد. شاخههاي اولیهي آن به هم پیوسته، سپس رودخانه در جهت شمال جاری میشود و از میان درهای عمیق (بین کوههای بلند پیرگردهکوه و کردان کوه)، جریان مییابد. این رودخانه از مناطق سورخان، تنگه و روستای چهارباغ میگذرد و در منطقهي آسیاب، به رودخانهي شاهکوه میپیوندد و نكارود را تشکیل میدهد. طول رودخانه 30 کیلومتر و حوضهي آبریز آن بسیار مرتفع و کوهستانی است. وسعت اين حوضه حدود 200 کیلومترمربع است. این رودخانه سهم مهمی در تأمین آب نكارود دارد.
رودخانهي دره رینو یکی از شاخههای کوچک نكارود در دهستان کوهپایه است. این رودخانه از دامنههای شمالی کوه گاوکشان واقع در 36 کیلومتری جنوبغربی گرگان سرچشمه میگیرد، از میان درهای عمیق به نام رینو، در جهت شمال جریان مییابد و در منطقهي آسیاب وارد شاخهي رادکان میشود. طول رودخانه 11 کیلومتر است.
رودخانهي شاهکوه، سرشاخهای از رودخانهي نکاست. از دامنههای شمالغربی جریان میگیرد، از شاهکوه درآسیاب و گرمدره میگذرد و در 3 کیلومتری شرق منطقه آسیاب، به رودخانهي چهارباغ میپیوندد و رودخانهي رادکان را تشکیل میدهد. طول رودخانه 16 کیلومتر است.
رودخانهي دره شمشیربر یکی از شاخههای نکارود است كه آبترودبان و بُزپل نیز نامیده میشود. این رودخانه از دو شاخهي عمده تشکیل میشود؛ شاخههای شرقی آن از دامنههای کوه گاوکشان و از مجاورت رودخانهي رینو سرچشمه میگیرد و در ابتدا آب ترودبان نامیده میشود. شاخهي غربی رودخانهي شمشیربر، از دامنههای گلدین واقع در 42 کیلومتری جنوبغربی گرگان سرچشمه میگیرد. این دو شاخه در منطقهي امامزاده رسول به هم میپیوندند، سپس در شرق روستای رادکان وارد رودخانهي رادکان میشوند. طول رودخانه 30 کیلومتر و وسعت حوضهي آبریز آن 190 کیلومترمربع است.
رودخانهي گلدین رودبار، شاخهای از دامنههای شمالی کوه گلدین است و از مجاورت رودخانهي شمشیربر سرچشمه میگیرد. از گلدین دره میگذرد، در جهت شمال جریان مییابد و در روستای رادکان، وارد درهي نكارود شده، به آن میپیوندد. طول رودخانه 16 کیلومتر و وسعت حوضهي آبریز آن 70 کیلومتر مربع است.
منابع:
• آئينه، عليرضا، و صلبی، محمدعلي. (1387). راهكارهاي عملي در كاستن از اثرات زيانبار خشكسالي. خوشه، (63).
• افشين، يدالله. (1373). رودخانههاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شرکت مهندسین مشاور جاماب.
• جعفري، عباس. (1383). گيتاشناسي ايران: رودها و رودنامه ايران (جلد 2، چاپ 2). تهران: انتشارات مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي.
• شرکت سهامی آب منطقهای گلستان. (1390). منابع آب استان. بازیابی در 1390/6/12 از http://www.gsrw.ir/U-Portal.aspx?GroupsID=79
• مشاور جامع ایران. (1385). مطالعات توجیهی آبخیزداری و منابعطبیعی تجدیدشونده حوضه آبخیز نکارود (گزارش اقتصادی - اجتماعی). تهران: سازمان جنگلها و مراتع کشور.
• مشاور جامع ایران. (1385). مطالعات توجیهی آبخیزداری و منابع طبیعی تجدید شونده حوضه آبخیز نکارود (گزارش تلفیق و سنتز). تهران: سازمان جنگلها و مراتع کشور.
• مشاور جامع ایران. مطالعات توجیهی آبخیزداری و منابع طبیعی تجدید شونده حوضه آبخیز نکارود (گزارش هیدرولوژی). تهران: سازمان جنگلها و مراتع کشور.
• مهندسین مشاور شمال. (1387). آماربرداری از منابع آب سازندهای سخت ارتفاعات خلیج و نکارود (جلد اول). گرگان: آب منطقهای گلستان.
• وزارت نیرو. (1380). مطالعات مرحله اول و دوم طرح مهندسی و ساماندهی رودخانه نکارود. (جلد 4: زمینشناسی، فرسایش، رسوب، منابع قرضه، ژئوتکنیک). گرگان: شرکت سهامی آب منطقهای مازندران و گلستان.