نرگس تپه
نرگس تپه
Narges-Tappeh
تپهای باستانی در شمال شهر گرگان.
نرگستپه در 2 کیلومتری روستایی به نام «یامپی» از توابع بخش مركزي شهرستان گرگان (در حاشیهي شمالی باند فرودگاه گرگان) واقع است.
نرگستپه با محور شمالی - جنوبی، دارای سطحی فلاتی شکل است که بقایای سنگ مزارهایی به خط ثلث، متعلق به قرون دهم و يازدهم قمري بر سطح آن دیده میشود. پوشش گیاهی انبوه از قبیل کور، تاتوره و ... حاشیه و سطح آن را پوشانده است.
این محوطه، محصور در زمینهای کشاورزی است و در فاصلهي 200 متری ضلع شرقی آن، برکهای وجود دارد که تا پیش از تسطیح زمینهای کشاورزی و احداث باند فرودگاه، در همهی فصول سال پرآب بوده است.
نرگستپه از شمال به جنوب 126 متر، از شرق به غرب 90 متر و از سطح زمینهای اطراف 3/5 متر بالاتر است.
بر اساس اسناد و مدارک، نخستین بار در سال 1355ش، هیأت باستانشناسی اعزامی از دانشگاه هیروشیمای ژاپن به سرپرستی «پرفسور شیومی» تحت عنوان «آق سین گاله» آن را بررسی و شناسایی كردند. در سال 1364 انجام شده است.
در سال 1382، به منظور گسترش باند فرودگاه گرگان، بخشی از سطوح بالایی نرگستپه به ارتفاع 3ـ2 متر خاکبرداری شد که در این راستا، گمانهزنی اضطراری نرگستپه به منظور شناسایی، تعیین عرصهی تاریخی، نجات بخشی آثار تخریب شده و ارائه راهکارهای کارشناسی، با حفر 11 گمانه در سال 1383 انجام گردید.
مواد فرهنگي مكشوفه طی دو فصل کاوش در نرگستپه در سال 1385 عبارتند از:
• سفال
الف) سفال قرمز منقوش: این نوع سفال، تنها به صورت قطعاتی به دست آمد که دارای نقوش هندسی سیاه بر روی قرمز غلیظ بود. از نظر فرم و نقش، مشابه سفال شاهتپهIII، 123:10 آقتپهII و متعلق به دورهی فلات قدیم هزاره پنجم ق.م بوده است.
ب) سفال نخودی منقوش: در مجموع، کمترین نوع سفال از نظر فرم و تعداد، از نوع سفال نخودی منقوش با طرحهای هندسی به رنگ سیاه و قهوهای بر زمینهی نخودی است. این نوع سفال از نظر فرم و نقش، مشابه سیلک است.
ج) سفال خاکستری: این نوع سفال، هم به صورت قطعات و هم ظروف، به مقدار فراوان به دست آمده و از نظر نوع، شامل تنگ، کوزه، پیمانه، کاسه و ... است که برخی از آنها، نقوش کنده، افزوده و داغدار دارد. این ظروف از نظر رنگ و فرم، مشابه ظروف شاه تپه است که قدمت آن به دورهی مفرغ (3000-1500ق.م) و آهن (1500-500 ق.م) برمیگردد.
د) سفال قرمز: این نوع سفال (قطعات و ظروف مکشوفه) از نظر تعداد و تنوع از سفال خاکستری کمتر بود.
قدمت ظروف مکشوفه که بیشتر کوزه، تنگ و پیمانه بود، متعلق به دورهی آهن (1500-500ق.م) ميباشد.
• فلز
ابزار مکشوفهی فلزی از جنس مفرغ و آهن شامل: ابزار و آلات کشاورزی، شکاری و جنگی (خنجر، پیکان، تبر و ...)، زیورآلات (دستبند، سنجاقسر، پلاک لب، مهرههای تزئینی و ...) و پیکرکهای حیوانی کوچک مربوط به دوره مفرغ (2000ق.م) است.
همچنین بقایای سربارههای مربوط به کورههای ذوب فلز مشابه شاه تپه نیز به دست آمد.
• اسکلتهای انسانی
تدفینهای انسانی مکشوفه در نرگستپه، 101 گور به صورت انفرادی است و تنها در دو گور؛ یکی در ترانشهی N.23 شامل تدفین 2 انسان (به همراه 2 سگ) و دیگری در ترانشهی O.22 شامل 4 تدفین انسانی است.
این تدفینها را میتوان بر اساس جهت، نوع و اشیای همراه آنان به صورت زير طبقهبندی کرد:
الف) تدفینهای اسلامی: شامل 8/19 درصد تدفینهای مکشوفه است که با توجه به مطالعهی بقایای سنگ مزارهای مکشوفه، دورهي آن به اواسط اسلام تا دوره قاجاریه میرسد.
ب) تدفینهای خوابیده بر روی شکم (به صورت دمر): شامل 94/5 درصد که جهت آن به صورت غربی ـ شرقي (4 تدفین بدون شيء) و شمالی ـ جنوبی (2 تدفین با شيء) است.
ج) تدفین طاقباز: شامل 9/10 درصد تدفین که از نظر جهت دفن، بسیار متنوع و جهات آنها شامل: جنوبی- شمالی یک تدفین با شيء و یک تدفین بدون شيء)، شمالی ـ جنوبی (یک تدفین بدون شيء و یک تدفین با شيء)، غربی ـ شرقی (یک تدفین بدون شيء و یک تدفین با شيء)، شرقی ـ غربی (یک تدفین با شيء و یک تدفین بدون شيء) و شمال غربی ـ جنوب شرقی (یک تدفین بدون شيء) است.
د) تدفینهای چمباتمهاي: شامل 66/33 درصد تدفینها و دارای بیشترین تعداد و تنوع است و جهات آنها شامل: شرقی ـ غربی (یک تدفین با شيء و یک تدفین بدون شيء)، شمالی ـ جنوبی (یک تدفین بدون شيء و یک تدفین با شيء)، شمال شرقی ـ جنوب غربی (یک تدفین با شيء و یک تدفین بدون شيء)، جنوبی ـ شمالی (یک تدفین بدون شيء)، شمال غربی ـ جنوب شرقی (یک تدفین بدون شيء)، غربی ـ شرقی (یک تدفین با شيء و یک تدفین بدون شيء) و جنوب شرقی ـ شمال غربی (یک تدفین بدون شيء) است.
بقیه تدفینها، به علت نفوذ رطوبت، تدفینهای مجدد، حفاریهای غیرمجاز و عبور ماشینآلات سنگین راهسازی در ضلع جنوبی نرگستپه قابل تشخیص نبود.
• مصنوعات سنگی
الف) مصنوعات به دست آمده در این کاوش شامل: قطعات دارای جلا، تیغههای دارای روتوش، مته، تراشههای دارای روتوش و همچنین تیغه و تراشههای بدون روتوش است که میتوان آنها را به 3 گروه اصلی طبقهبندی کرد:
گروه اول: قطعات ابزاری است که دارای آثار استفاده یا دارای روتوش است. قطعات جلادار، مته و ابزار کنگرهدار در این گروه جای میگیرد. قطعات دارای جلا، بر اثر استفاده برای بریدن ساقهی گیاهان و بر جای ماندن مواد آلی موجود در ساقهی گیاه بر روی قطعه، دارای پولیش یا جلا شده است. (به طور عموم، این قطعات به عنوان داس شناخته شدهاند.)
سوراخکننده که در این مجموعه فقط یک نمونه دیده شده، قطعهای است که در انتهای خود به وسیلهی برداشتههایی برای سوراخ کردن اشیاء به صورت مته درآمده است. تیغه کنگرهدار نیز شامل قطعهای است که با برداشتههایی در لبهی کناری، دارای کنگره شدهاند.
گروه دوم: قطعات تیغههای بدون روتوش، تراشههای بدون روتوش و ضایعات حاصل فرآیند ساخت مصنوعات سنگی است. بر تعدادی از این قطعات، آثار پریدگی بر اثر استفاده دیده میشود.
گروه سوم: سنگمادرها و قطعات سنگ مادر است. روی سنگ مادرها آثار برداشت تیغه و تراشه دیده میشود و قطعات سنگ مادر قطعاتی هستند که ضمن برداشت قطعات یا برای اصلاح سنگ مادر از آن جدا شدهاند.
سنگ مورد استفاده در این مجموعه به صورت کلی شامل 78 درصد سنگ چرت با طیفهای قهوهای (قهوهای روشن، قهوهای، قهوهای تیره)، 13 درصد سنگ چرت خاکستری (خاکستری روشن، خاکستری، خاکستری تیره)، 2 درصد سنگ چرت دیگر (قرمز، صورتی) و 5 درصد نیز دارای آثار سوختگی به صورت پریدگی در سطح و یا تغییر رنگ است.
ب) سنگسابها: بیشتر سنگسابهای مکشوفه ناقص و درصد کمی از آن سالم به دست آمده و از نوع بالشتکی شکل و متعلق به عصر آهن است.
ج) سنگ وزنه: از این نوع، تنها یک نمونه به دست آمد كه قدمت آن به اواسط هزاره دوم ق.م ميرسيد.
• بقایای معماری
الف) کورهی آجرپزی: بقایای یک کورهی آجرپزی با پلان مستطیل شکل که دارای 6 تونی و 7 کانال هوا بود، به دست آمد. مصالح به کار رفته، آجرهای 5×28×28 سانتیمتر و ملات آن، گل همراه با شاموت کاه بود.
این کوره دو دهانه داشت و به نظر میرسد که دهانهی ضلع شرقی، برای سوخت و دهانهی غربی که در مسیر وزش باد است، برای کنترل هوای کوره تعبیه شده است.
ب) کورهی پالانهپزی قنات: این کوره نیز مستطیل شکل و ساختار آن تقریباً مشابه کورهی آجرپزی است، اما تنها دارای یک دهانه در ضلع شرقی است که تودهای انبوه از شکستههای پالانه در نزدیکی آن قرار داشت. اين كورهها متعلق به دورهي ايلخاني است.
ج) بقایای فضاهای معماری: بیشتر به صورت بقایای دیوار به صورت چینه و خشتهای نامنظم است و به نظر ميرسد كه اين گروه معماري مربوط به هزاره اول ق.م باشد.
بقایای استخوان جانوری: بقایای استخوان جانوری به مقدار تقریباً فراوان (700 کیلوگرم) در نرگستپه یافت شده است که از جمله میتوان به استخوان گوزن، اسب، الاغ، گاو، گوسفند، بز، شتر و سگ اشاره نمود که 11 نمونه از این یافتههای استخوانی، برای بررسی آزمایشگاهی به پژوهشکده باستانشناسی تحويل داده شده است.
• بقایای گیاهی
در ترانشههای کاوش، بقایای دانههای گیاهی (گندم، عدس و ...) به دست آمد که دانههای عدس در داخل یک ظرف خاکستری قرار داشت.
موقعیت ژئومرفولوژیکی نرگستپه، از قبیل نزدیکی به منابع آب (رودخانهی قرهسو)، نزدیکی به جنگل، خاک حاصلخیز، پوشش گیاهی متنوع، پوشش جانوری و بارشهای منظم، شرایط زیست محیطی مناسبی را برای سکونت انسانها از گذشتههای دور تا دورههای اسلامی فراهم نموده است.
مجاورت با شاه تپه (در 4 کیلومتری شمال غربی)، تورنگ تپه (در 17 کیلومتری شمالشرقی) و کشف مواد فرهنگی مشابه این محوطهها در نرگستپه، بیانگر نوعی ارتباطات فرهنگی با آنها و سایر محوطههای هم دوره در دشت گرگان است.
منابع:
• درويش روحانی، موسي. (1364). بررسي و شناسايي آثار باستاني گرگان. تهران: دفتر آثار تاريخي.
• عباسی، قربانعلی، و ضروری، رجب محمد. (1383). گزارش گمانهزنی نرگستپه. پژوهشکده باستانشناسی.
• کشیری، الهه. [بيتا]. گزارش اسکلتهای انسانی نرگستپه.[بی جا] : [بی نا].
• ملک شهمیرزادی، صادق. (1381). زیگورات سیلک. تهران: معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور.
• ملک شهمیرزادی، صادق، و نوکنده، جبرئیل. (1379). آقتپه. تهران: معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور.
• نادری، رحمت. (1386). گزارش ابزار سنگی نرگستپه. [بی جا] : [بی نا].
• Shiorni Hirosh, 1976, Archaeologicl Map of The Gorgan plain, Iran, Hiroshima University, No 1, p 3.