ناهارخوران

ناهارخوران

Naharkhoran
 

منطقه‌ی جنگلی و گردشگری شهر گرگان.
ناهارخوران با مساحت تقريبي 300 هكتار در حدود چهار كيلومتری جنوب شهر گرگان و در دامنه شمالي رشته كوه‌های البرز شرقي و در طول جغرافیایی 54 درجه و 28 دقیقه و عرض جغرافیایی 36 درجه و 46 دقیقه قرار دارد. منطقه‌اي كه امروزه به نام ناهارخوران شناخته می‏شود، پس از نخستین پل ناهارخوران که مرز نهایی بخش مسکونی شهر گرگان را تشکیل می‌دهد، قرار دارد و بيشتر شامل جنگل‌هاي حاشیه جاده است. مساحت آنچه كه به طور رسمي «پارك جنگلي ناهارخوران» نام دارد، 168 هكتار است كه مديريت آن از سوي اداره كل منابع طبيعي استان گلستان به شهرداري گرگان واگذار شده است. دسترسي با خودرو به اين منطقه، از شهر گرگان و از راه بلوار ناهارخوران با طول حدود 5/3 كيلومتر از ابتداي محدوده‌ي آن امكان‌پذير است، ولي از سایر راه‌ها مانند ادامه‌ي جاده ­ی پارك جنگلي النگدره نيز مي‌توان به آن دسترسي پيدا كرد. بلوار ناهارخوران در انتها به ميدان ناهارخوران می رسد و پس از آن، جاده‌ي بن بست روستاي زيارت آغاز مي‌شود.
نام‌گذاری ناهارخوران به شکل دقیق مشخص نیست. بنابر روایات تاریخ شفاهی، از آن جا که مسافران از مقصد استرآباد هنگام ظهر به این منطقه می رسیدند، به دلیل وجود جنگل، چشمه‌های فراوان و آب و هوای مناسب، ناهار خود را در این محدوده می خوردند و سپس تا روستای زیارت به سفر خود ادامه می دادند. از این رو با گذشت زمان، این منطقه «ناهارخوران» نامیده شد. چیزی که مشخص است آن است که در سده‌هاي گذشته، ناهارخوران در مسير راه زیارت قرار داشته و وجود آسیاب های قدیمی در محدوده فعلی پل اول ناهارخوران، نشان‌دهنده‌ي اهمیت این جاده برای دسترسي به محدوده‌ي دامنه‌هاي جنوبي البرز و فلات داخلی ایران است. بر پایه گزارش کنسول «ادوارد ابوت» در سال 1848م، طول این مسیر که يكي از راه‌هاي اصلی استرآباد بوده، 14 فرسنگ (معادل 56 مایل) و شامل استرآباد- زیارت- شاهکوه- تاش- شاهرود- دامغان بود و در واقع ناهارخوران در ابتدای این مسیر اصلی قرار داشته است. در دهه‌های 30 و 40ش، برخی افراد با تغییر کاربری زمین‌های جنگلی، آن‌ها را به باغ تبدیل می‌کردند و پس از فروش به شکل دست‌طارمی، سند رسمی از اداره املاک پهلوی گرگان دریافت می‌کردند. منطقه كنوني ناهارخوران، جزو مجموعه قادرآباد در جنوب شهر گرگان بوده و در اسناد ثبتی اداره املاک آن دوره، به نام زمین‌های قادرآباد ثبت شده است. با ساخت رستوران (هتل شهرداری فعلی) اهمیت این منطقه افزایش یافت و با ساخت پل اول و آغاز زیرسازی جاده آن در سال 1350، دسترسی به ناهارخوران ساده‌تر شد. در همین سال‏ها، «سازمان جلب سیاحان» برای گسترش گردشگری، برای ساخت کازینو (و مشابه آن در منطقه هزارپیچ) و هتل بزرگ 40 اتاقه و چند کمپ گردشگری طرح‌هایی را آغاز کرد که در آستانه انقلاب سال 57، ناتمام ماند. از دهه‌ي 60 و 70 نیز به دلیل استفاده‌ي نادرست از منابع طبيعي، جنگل‌زدايي شدید و توسعه‌ي نامتوازن شهر گرگان، کاربری ناهارخوران تغيير چشمگیری پیدا كرد، به طوري كه مناطق مسكوني، اداري و امكانات شهري نيز به آن افزوده شد. در دهه‌ي 80ش، جاده ناهارخوران به بلواري بزرگ که امروزه دیده می‏شود، تبديل شد.
از دیدگاه اقلیمی، ناهارخوران جزو ناحيه‌ي معتدل و نيمه مرطوب منطقه هیرکانی است. آب و هواي آن، مطبوع و ملايم و به دليل افزايش ارتفاع، هواي خنك‌تري نسبت به شهر گرگان، به ويژه در فصل تابستان دارد. ميانگين حداقل دماي هوا در سال، 12 و حداكثر 9/21 درجه سلسیوس و بارندگي متوسط سالانه‌ي آن، 649 ميلي‌متر است كه بين 4/528 تا 817 ميلي‌متر در سال تغيير مي‌كند. ميانگين رطوبت نسبي سالانه‌ي اين منطقه، حدود 5/76 درصد است.
پستي و بلندي ناهارخوران، ناهمگن است و با شيبي تند آغاز و سپس به صورت تقريباً يكنواخت تا انتهاي منطقه ادامه مي‌يابد. وجود اين شرایط، پس از گذر از نخستین بخش جاده، چشم‌انداز یگانه‌­ای را پيش روي بيننده قرار مي‌دهد، به طوري كه در اطراف، فضاي باز جنگلي و در افق ديد، كوه‌هاي پوشيده از درخت قرار دارد. میانگین بلندی بيشتر منطقه حدود 400 تا 450 متر از سطح درياست كه در برخي نواحي به 700 تا 900 متر نيز مي‌رسد.
زمين‌شناسي ناهارخوران بيشتر مربوط به دوران كواترنري است كه از رسوبات آبرفتي تخريب يافته مانند رس، ماسه، سيلت، قلوه و شن تشكيل يافته است. ويژگي اين بخش، داشتن بلندی‌های كوتاه‌تر با شيب ملايم است. همچنين بخش‌هايي از قسمت شرقي ناهارخوران مربوط به دوران پركامبرين و داراي شيست‌هاي دگرگون يافته‌ي قديمي و بلندی‌های متوسط با شيب نسبتاً زياد و عمق خاك كم است. خاک منطقه از نوع جنگلي است كه در بلندی‌های بالادست به صورت نسبتاً عميق با نفوذپذيري خوب، بدون فرسايش يا از نوع فرسايش بسيار كم و داراي بافت متوسط تا سنگين است. در بلندی‌های پايين‌دست، اين خاك به صورت بسيار عميق، با نفوذپذيري خوب تا متوسط، بدون فرسايش با بافت كمي سنگين تا بسيار سنگين است. به طور كلي، تيپ خاك اين جنگل‌ها از نوع خاك كلسيك قهوه‌اي جنگلي با پوشش هوموسی به ضخامت يك سانتي‌متر است. شواهد نشان می دهد خاک‌های منطقه دوره‌های سرد و خشک و همچنین گرم و مرطوب را تجربه کرده که تکرار شده و توالی داشته‌اند.
چندين چشمه در محدوده‌ي اين منطقه قرار دارد كه معروف‌ترين آن، سفيدچشمه در بلندی‌های پیرامون ميدان ناهارخوران است و تنها رودخانه‌ي منطقه، زيارت نام دارد. افزون بر این، از دهه 70ش، به دليل طرح‌هاي توسعه‌ي ناهارخوران، سيستم لوله‌كشي آب‌رساني شهري نیز به اين منطقه افزوده شده است. پوشش گياهي ناهارخوران، همان پوشش منطقه‌ي معتدل مربوط به جغرافياي گياهي هيركاني و داراي پوشش جنگلي متراكم است، با اين تفاوت كه با توجه به کاربری گردشگري منطقه و دخالت‌ انسانی در طراحي‌ محيطي، پوشش گياهي غير بومي به فراوانی در آن ديده مي‌شود. پوشش بومی منطقه شامل معروف‌ترين گونه هاي شمال ایران است كه عبارتند از: بلوط، انجيلي، ممرز، افرا پلت، نمدار، گيلاس وحشي، آزاد، خرمندي، تمشك، كوله‌خاس، ازگيل، وليك، گرامينه، علف هفت‌بند، پامچال، سيكلامن، بنفشه وحشي، شبدر، چلم، گزنه، سرخس، يونجه، آقطي و سایر گیاهان مشابه. پوشش غیربومی شامل گونه‌هايي مانند كاج، سرو، ماگنوليا، شمشاد، برگ نو، بيد مجنون، پاپيتال، مينا و سایر گياهان است كه بيشتر در محدوده‌ی جنگل دست­ كاشت، فضاي سبز محوطه‌ها، پارك‌ها، هتل‌ها، بلوار و حاشيه‌ي خيابان كاشته شده‌اند. وجود اين گوناگونی گياهي، باعث شده است كه چشم‌اندازهاي ناهارخوران زيبايي خاصي پيدا كند، به ويژه رنگ‌بندي درختان در فصل پاييز، تعداد زيادي بازديدكننده را براي تماشا و تهيه‌ي عكس و فيلم به خود جذب مي‌كند.
گونه‌هاي جانوري ناهارخوران همانند ساير مناطق جنگلي گرگان است، با اين تفاوت كه به دليل از بين رفتن حالت طبيعي منطقه، جانوران چندانی به چشم نمي‌خورد. برخي از انواع جانوران معمول آن عبارتند از: گراز، شغال، خفاش، موش، راسو، سنجاب، عقاب، شاهين، قمري، داركوب، جغد، دم جنبانك، صعوه، سهره، چرخ‌ريسك، گنجشك، كلاغ، سار، مارمولك جنگلي و سایر جانوران. بعضي از اين گونه‌ها، مانند گراز و شغال را معمولاً در شب‌ها يا زماني كه تراكم جمعيت انساني كم است، مي‌توان دید.
ناهارخوران از دیرباز به عنوان يك منطقه‌ي جنگلي تفريحي و «پارک طبیعت» شناخته مي‌شده است و با داشتن چشم اندازهاي زيبا، آب و هواي مناسب و نزديكي به شهر گرگان، يكي از مناطق مهم گردشگري استان گلستان و ایران به شمار مي‌رود و داراي شهرت ملي است، به طوري كه معمولاً نام گرگان، ناهارخوران را در ذهن تداعي مي‌كند. بيشتر جاذبه‌هاي گردشگري ناهارخوران، طبيعي است و توان خوبی برای فعالیت‌های گوناگون در فصل‌های مختلف سال را دارد. بیشتر بازديدكنندگان براي استفاده از چشم‌اندازها، آب و هوا، پيك‌نيك، پياده‌روي، ورزش، كوه‌پيمايي و فعاليت‌هاي مشابه، به اين منطقه مي‌آيند. بيشتر نواحي مورد استفاده، در محدوده‌ي كنار بلوار قرار دارند، مانند ناحيه‌ي معروف به تپه‌ي باباطاهر، محوطه و ميدان ناهارخوران و جنگل دست كاشت كاج، همچنين ناحيه‌اي معروف به پارادايز در قسمت غرب منطقه از جمله نواحي ديگر مورد بازديد است. ارتفاعات غرب و جنوب غربي ميدان ناهارخوران مورد استفاده كوه‌پيمايان و مسير اصلي صعود آن‌ها براي رسيدن به سفيدچشمه و ارتفاعات بالاتر است. همچنين وجود هتل‌ها، رستوران‌ها، كافه‌ها و ديگر زیرساخت‌های مشابه، شرايط مطلوبي را براي گذراندن اوقات فراغتي آرام در منطقه فراهم کرده است. مجموعه جاذبه‌هاي طبيعي همراه با امكانات گردشگري موجود در ناهارخوران باعث شده است كه اين منطقه در سراسر سال، پذيراي بازديدكنندگان بسیاري از سراسر كشور باشد، به طوري كه هنگام تعطيلات و در فصل‌هاي بهار و تابستان، انبوهي از مسافران را مي‌توان در آن مشاهده كرد. در حال حاضر، کاربری‌های ناهارخوران عبارت است از: مسكوني (شامل تعداد کمی ساختمان)؛ اداري (مانند برخي ادارات دولتي و نظامی)؛ خدماتي (شامل مجموعه امكانات و تأسيسات وابسته به بخش گردشگري مانند هتل‌ها، رستوران‌ها، كافي‌شاپ‌ها و موارد مشابه)؛ تفريحي (دربردارنده پارك‌هاي بازي كودكان، شهربازي، زمين‌هاي ورزشي، آمفي‌تئاتر روباز و سایر امكانات تفريحي)؛ و تعداد محدودی باغ خصوصي.

منابع:
• ابوت، کیت ادوارد. [بي‌تا]. گزارش سفر کنسول ابوت به سواحل بحر خزر در طول اول نوامبر 1847 تا 17 فوریه 1848. (شماره 136). (ترجمه احمد سیف). اسناد محرمانه وزارت امورخارجة انگلستان.
• اداره كل منابع طبيعي گرگان و گنبد. (1371). گزارش طرح جنگلداري ناهارخوران. گرگان: مؤلف.
• اداره كل منابع طبيعي گرگان و گنبد. (1376). راهبردهاي بلندمدت توسعه استان (جنگل و مرتع). گرگان: مؤلف.
• اوحدی، سارا، و دُربيكي، مزدک. (1389). پیامدهای زيست‏محيطي گردشگري انبوه: مطالعه موردي پارك جنگلي ناهارخوران گرگان. فصل‏نامه محیط زیست پژوهشکده محيط‏زيست جهاد دانشگاهي، 5، 52-41.
• توسي، نصرت. (15/9/1391). مصاحبه شخصي محمود اخوان مهدوي.
• قازانچایی، رضا، پاشايي اول، عباس، خرمالي، فرهاد، و ايوبي، شمس‌الله. (1387). بررسی برخی خصوصیات میکرومورفولوژیک توالی لس-پالئوسل منطقه ناهارخوران گرگان. مجله علوم کشاورزی و منابع طبیعی، 15 (2)، 66-58.