مینودشت / شهرستان

مینودشت/ شهرستان

Minoodasht County

یکی از شهرستان‌های شرقی استان.
شهرستان مینودشت بین 55 درجه و 5/13 دقیقه تا 56 درجه و 1/1 دقیقه طول شرقی و بین 37 درجه و 4/0 دقیقه تا 37 درجه و 1/29 دقیقه عرض شمالی واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا 160 متر است. مساحت این شهرستان حدود 94/661 کیلومتر مربع بوده و از این نظر در میان شهرستان‌های استان، رتبه دوازدهم را به خود اختصاص داده است.
شهرستان مینودشت از شمال به شهرستان گالیکش، از جنوب به شهرستان آزادشهر، از شرق به شهرستان شاهرود و از غرب به شهرستان گنبدکاووس محدود می‌شود.
حاجیلر، قریه‌ای از دهات بلوک فندرسک بود که در چهار فرسخی جنوب گنبدکاووس قرار داشت. در مورد وجه تسمیه حاجیلر در نصیر الکتاب آمده: «محمد حسن خان جلایر، خود را فرمانروای جلگه گرگان دانست و اعلان استقلال کرد. پادشاه ایران نیز برای سرکوبی او، لشکری فرستاد، اما او به قلعه‌ماران پناه برد. یکی از معتمدین محمد حسن خان به نام «حاجی»، با رشوه‌ای که از ایرانیان دریافت کرد، او را به دام انداخت و برای پاداش این کار وی، ماران کوه و مجاور آن ناحیه به حاجی داده شد و از این زمان به بعد، این ناحیه حاجیلر نام گرفت.» قریه حاجیلر پس از مدتی تبدیل به بخش شد و تا سال 1342ش، یکی از بخش‌های شهرستان گرگان محسوب می‌شد. بخش حاجیلر به دلیل طبیعت بکر، در نیمه دوم سال 1318ش، از حاجیلر به مینودشت تغییر نام داد. بخش مینودشت در 14 مردادماه 1368، به شهرستان تبدیل شد که در آن زمان دارای 2 بخش (مرکزی و گالیکش)، 6 دهستان و 2 شهر (مینودشت و گالیکش) بود.  
در آمار سال 1390، شهرستان مینودشت متشکل از دو بخش (مرکزی-کوهسارات)، یک شهر (مینودشت)، چهار دهستان (چهل‌چای، قلعه قافه، سرگل، گرو)، 72 آبادی مسکونی و یک آبادی خالی از سکنه بوده است.
آمار جمعیتی بخش‏ها، دهستان‏ها و روستاهای این شهرستان برابر سرشماري نفوس و مسكن سال 1390 به شرح زیر است:

  آبادی                          خانوار            جمعیت

شهرستان مينودشت        20852       75659
بخش مرکزی              16606      59898
شهرمينودشت              7776        28478
دهستان چهل‌چاي           7425       26392
روستاها
   قره چشمه                 744         3052
   كالشور                    39           163
   دشت حلقه                182          776
   قلمي                     585          2143
   سنچولي‌آباد               108         420
   القجر                    1350        4893
   حسن خان                289         1071
   عباس‌آباداملاك          160          660
   كلوكند                  491          1635
   بازگير                   236          827
   ده عبدالله                 111          397
   شيرعليان                  18           72
   پرسه سو                 293          1065
   شركت صحرا             109          494
   گوگل                      546         1770
   محمدآباد                  130          422
   كويت محله               166          628
   جنگلده پايين              61            191
   جنگلده بالا                147         411
   حسين كرد                47           162
   زنگلاب                   91            227
   طول آرام                  53           191
   ناعلاج                     4             8
   آرام نروپايين              85           282
   آرام نروبالا               30            88
   تخت                       260          834
   قلعه چه                    21            53
   ليسه                        50            162
   پس پشته                  231          781
   سرخو                      24            68
   لولوم                       5             29
   معركه محله               111          405
   باقرآباد                     23           81
   مبارك‌آباد                 130          352
   محمدزمان‌خان            255          830
   ازداران                     38           109
   امام عبدالله                 75           200
   ساسنگ                    84           253
   ملاشي                     43           137
دهستان قلعه قافه            1405        5028
روستاها
   زمين شاهي                66            238
   كفش محله                60            201
   قلعه قافه پايين            217          775
   قلعه قافه بالا              386          1596
   بلمجرك                   209          627
   زندان چال                101          298
   كوه كمر                  27           76
   ريگ چشمه پايين        29            86
   آهنگرمحله                15           52
   تيغ زمين                   83            313
   دروك                     61            210
   دوجوز                     39           145
   ريگ چشمه               30            89
   ورچشمه                   57           218
   يكه سور                   25            104
بخش‏كوهسارات            4264        15745
دهستان گرو               2993        11081
روستاها
   چماني بالا                86           364
   چماني پايين              41           141
   چماني وسط              27           99
   ده چناشك                196         770
   ترسه                    183          686
   دوزين                 1484        5785
   نرسه                     26           92
   صفي‌آباد                456          1568
   پرنگل                   209         661
   تاشته                    96           331
   توسكاچال               189         584
دهستان سرگل           1271        4664
روستاها
   برنج بن                  243         869
   درجن                   231          924
   اولنگ                    33           113
   كلاسره                 397          1509
   اسفرانجان               71            235
   براين                    161          553
 

شهرستان مینودشت از دو بخش کوهستانی و جلگه‌ای تشکیل شده است. بخش کوهستانی آن، دنباله‌ی کوه‌های البرز شرقی است که در قسمت جنوبی این شهرستان واقع شده و دارای آب و هوای سرد است. بخش جلگه‌ای آن نیز در مرکز و ضلع غربی قرار دارد. خاک این مناطق بسیار حاصلخیز و اقلیم آن نیز معتدل و مرطوب است.
کمترین دما مربوط به بهمن‌ماه با 8/3- درجه سانتی‌گراد و بیشترین دما مربوط به مردادماه با 8/44 درجه سانتی‌گراد است. میزان بارندگی ماهانه شهرستان بین 6/6 تا 6/124 میلی‌متر است که کم باران‌ترین ماه سال، فروردین و پرباران‌ترین ماه سال، بهمن بوده است.
بر اساس آمار، جمعیت شهرستان مینودشت در سال 1375، برابر با 251561 نفر بود که از این تعداد، 61419 نفر در نقاط شهری، 184232 نفر در نقاط روستایی و 5910 نفر جمعیت غیرساکن بودند. جمعیت این شهرستان در سال 1385، به 128739 نفر رسید که 46467 نفر در نقاط شهری و 82272 نفر نیز در نقاط روستایی زندگی می‌کردند. در سرشماری نفوس و مسکن سال 1390، جمعیت شهرستان مینودشت به 75659 نفر رسید که از این تعداد، 28478 نفر در نقاط شهری و 47165 نفر در نقاط روستایی ساکن بودند و 16 نفر نیز جمعیت غیرساکن را تشکیل می‌دادند.
بیشتر مردم این شهرستان مسلمان، دارای مذهب شیعه و سنی هستند و به زبان فارسی صحبت می‌کنند. لهجه‌های ترکی، سیستانی و ترکمنی نیز در میان آن‌ها رایج است.
در سال 1385، 90864 نفر از جمعیت 6 ساله و بیشتر شهرستان باسواد بودند که از این تعداد، 46894 نفر مرد و 43970 نفر زن بوده‌اند. این رقم در سال 1390، به 53576 نفر رسید که از این تعداد، 27544 نفر مرد و 26032 نفر زن بوده‌اند.
• وضعیت اقتصادی
عمده فعالیت مردم این شهرستان، کشاورزی و دامپروری است. شهرستان مینودشت دارای 33308 هکتار زمين کشاورزی است که 32844 هکتار آن زیر کشت رفته است. این شهرستان در تولید محصولاتی مانند سویا رتبه چهارم، گندم رتبه پنجم و جو جایگاه ششم را در بین شهرستان‌های استان به خود اختصاص داده است. سطح زیر کشت باغی این شهرستان در سال زراعی 90-1389، 3546 هکتار و میزان تولید باغی این شهرستان 8203 تن بوده که در بین 14 شهرستان استان، رتبه هشتم را به خود اختصاص داده است.
آب آشامیدنی، کشاورزی و صنعتی شهرستان مینودشت از طریق 243 حلقه چاه عمیق، 419 حلقه چاه کم‌عمق، 2 رشته قنات فعال و 971 دهنه چشمه تأمین می‌شود. این شهرستان از نظر تعداد چاه عمیق، رتبه هشتم، تعداد چاه کم‌عمق رتبه‌ی نهم، تعداد قنات‌های فعال، رتبه دهم و تعداد چشمه، رتبه پنجم را در بین شهرستان‌های استان به خود اختصاص داده است.
کل تولیدات دامی شهرستان مینودشت در سال 1389، معادل 2/24227 تن بوده که این میزان تولید، 2/4 درصد از کل تولیدات دامی استان را شامل شده و از اين نظر، این شهرستان را در جایگاه دهم قرار داده است. شهرستان مینودشت با تولید 1379 تن گوشت قرمز، معادل 5 درصد از تولید گوشت قرمز استان، در مقام هفتم، 18662 تن شیر، معادل 5/4 درصد از تولید شیر استان، در مقام هشتم،  4/3973 تن گوشت سفید، معادل 6/3 درصد تولید گوشت سفید استان، در مقام یازدهم، 180 تن تخم مرغ، معادل 7/0 درصد تولید تخم مرغ استان، در مقام نهم قرار گرفته است.
مینودشت با تولید 26251 کیلوگرم عسل، در بین شهرستان‌های استان در مقام چهارم قرار گرفته است. همچنین در زمینه‌ی پرورش کرم ابریشم و بهره‌برداری از آن، با تولید 150000 کیلوگرم پیله‌ی تر، مقام نخست را در بین شهرستان‌های استان به خود اختصاص داده است.
شهرستان مینودشت دارای یک شهرک صنعتی به مساحت 40 هکتار بوده که فاصله این شهرک صنعتی تا مرکز استان، 110 کیلومتر است. تعداد واحدهای صنعتی مستقر در شهرک صنعتی مینودشت در سال‌های 1389-1388، 33 واحد صنعتی بوده که این شهرستان را از نظر تعداد واحدهای صنعتی مستقر در شهرستان، در مقام هشتم قرار داده است.
کارخانجات مینودشت شامل کارخانه فولاد با ظرفیت تولید اسمی سالانه 300000 تن انواع میل گرد، کارخانه‌ی تولید شیر خشک، کارخانه تولید روغن زیتون و کارخانه پنبه پاک‌کنی، آرد و شالیکوبی است. همچنین این شهرستان دارای 93 شرکت تولید فرش صنعتی و 7 شرکت تولید فرش دستبافت است.
صنایع دستی عمده‌ی این شهرستان نیز شامل کارگاه‌های بافت قالی، قالیچه، پارچه‌های ابریشمی، سوزن دوزی و ... است.
شهرستان مینودشت تا پایان سال 1389، دارای 4 معدن بود که این رقم معادل 4/11 درصد استان را شامل می‌شود. این شهرستان با دارا بودن یک معدن زغال‌سنگ و 3 معدن سنگ لاشه آهکی، در مقام چهارم معادن استان قرار گرفته است.
از مراکز دیدنی شهرستان مینودشت می‌توان به تپه پل مینودشت، تپه خوردیماق، تپه پیشاهنگی، حمام خوردیماق و کاخ رضاشاهی اشاره کرد. مهم‌ترین تپه‌های باستانی و تاریخی در روستاهای کلوکند، الفجر، قزلجه آق‌امام، بلوچ‌آباد و قلعه چشمه واقع شده است. همچنین این شهرستان دارای چشمه آبگرمی به نام گرآو است که سالانه گردشگرانی را به سوی خود جذب می‌کند.
این شهرستان دارای دو دانشگاه پیام نور و آزاد اسلامی، یک کتابخانه عمومی، یک کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 76 آموزشگاه دوره ابتدایی، 25 آموزشگاه دوره راهنمایی، 24 آموزشگاه دوره متوسطه و 8 آموزشگاه دوره پیش‌دانشگاهی است.

منابع:
• اطلاعات جمعیتی آبادی‌های استان گلستان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390. (6/6/1392). مركز آمار ايران. بازيابي از: www.amar.org.  
• اطلاعات جمعیتی شهرستان‌های استان گلستان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390. (6/6/1392). بازيابي از: www.amar.org
• رابینو، یاسنت لویی. (1336). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
• ریاحی، وحید. (1389). جغرافیا. در: رحمت‌الله رجائی (تنظیم‌کننده)، گلستانه: (مجموعه مقالات مربوط به سرزمین جرجان و استرآباد).گرگان: پیک ریحان.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1385). مرکز آمار ایران.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1389). گرگان: معاونت برنامه‌ریزی استانداری گلستان.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1390). گرگان: اداره کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان گلستان.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1390). گرگان: اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1390). گرگان: سازمان آموزش و پرورش استان گلستان.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1390). گرگان: شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم شعبه استان گلستان.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1390). مرکز آمار ایران.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1390). گرگان: معاونت برنامه‌ریزی استانداری گلستان.
• قائمی، رمضانعلی. (1379). جاذبه‌های جهانگردی استان گلستان (چاپ اول). گرگان: سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان گلستان.
• گزارش اقتصادی و اجتماعی استان گلستان.  (1390). گرگان: معاونت برنامه‌ریزی استانداری گلستان.
• گزارش اقتصادی، اجتماعی استان گلستان. (1390). گرگان: سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان.  
• معطوفی، اسدالله. (1390). معرفی تپه‌های باستانی و تاریخی گرگان و استرآباد. گرگان: مختومقلی فراغی.
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت. تهران: طبع کتاب.
• مقصودلو، حسینقلی (وکیل‌الدوله). (1363). مخابرات استرآباد. (به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت) تهران: تاریخ ایران.