مینودشت / شهر

مینودشت / شهر

Minoodasht City
 

شهری واقع در شرق استان.  
مينودشت با پهنه‌‏ای حدود ده کیلومترمربع، در ارتفاع 160 متری از سطح دریا قرار دارد. اين شهر در موقعیت جغرافیایی 55 درجه، 22 دقیقه و 37 ثانیه‏ طول‌شرقی و 37 درجه، 13 دقیقه و 36 ثانیه‏ عرض‌شمالی قرار گرفته و مرکز شهرستانی به همین نام است. مينودشت دارای سه راه جاده‏ای برون‏شهری، به سمت گنبدکاووس، آزادشهر و بجنورد است.
این شهر تا اواخر دوره‌ی حکومت رضاشاه پهلوی، «حاجیلَر» خوانده می‏شد. حاجیلر، نامی است که بر زمین‏های کبودجامه‌ی قدیم اطلاق می‏شد. این نام برگرفته از قبیله‏ای است که از بازماندگان قبیله گرایلی هستند و در دره‏های پرشیب و مرتفع شمالی گرگان‏رود ساکنند. برخی منابع، حاجیلر را از طوایف ترکمن و برخی نیز آن‌ها را بلوچ دانسته‌اند که درست نیست، زیرا مردمان حاجیلر در زمره‌ی طوایف ترک گرایلی هستند که به زبان ترکی صحبت می‏کنند. در واقع، حاجیلرهای کنونی استان، بازمانده‌ی ذوالقدرها و سایر طوایف قزلباش ترک به شمار می‌روند. در مقطعی از زمان، حاجیلر را «سنگر» می‏خوانده‏اند. البته معنای این کلمه سازگاری چندانی با موقعیت این منطقه ندارد. سنگرمحله محدوده‌ای در بخش پسرک (از محلات شهر مینودشت) است و علت نام‌گذاری آن، این بود که زمانی، جنگی میان مردم حاجیلر و مهدی شاه (یکی از خوانین فندرسک) صورت گرفت که مردم حاجیلر به دفاع از حریم شهر پرداختند و کلمه‌ی سنگر پسرک نیز به نوعی به این شهر اطلاق شد. نام قدیم‏تر مینودشت، کبودجامه بود که به علت وجود درختان زیادی که سبب تیره به نظر رسیدن زمین شده‏اند، بدین نام خوانده شده است. همچنین کبودجامگان از طوایفی بودند که در این منطقه سکونت داشته و همیشه جامه‌ی تیره و کبود به تن می‏کرده‏اند. حمدالله مستوفی می‏نویسد: پس از خرابی شهر جرجان، تمام آن نواحی محل سکونت مردم کبودجامه گردید. با آن‌که تغییر نام حاجیلر به مینودشت در سال 1316 بود، اما در واقع این تغییر نام در تاریخ 26 آبان‏ماه 1318 رخ داد. مینودشت از ترکیب دو واژه‌ فارسی «مینو» و «دشت» تشکیل شده و به معنای دشت بهشت است. گویا علت آن، طبیعت بکر و چشم‏اندازهای این ناحیه بوده است.
بنابر مدارک موجود در اسناد تقسیمات کشوری وزارت کشور، مینودشت از سال 1323، به ‏عنوان شهر شناخته شد. در آن زمان، این شهر از اتصال سه آبادی «پسرک»، «خوردیماق» و «قره محمدلو» تشکیل شد که اکنون این سه آبادی، هرکدام به یکی از محلات شهر تبدیل شده‏اند. برخی منابع، غیر از سه آبادی یاد شده، مینودشت را متشکل از دو آبادی دیگر به نام‏های قلمی و گلوستند نیز دانسته‌اند. این شهر در تاریخ 14/5/1368 با تشکیل شهرستان مینودشت و جدا شدن آن منطقه از شهرستان گنبدکاووس، به عنوان مرکز شهرستان مینودشت تعیین شد.
در برخی منابع، حاجیلر و کوهسارات به عنوان قسمت دهم از ده قسمت جغرافیای سیاسی استرآباد شناخته می‏شده‌اند. همچنین بر اساس قانون اصلاح تقسیمات کشوری مصوب 18 فروردین‏ماه 1316، حاجیلر به‏ عنوان بخش هشتم از بخش‏های دهگانه شهرستان گرگان در استان دوم تعیین شد. بخش حاجیلر پس از تغییر نام در سال 1318، از تابعیت شهرستان گرگان، جدا و به شهرستان گنبدکاووس پیوست. سرانجام نیز بر اساس مصوبه شماره 4922 مورخ 21 تیرماه 1368، شهرستان مینودشت به مرکزیت شهر مینودشت، تحت تابعیت استان مازندران تأسیس شد.
مینودشت، مرطوب‏ترین ناحیه آب و هوایی در منطقه گرگان و دشت به شمار می‌رود و دارای بیشترین میزان بارندگی است. از نظر موقعیت جغرافیایی، در قسمتی از منطقه آب و هوایی استان قرار گرفته که از قره‏سو و شمال کردکوی شروع شده و تا ارتفاعات گوکلان ادامه دارد و دارای آب و هوای مدیترانه‏ای است.
در کتابچه «بیاض خانوار و انفاس مملکت استرآباد با جمع متعلقات»، جمعیت مینودشت که در آن زمان «سنگر» خوانده می‏شد، 385 خانوار مشتمل بر 1636 نفر بوده است.
جمعیت شهر مینودشت در سال‌های 1385-1329

        سال                  جمعیت (نفر)

       1329                  4500
       1345                  2496
       1355                  5818
       1365                13907
      1375                 21011
       1385                26409
 

در سرشماری نفوس و مسکن سال 1390، این شهر دارای 7776 خانوار مشتمل بر 28478 نفر جمعیت بود که از این تعداد، 14331 نفر مرد و 14147 نفر زن بوده‌اند.
بیشتر مردم مینودشت به زبان فارسی با گویش‌های مختلف (شاهرودی، خراسانی، سیستانی و مازندرانی) سخن می‏گویند. برخی نیز به زبان ترکی و ترکمنی صحبت می‌کنند. با این همه، بنا بر گزارش‏های موجود از اوایل دوره‌ی پهلوی دوم، تمامی جمعیت 4500 نفری شهر مینودشت، به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کرده‏اند. عده‏ای بر این عقیده‏اند که ترک‏های مینودشت توسط آقامحمدخان قاجار از مناطق کالپوش صحرای یموت به این منطقه کوچانده شده‏اند و علاوه بر مینودشت، در نکا و بهشهر نیز اقامت دارند.
وجود آثار باستانی در داخل و اطراف مینودشت، نشان از قدمتِ حدود 3000 ساله این شهر دارد و بر مبنای یافته‏های باستان‏شناسی، مینودشت در هزاره‏‏ی نخست پیش از میلاد، شهری آباد بوده است. «تپه پل مینودشت» با قدمتی در حدود دوره اشکانی و ساسانی (با شماره ثبت 2808، تاریخ 16/7/1379)، تپه تاریخی «پیشاهنگی» با قدمتی در حدود هزاره نخست پیش از میلاد (با شماره ثبت 14074، تاریخ 9/11/1384) و «تپه خوردیماق» مربوط به هزاره نخست پیش از میلاد (با شماره ثبت 14092، 9/11/1384)، توسط سازمان میراث فرهنگی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند.
امکانات این شهر عبارت است از: یک دانشگاه آزاد اسلامی، دو مدرسه علمیه تشیع، دو درمانگاه، یک بیمارستان و یک مدرسه علمیه الزهرا ویژه خواهران. از جمله دیدنی‏های طبیعی مینودشت، می‏توان به رودخانه‏‏ی چهل‏چای یا چلی‏چای و جنگل «تنگه چهل‏چای» اشاره کرد. از اماکن مذهبی این شهر نیز می‏توان امام‏زاده محمد(ع) و امام‏زاده جعفر (ع) را نام برد.
آثار تاریخی شهر مینودشت عبارتند از: حمام «خوردیماق» واقع در محدوده‌ی شمال‌شرق شهر مینودشت که به نام‏های «کهنه‏حمام» و «حمام قره‏سفلو» نیز شناخته می‏شود و قدمت آن به اواخر دوره‌ی قاجاریه می‏رسد. عمارت بلدیه (شهرداری) که در دوره‌ی پهلوی اول ساخته و از سال 1388 به موزه مردم‏شناسی تبدیل شد. همچنین کاخ رضاشاه پهلوی که هم اکنون کاربرد مسکونی دارد.

منابع:
• افشارسیستانی، ایرج. (1378). پژوهش در نام شهرهای ایران (چاپ اول). تهران: روزنه.
• پرونده ثبتی تپه پل مینودشت. (شماره 2808). سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی. بازيابي از www.iranshahrpedia.ir
• پرونده ثبتی تپه پیشاهنگی مینودشت. (شماره 14074). سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی. بازيابي از: www.iranshahrpedia.ir
• پرونده ثبتی تپه خوردیماق مینودشت. (شماره 14092). سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی. بازيابي از: www.iranshahrpedia.ir
• تاریخچه شهر. پایگاه اطلاع‏رسانی شهرداری مینودشت. بازيابي از  www.minoodasht.ir
• رابینو، یاسنت لویی . (1383). سفرنامه مازندران و استرآباد (چاپ 4). (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.
• رضایی، احمد. (1380). ایران‏شناسی: پراکندگی اقوام در مازندران و گلستان. مطالعات ملی، 9، 280-257.
• ریاحی، وحید. (1384). سیمای تازه استان گلستان (چاپ اول). گرگان: مختومقلی فراغی.
• سالنامه آماری استان گلستان 1386. (1387).  گرگان: معاونت برنامه‌ریزی استانداري گلستان.
• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
• سعیدی، محمدعلی. (1364). تاریخ رامیان و فندرسک. [بی‏جا]: مؤلف.
• سعیدیان، عبدالحسین. (1379). شناخت شهرهای ایران (چاپ اول). تهران: علم و زندگی.
• فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‏ها). (1355). (جلد 3: استان دوم). تهران: سازمان جغرافیایی کشور.
• قدکساز، محمدرضا. (1375). وجه تسمیه شهرهای ایران (چاپ اول). تهران: گل‌گشت.
• قورخانچي، محمدعلي. (1360). نخبه سیفیه (در تاريخ و جغرافياي استرآباد). (به كوشش منصوره اتحادیه و سيروس سعدوندیان). تهران: تاریخ ایران.
• کیهان، مسعود. (1310). جغرافیای مفصل ایران (جلد 2: سیاسی). طهران: مطبعه مجلس.
• گردشگري مينودشت. پایگاه اطلاع‏رسانی شهرداری مینودشت. بازيابي از: www.minoodaht.ir.
• گلستان نگارستان ایران (کتابچه راهنمای گردشگری استان گلستان طرح تکریم نوروز 1393). گرگان.
• معرفی شهرستان مينودشت. (25/2/93). پایگاه اطلاع‏رسانی فرمانداری شهرستان مینودشت. بازيابي از: www.minoodasht.golestanp.ir
• معطوفی، اسدالله. (1385). سنگ‌مزارها و کتیبه‏های تاریخی گرگان و استرآباد. تهران: حروفیه.
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: طبع كتاب.
• نتایج سرشماری 1390. مرکز آمار ایران. بازيابي از: www.amar.org.ir
• نیک‏نژاد، ابوالفضل. (1382). گرگان دیروز، گلستان امروز (چاپ اول). گرگان: عشق دانش.