میرمحمد باقر طالبان استرآبادی
ميرمحمدباقر طالبان استرآبادی
Mir-Mohammad-Bagher Taleban Estarabadi
از مشاهير فقه و اصول استرآباد در سدهی دهم و يازدهم قمری.
محمد بن فخرالدين احمد بن محمد محسن الحسيني الموسوی، ملقب به باقر الموسوی الاسترآبادی و مشهور به ميرمحمد باقر طالبان است.
صاحب كتاب رياضالعلماء دربارهي وي چنين مينويسد: «السيد الامير محمد باقر الاسترآبادي المشهور بالطالبان كان فاضلاً، عالماً، صالحاً، جليلاً من تلامذه شيخنا البهائي، له شرح زبده الاصول و غير ذلك. اقول: هو ابن السيد الامير فخرالدين احمدالحسيني الموسوي ... .»
طالبان، شاگرد شيخ بهايي بود. ظاهراً وي پس از تكميل علوم در اصفهان، به استرآباد بازگشت و به تدريس فقه و اصول پرداخت، چنانكه ميتوان از شاگردان برجستهي وي در استرآباد، سلطان حسين واعظ استرآبادي را نام برد.
طالبان در دربار صفوي، به ویژه نزد شاهعباس اول، از نفوذ بالايي برخوردار بود، چنانكه صاحب رياضالعلماء دراينباره ميآورد: «و كان معضماً، مبجلاً عند السلطان شاهعباس الماضي ... .»
قول وي در نزد شاهعباس تا حدي مقبول و نافذ بود و سبب شد جواد بن سعيدبن جواد كاظمي كه خود شيخالاسلام منصوب از سوي شاه بود، از منصب شيخالاسلامي استرآباد خلع شود، چنان كه صاحب رياض در اينباره ميگويد: «صار شيخالاسلام (جواد كاظمي) بدارالمؤمنين استرآباد، ثم سنح بعض السوانح و اخرجه اهل تلك البلده عنها، فشكي الي السلطان الباذل الشاهعباس الماضي و لما كان عمده الباعثين علي اخراجه هو السيد الاميرمحمدباقر الاسترآبادي المعروف بطالبان و كان السلطان من مريديه امر باخراج هذا الشيخ ... .»
• خاندان
از اسلاف و اخلاف طالبان، اطلاع چنداني در دست نيست، جز چند مورد كه در زير ذكر ميشود:
1. در حاشيه زیرین صفحه انجام نسخه دستنویس كتاب مجالس المؤمنين، محمدحسين موسوي استرآبادي خود را اينگونه معرفي ميكند: «الاثمالجاني محمد حسين ابن محمد مهدي ابن محمد محسن بن مفيد ابن ابوجعفر ابن محمد باقر الطالبان.»
2. در كتاب «از آستارا تا استارباد»، چهار فرمان (فرمان نخست از سوي شاهعباس اول، فرمانهاي دوم و سوم از شاهعباس دوم، فرمان چهارم از سوي شاه سليمان اول) در مورد برقراري وظيفهي اولاد ميرمحمدباقر طالبان آمده كه در آنها، تنها نام فرزند ارشد وي، «ابوجعفر» ذكر شده است.
3. نسخهي دستنویس كتاب «مصباحالمجتهد» را فاطمه سلطان بيگم موسوي در رمضان 1211ق، به برادرزادهي خود احمد بن محمد رفيع موسوي اهدا كرده است. وي (فاطمه سلطان بيگم موسوي) دختر مفيد بن ابوجعفر بن محمد باقر طالبان است. بعدها در تاريخ 1333ق، محمد هاشم مفيدي كه از نوادگان وي است، اين كتاب را به همراه 59 جلد ديگر بر مدرسهي سادات استرآباد وقف کرده و سيداحمد مفيدي را متولي كتب قرار داده است.
4. آمنه دختر ميرمحمد باقر طالبان، مجموعه دستنویس طالبان را در تاريخ 1089ق (يا 1085) بر فرزند خود - ميرمحمد تقي - وقف كرده است.
5. در جُنگ سلطان حسين واعظ استرآبادي، مطالب و اشعاري به خط محمد هادي بن احمد بن رفيع بن مفيد الموسوي استرآبادي آمده است كه خود او در آنجا اشاره كرده كه محمد باقر طالبان جد وي است.
6. از ديگر افراد اين خاندان، [مير] محمدكاظمبن ميرزابيك طالبان استرآبادي است كه در تاريخ ربيعالثانی 1066ق، كتابت نسخهي «تهذيبالاحكام» را به انجام رسانيده است. البته از نسبت وي با ميرمحمد باقر، چيزي به دست نيامد.
• خلاصه الوصول
تنها اثر شناخته شده از طالبان، كتاب «خلاصه الوصول في شرح زبده الاصول» است. وي آن را در زمان حيات شيخ بهايي نگاشته و در اين كتاب، در هر بخش، پس از آوردن اصل متن، آن را شرح كرده است. آغاز كتاب بدين صورت است: «بسم الله، الحمدلله الذي شرع لعباده الاحكام و بين الحلال والحرام ... .»
صاحب رياضالعلماء در باب شرح زبدهالاصول میگوید: «شرح الزبده في الحياهالشيخ و سماه خلاصه الوصول في شرح زبدهالاصول، و هو ممزوج مع المتن، رأيته به خطه عند ولد في استرآباد، تممه في فرحآباد مازندران سنه الف و تسع و عشرين يوم الاربعا الخامس و العشرين من جمادي الاولي، و تاريخ نقله من السواد الي البياض عصر يوم الجمعه السابع و العشرين من شهور سنه 1026 و مات ره في اواخر سلطنه السلطان المذكور و قد طعن فيالسن.»
صاحب رياض، نسخهي «خلاصهالوصول» را به خط خود مؤلف در استرآباد ديده كه تاريخ تأليف آن 1029ق و تاريخ انتقال آن از سواد به بياض، 1206ق بوده است كه البته يكي از تواريخ مذكور بايد اشتباه باشد.
از اين كتاب، نسخهاي در كتابخانهي ملي موجود و انجام آن چنين است: «اتفق الفراغ من نقله من السواد اليالبياض عصر يوم الجمعه الاسبع والعشرين من الجماديالاول من شهور سنه 1026 كتبه المؤلف الفقير الي الله الهادي محمد بن احمد الموسوي الاسترآبادي.» اين نسخه، از اول تا آخر با نسخهي مرقوم به خط مؤلف در دارالسلطنه فرحآباد مازندران در سال 1028ق مقابله شده است. آخر نسخه، پاك شده و نام كاتب و تاريخ كتابت نامعلوم است.
نسخهي بالا ظاهراً همان نسخهاي است كه صاحب رياض ميگويد آن را در استرآباد نزد فرزند طالبان ديده و احتمالاً به خطا آن را به خط مؤلف دانسته است. در صورت درست دانستن اين فرضيه، اين اشتباه از آن جا نشأت گرفته كه نام كاتب نسخه پاك شده و تاريخ مقابلهي آن (1028ق) به اشتباه 1029ق و محل مقابله (فرحآباد مازندران) به اشتباه محل تأليف فرض شده است.
بنا بر گفتهي آقابزرگ تهراني، نسخهاي از اين كتاب در «مكتبه الامام اميرالمؤمنين عليهالسلام» در نجف نيز وجود داشته، اما نسخهي چرکنویس اين كتاب، هم اكنون در استرآباد موجود است.
• مجموعه طالبان
از ميرمحمد باقر طالبان، مجموعهاي دستنویس نيز وجود دارد. اين مجموعه شامل دو رساله است:
1. رساله جعفريه (از صفحات 82-1 مجموعه): اين رساله به خط نسخ مختلف السطر طالبان با رقم «محمد باقر بن فخرالدين حسيني» به تاريخ 20 ذیالحجه 991ق تحرير شده است.
2. خلاصهالوصول (از صفحات 179-83 مجموعه): نسخهي حاضر، چرکنویس شرح زبده الاصول است كه طالبان در تاريخ 27 جمادیالاول 1026ق، آن را نقل به پاکنویس نموده است. رقم انجام اين كتاب، به نام «ميرمحمد باقر موسوي استرآبادي» است و تاريخ انجام تأليف و تحرير نيز ذكر نشده است.
3. در فاصلهي بين دو كتاب، مطالبي نيز به قلم طالبان ضميمه شده كه رقم آن «محمد بن احمد ملقب به باقر موسوي استرآبادي» ميباشد.
افزون بر اين، در جُنگ سلطان حسين واعظ استرآبادي، طالبان مطالبي را به رسم يادگار، به خط خويش براي واعظ تحرير كرده است.
منابع:
• آقابزرگ طهراني. محمدمحسن. (1403ق). الذريعه الي تصانيف الشيعه. بيروت: دارالاضواء.
• استرآبادي، سلطان حسين واعظ. جُنگ دستنویس. كتب خطي محمود اخوان مهدوي در كتابخانه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي.
• افندي اصفهاني، ميرزاعبدالله. (1401ق). رياضالعلماء و حياضالفضلاء (جلد 5). قم: خيام.
• انوار، سيد عبدالله. فهرست نسخههاي خطي كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران (جلد 10). [بی جا]: [بی نا].
• تهذيبالاحكام. (نسخه عكسي). كتب خطي محمود اخوان مهدوي در گنجينه نسخ خطي كتابخانه ميرداماد.
• ستوده، منوچهر. [بيتا]. از آستارا تا استارباد (جلد 6). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران.
• طالبان استرآبادي، ميرمحمد باقر. [بيتا]. خلاصهالوصول في شرح زبدهالاصول. [نسخه دستنویس]. (شماره 2522). كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران.
• طالبان استرآبادي، ميرمحمد باقر. مجموعه دستنویس (شامل رساله جعفريه و خلاصهالوصول). [نسخه عكسي]. كتب خطي محمود اخوان مهدوي در گنجينه نسخ خطي كتابخانه ميرداماد.
• قمي، شيخ عباس. (1385). فوايد رضويه (با سعي و كوشش عبدالرحيم تحقيقي بخشايشي). قم: نويد اسلام.
• مجالس المؤمنين. (نسخه عكسي). كتب خطي محمود اخوان مهدوي در گنجينه نسخ خطي كتابخانه ميرداماد.
• مصباحالمجتهد. (نسخه عكسي). كتب خطي محمود اخوان مهدوي در گنجينه نسخ خطي كتابخانه ميرداماد.
• وقفنامه مدرسه مفيديه. (1103ق). مركز اسناد مؤسسه فرهنگي ميرداماد.