میرزا ابوطالب فندرسکی
میرزا ابوطالب فندرسکی
Mirza Aboutaleb Fendereski
عالم و شاعر قرن يازدهم قمری.
از زندگی میرزا ابوطالب فندرسکی با اینکه از فضلای نامدار زمان خود و از دودماني برجسته بوده، اطلاعات اندکی موجود است و مشخص نیست چرا نامش در تذکرهها نيامده و حتی میرزا طاهر نصرآبادی، تذکره نویس معاصر وی هم، از او یاد نکرده است. صاحب خلاصهالکلام نیز تنها از یکی از آثار فندرسكي اطلاع داشته است.
فندرسكي از شاگردان علامه مجلسی بود و در تاريخ 24 ربيعالأول 1102ق از او اجازهي حدیث گرفت.1 اصل متن اجازهنامه، به ضمیمهي چند اجازهنامهي دیگر، در مرکز احیاي میراث اسلامی در قم نگهدای میشود و مجموع آن در «فهرست نسخههای خطی مرکز احیاء میراث اسلامی» در جلد دوم شماره 789 معرفی شده است.
میرزا عبداللهافندی دربارهي وی چنین گفته است: «قد قرأ علی الاستاد المحقق و غیره و لهذا السبط مؤلفات عدیده فی أکثر الفنون»: میرزا ابوطالب از شاگردان استاد محقق و از مؤلفان متبحر در علوم و فنون مختلف است.
منظور میرزا عبداللهافندی از «استاد محقق» در این عبارت روشن نیست. سید محسن امین مینویسد: منظور محقق در این جا «آقا حسین خوانساری» است.
دربارهي انتساب میرزا ابوطالب فندرسکی به حکیم ابوالقاسم میرفندرسکی (متوفای سال 1050ق) اختلافنظر وجود دارد. میرزا محمدعلی مدرستبریزی معتقد است که میرزا ابوطالب پسر میرزابیک، نوهي حکیم میرفندرسکی است. آقا بزرگ تهرانی مینویسد: «به گمان من، وی دخترزاده سید امیر ابیالفتح معروف به میرمیدان، فرزند میر ابوالقاسم فندرسکی میباشد.» با این حال، دربارهي پدران وی «میرزا بیک» یا «میرمیدان» اطلاعی در دست نیست.»
برخی از خانوادههای میرفندرسکی مقیم در روستای جعفرآباد نامتلو از توابع فندرسک، از اخلاف و نوادگان این دو شخصیت هستند. این خاندان از سادات موسوی بوده و نسبشان بنا بر شجرهنامهي موجود، به سید محمد بن سید ابراهیم بن موسی بن جعفر (ع) میرسد.
میرزا ابوطالب فندرسکی آثار زیادی تألیف نموده است. برخی از اين آثار عبارتند از:
1. نسب نامچهي سادات فندرسکی که به نام خود میرابوطالب ختم میشود.
2. حاشیه بر «الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه»، نسخهای از آن در فهرست کتابخانهي مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
3. «منشآت» كه نسخهای از آن در کتابخانهي مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
4. «توضیح المطالب»، این اثر ترجمه و توضیح کتاب خلاصهالحساب شيخ بهایی است. نسخهای از این اثر در کتابخانهي مجلس شورای اسلامی موجود است. نسخهی دیگري نيز نزد محمود اخوان مهدوی در گرگان است. کاتب این نسخه محمد بن محمد جعفر استرآبادی بوده که در صفر سال 1305ق در مدرسهي تقویه استرآباد (مدرسهي امام صادق کنونی) نوشته شده است.
5. «المنتهی فی النحو».
6. «مجمع البحرین» كه در علم عروض و قوافی اشعار عرب و فارس است. این نوشتهي میرزا ابوطالب بسیار مفید و سودمند است.
7. حاشیه بر کتاب اصول کافی کلینی.
8. حاشیه بر کتاب معالم الدین شیخ حسن بن زینالدین شهید الثانی.
9. حاشیه بر التکمله فی شرح التذکره النصیریه تألیف شیخ شمسالدین محمد بن احمد خفری متوفی سال 957ق.
10. حاشیه بر کتاب انوار التنزیل بیضاوی، نسخهای از این اثر نزد محمود اخوان مهدوی در گرگان موجود است.
11. «مثنوی نگارخانه چین» با دیباچهي منثور در سفینهي رفیعالدین محمد رافع که در سالهای 1084-1078ق نوشته شده و جزو مخطوطات عبدالحسین بیات است.
12. «حمله حیدری»، وی در این اثر غزوات امیرالمؤمنین را به نظم درآورده است. اين اثر دنبالهي كتاب حملهي حيدري باذل مشهدي است. پس از مرگ باذل چند نفر كار ناتمام او را ادامه دادند. يكي از آنها، همين ميرزا ابوطالب فندرسكي است. در سال 1135، شخصي به نام نجف قصد داشت منظومهي باذل را تمام كند، ولي چون وقت كافي نداشت، از روي منظومهي فندرسكي اين كار را انجام داد.
13. «بیان بدیع»، این اثر به زبان فارسی و در علم بیان و بدیع بوده و شامل یک مقدمه، دو مقاله و یک خاتمه است. این اثر ترجمهای آزاد از بخش بیان و بدیع کتاب المطول تفتازانی است؛ به این صورت که میرزا ابوطالب در برخي موارد، عبارات مطول را به طور كامل و جزء به جزء ترجمه و در بعضی دیگر، مطالب را حذف کرده یا توضیحاتی بر متن مطول افزوده است. شواهد کتاب به دو قسمت شعر و نثر تقسیم میشود. اشعار عربی بیشتر از مطول انتخاب شده و تعدادی نیز از آثار خود مؤلف و چند تن از استادان و معاصران اوست.
اشعار فارسی بیشتر از تألیفات متعدد مؤلف است و ابیاتی نیز از استادان فندرسكي مانند آقا حسین خوانساری و شیخ جعفر کمرهای است که میرزا ابوطالب از آنها با احترام یاد کرده و بارها ايشان را ستوده است. سبک نگارش و جملهبندی کتاب شبیه به سبك عربی و ساده و روان است.
14. «تحفهالعالم» یکی دیگر از آثار مهم میرزا ابوطالب فندرسکی است و معلوم نیست که چرا افندی و آقابزرگ تهرانی در نوشتههای خود از آن یادی نکردهاند. با این حال نسخهای از آن در کتابخانهي مرکزی دانشگاه تهران در مجموعهي شمارهي 2465 موجود است که آن را متعلق به وی دانستهاند. این اثر در احوال شاه سلطان حسین صفوی است و در آن، صفات چهارده گانهي سلطان حسین، به زبان فارسی و با آمیخته و آراسته شدن به آرایههای بلاغی بیان شده است. این کتاب به وسیلهي رسول جعفریان تصحیح شده و در کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در سال 1388ش در قطع وزیری و در 158 صفحه به چاپ رسید. مصحح کتاب در مقدمه، از مطالبی چون شرح حال میرزا ابوطالب موسوی فندرسکی، نسب نامچهي سادات فندرسک، اجازهي علامه مجلسی به ابوطالب فندرسکی، هدف از نگارش تحفهالعالم، میرزا ابوطالب و شاه سلطان حسین، فواید سیاسی، تاریخی و ادبی تحفهالعالم، شخصیت شاه سلطان حسین از نگاه میرفندرسکی، نسخههای کتاب تحفهالعالم و ارزش آنها، سخن گفته است.
نزهت احمدی، تحلیلی جامع و مفصل بر این کتاب داشته است.
15. «ساقینامه»، شامل یکهزار و صد و هفتاد و یک بیت است. نسخهای از آن در کتابخانهي مجلس شورای اسلامی موجود است. آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعه مینویسد: «ممکن است دیوان اشعار، غزوات حیدری و ساقینامه یک کتاب باشند.»
پینوشت:
1. تصویر اجازهنامهي علامه مجلسی به وی در مقدمهي کتاب بیان بدیع ميرزا ابوطالب فندرسكي در 3 صفحه آمده است.
منابع:
• آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن. [بيتا]. الذريعهاليتصانيف الشيعه (جلد 9 و 19). [بيجا]: [بينا].
• آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن. (1356ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه (جلد 4). نجف: [بينا].
• احمدی، نزهت. (1388). نگاهی دیگرگونه به شاه سلطان حسین صفوی؛تحلیلی بر کتاب تحفةالعالم. پیام بهارستان، 2 (5)، 192-181.
• افندی اصبهانی، میرزاعبدالله. [بيتا]. ریاضالعلماء و حیاضالفضلاء (جلد 5). (به اهتمام سیدمحمود مرعشی و تحقیق سیداحمد حسینی). قم: مطبعه خیام.
• امین، سید محسن. (1401ق). اعیان الشیعه (جلد 5). (به تحقیق حسن امین). بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
• دوستی دیلمی، محمدرضا. (1384). دو حکیم استرآباد: میرفندرسکی و میرداماد. گرگان: پیک ریحان.
• فندرسکی، میرزا ابوطالب. (1381). رساله بیان بدیع. (مقدمه، تصحیح و تحشیه مریم روضاتیان). اصفهان: دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم (شعبه اصفهان).
• كاشفي خوانساري، سيدعلي. (1380). حمله حيدري؛ تأملي دربارهي داستانهاي منظوم دربارهي مولاي متقيان و معرفي يك شاعر. كتاب ماه هنر، 31 و 32، 33-28.
• گلچین معانی، احمد. (1359). تذکره پیمانه: در ذکر ساقی نامهها و احوال و آثار ساقی نامه سرایان ذیل تذکره میخانه. دانشگاه مشهد.
• مدرس، میرزامحمدعلی. [بیتا]. ریحانهالادب (جلد 4، چاپ 2). تبریز: شفق.