موزه سنگ قبر و باستان شناسی گرگان
موزه سنگ قبر و باستان شناسی گرگان (موزه امامزاده عبدالله)
Tombstone and Archaeological Museum of Gorgan
موزهای در شهر گرگان.
نخستین مکانی که با هدف به نمایش درآوردن سنگ قبر، اشیای باستانی و تاریخی در شمال کشور تأسیس شد. موزه سنگ قبر و باستانشناسی در خیابان شهدا، جنب امامزاده عبدالله گرگان قرار دارد.
«فکر جمعآوری سنگ قبرهای قدیمی شهر گرگان، نخست توسط منوچهر ستوده، استاد دانشگاه تهران که به شمال ایران مسافرت کرده بود، مطرح شد.1» به دنبال این امر، قطعه زمینی به مساحت 2000 متر مربع در محوطهی امامزاده عبدالله از سوی شهرداری، در اختیار اداره فرهنگ و هنر گرگان قرار گرفت که در سال 1355، مقرر شد از سوی اداره کل موزهها و وزارت فرهنگ و هنر، موزهای ساخته شود.
پیگیری ساخت موزه در زمان مدیریت حسن رحیمیان بر ادارهی فرهنگ و هنر گرگان آغاز شد. او در اینباره گفت: به صورت اتفاقی نامهای از منوچهر ستوده دیدم که به وزارت فرهنگ و هنر نوشته بود که در گرگان سنگهای جالبی وجود دارند که بهتر است در جای مناسبی نگهداری گردد. پرس و جو کردم. سنگها را نشانم دادند، پیگیر قضیه شدم، در امامزاده عبدالله و چند جای دیگر، سنگ قبرهای باارزش دیدم. از هیأت امنای امامزاده عبدالله، دوهزار مترمربع زمین گرفتم و همه سنگ قبرها را در آن مکان جمع و مورد حفاظت قرار دادم. از مسیح ذبیحی خواهش کردم که نوشتههای روی سنگ قبرها را بخواند که اجل مهلتش نداد. سرانجام ستوده، سنگ قبرها را خواند و اداره کل میراث فرهنگی استان مازندران هم آن را به صورت کتابی منتشر کرد.2
ساخت بنای این موزه در سال 1355ش، به عنوان موزهي سنگ قبر آغاز شد و در زمان ریاست آندرانیک هویان، محمدعلی لطفیمقدم و غفار علیاصغری ادامه یافت که سرانجام در بهمنماه 1367ش، با افزودن اشیای باستانشناسی و مردمشناسی، به عنوان نخستین موزهي منطقهای شمال کشور افتتاح شد. هماکنون موزهي گرگان، 1200 مترمربع مساحت دارد. حیاط موزه دارای دو فضای سبز مستطیلی شکل است. بخشهایی از حیاط، با رواقهای هلالی شکل پوشیده شده است. این موزه دارای دو بخش سنگ نوشتهها و باستانشناسی است.
• بخش سنگنوشتهها
دور تا دور حیاط این موزه، سنگ نوشتههایی از قرن هشتم تا چهاردهم قمری، در زیر سه رواق هلالی شکل که از شرق به غرب کشیده شده، به نمایش درآمده است. این رواقها، در ضلعهای شرقی و غربی، جنوبی و شمالی، شکل هندسی خاص از معماری را به نمایش گذاشتهاند.
سکوهای موجود در اطراف این رواقها، در اضلاع شمالی و جنوبی به منظور برپایی نمایشگاههای دورهای ایجاد شده است. در انتهای حیاط (شرق)، بنایی در دو طبقه وجود دارد که موزه در آن واقع شده است.
تعداد 21 سنگنوشتهای که در حیاط به نمایش درآمده، از نوع ایستاده (ریشهای)، گهوارهای و صندوقی شکل است. بر روی آنها، معمولاً آیاتی از قرآن مجید، صلوات کبیر، احادیث، اشعار، نام متوفی و تاریخ فوت حک شده است.
سنگ نوشتهها به شیوههای گوناگون تزئین شده که میتوان به نقوش محرابی، ستون نما، تزئینات مقرنس و طرحهای اسلیمی گل و بوته بر روي آنها اشاره کرد. نقشهای موجود بر روی پارهای از سنگنوشتهها، در عین خاموشی، حاکی از نوعی تلاش و پویایی دست هنرمندان سرزمین گرگان و استرآباد در گذر زندگی و روشنگر شغل و پیشهي متوفی است.
• بخش باستانشناسی
در ویترینهای این بخش که در طبقهي بالايي ساختمان قرار دارد، تاریخ ایران و سرزمین گرگان به نمایش درآمده است. چگونگی انتخاب اشیاء بر این مبنا بود که پیش از تاریخ، دوران تاریخی و اسلامی به نمایش گذاشته شود. نمونههای مختلفي از ظروف سفالی، جنگافزارهای مفرغی، زیورآلات طلایی و مفرغی، ظروف کتيبهدار و آبگینههای دورهي اسلامی و در نهایت، سکههایی از دوران اشکانی تا قاجاریه در آن وجود دارد؛ آثاری که هر کدام با جنبههای ویژه، در نوع خود بینظیر هستند. بخش مردمشناسی در زیرزمین ساختمان اصلی موزه قرار داشت و یکی از بخشهای پربيننده موزه بود، زيرا در قالب غرفههای گوناگون، از جمله کشاورزی، دامداری، سلمانی و آرایشگری، طب سنتی، استحمام، تدخین، پوشاک و زیورآلات، باورها، اعتقادات و آداب و رسوم سنتی این منطقه از ایران را به نمایش ميگذاشت. این بخش در سال 1386 تعطیل شد.
در آغاز سال 1390، موزه تعطیل و ساختمان طبقه همكف موزه، دچار تغييراتي شد که در پی آن، قسمتی به زیرزمین افزوده شد. بخشی از فضای داخلی طبقهی همکف به آزمایشگاه و بخشی به سالن کنفرانس و نمایش اشیاء اختصاص يافت، پنجرههای طبقه اول نیز کاملاً مسدود شد و در جلوی حیاط نیز، قسمت فروش بلیت و نگهبانی اختصاصی موزه راهاندازی شد.
موزهي گرگان در مدت فعالیت خود، مدیرانی داشته که عبارتند از:
1. عرب.
2. حبیب ملاحی 68-1367ش.
3. سبحانقلی حمیدی 71-1368ش.
4. محمدزمان صادقیان 77-1371ش.
5. محمد شاهیپودینه 1390- 1377ش.
6. قربانعلي عباسي1392-1390ش.
7. جبرئیل نوکنده 1392ش.
پینوشت:
1. در بخشی از نامهی ستوده به مقامات مسئول آمده است: سنگهای قدیمی قبور که فقط در این شهر [گرگان] دیده شده، گویا از صفحات هشترخان (حاجی طرخان) میآوردند که دارای خطهای خوش و نقوش زیباست و مورخ به سالهای 1100-850 ق است، اگر در محلی گردآوری شود و از آنها حفاظتی به عمل آید، بسیار بجاست. سنگهای نامبرده را میتوان در این مکانها یافت: 1. امامزاده عبدالله در محله دباغان 2. در شبستان محله بارفروشی جدید که اخیراً از زیر خاک بیرون آمده 3. در محله دوشنبهای، سال 905ق. 4. در دبستان عنصری در محله پاسرو، سال 982ق. 5. در میدان بازی دبیرستان ایرانشهر، که به نظر اینجانب، تاکنون در صفحات مازندران دیده شده است، کار محمد حسین کمالمشهدی مورخ سال982ق است.
در بازدیدی که ستوده در روز جمعه 22مهر 1390 از موزه گرگان داشت، ماجرای چگونگی تأسیس موزه و شرح نامهنگاری خود را برای نگارنده بیان کردند.
2. فعالیتهای رحیمیان در گرگان از جمله تلاش برای تأسیس تالار فخرالدین اسعد گرگانی و موزه، سبب شد تا او در سفری به این شهر، در شورای شهر گرگان مورد تجلیل قرار بگیرد.
منابع:
• شاهي پودينهمهر، محمد. (1390). مصاحبه شخصي رحمتالله رجائی.
• صعیدی، محمدسعید. (1336). کارنامه اداره فرهنگ و هنر گرگان و دشت از بدو تأسیس تا 1355. مشهد: فیروزیان.
• غفاري، علياصغر. (1392). مصاحبه شخصي رحمتالله رجائی.
• نوكنده، جبرئيل. (1392). مصاحبه شخصي رحمتالله رجائی.