منطقه حفاظت شده جهان‌نما

منطقه حفاظت شده جهان‌ نما­­­­

Jahan-Nama Protected Area

منطقه‌ی حفاظت شده در جنوب استان.
جهان‌نما با مساحت 30650 هکتار در مناطق کوهستانی بین جنوب شهر گرگان و جنوب شهر کردکوی در رشته کوه‌های البرز شرقی بین 36درجه و 35 دقیقه تا 36 درجه و 42 دقیقه شمالی و 54درجه و 8 دقیقه تا 54درجه و 36 دقیقه شرقی قرار گرفته است. این منطقه از شمال به طرح جنگل‌داری کردکوی، شصت‌کلا و زیارت گرگان، و از شرق به چهارباغ، از غرب به درازنوی کردکوی و از جنوب به رودخانه‌ی چهارباغ و رادکان محدود می‌گردد. برابر مصوبه‌ی شماره 51 مورخ 20/9/1352 سازمان حفاظت محیط زیست، جهان‌نما به دلیل جاذبه‌های طبیعی خاص و ویژگی‌های زیستگاه‌ها و رویشگاه‌های آن به عنوان منطقه‌ی حفاظت شده اعلام شد و با طبقه‌بندی «اتحادیه‌ی جهانی حفاظت از طبیعت» جزو مناطق طبقه پنجم (چشم‌اندازهای خشکی و دریایی حفاظت‌شده) قرار می‌گیرد.
می‌توان کل محدوده‌ی منطقه‌ی حفاظت شده‌ی جهان‌نما را جزو منطقه‌ی نیمه‌خشک به شمار آورد. بر پایه‌ی آمارها، میانگین بارندگی در شاهکوه 270، رادکان 280، جهان‌نما 440 و بارکلا 282 میلی‌متر است. میانگین دمای سالانه حدود 6 تا 7، متوسط حداقل 12، حداقل مطلق، منفی 20 درجه‌ی سلسیوس است. در زمستان، هوای آن بسیار سرد و در تابستان هوای بسیار مطبوع و خنکی دارد. وجود مه در فصل‌های مختلف به ویژه فصل تابستان، یکی از عوامل لطافت هوای منطقه به شمار می‌رود. بنابراین از دیدگاه اقلیمی، یکی از مناسب‌ترین مناطق ییلاقی به ویژه در محدوده‌ی دشت جهان‌نما به شمار می‌رود.
بیشتر منطقه‌ی جهان‌نما کوهستانی است و در بخش شرقی، ارتفاع بیشتری دارد. ارتفاع منطقه، از 600 متر در مرز شمالی اطراف شصت‌کلا تا حدود 3086 متر در کوه تل انبار در شرق منطقه و جنوب روستای زیارت تغییر می‌کند. منطقه، شیب زیاد و توپوگرافی گوناگون دارد که در بعضی نقاط مانند دشت جهان‌نما، تاجین دشت، سَردانسَر و مازوکِش، سطح زمین در بلندی‌ها به شکل دشت‌های گسترده درمی‌آید. کوه‌های مهم و معروف جهان‌نما، دوکالی در غرب، شاه‌پسند، کالکَت و چِلِستان در مرکز، و زِبلِه، تَلَمبار و لِندِه کوه در شرق و دره‌های مهم منطقه، شامل مَغَزی در غرب، جِلینگ بِلینگ در جنوب، سفید دره در مرکز و تَرکَت در شمال است. از نظر زمین‌شناسی مربوط به دوران مزوزوئیک (کرتاسه و ژوراسیک)، و آهک و دولومیت و شیل و ماسه سنگ از ویژگی‌های بارز نوع سنگ‌هاست. خاک منطقه به طور عمده لیتوسل و در برخی از نواحی، آهکی (راندزین) است.
با توجه به کوهستانی بودن منطقه، چشمه‌های زیادی در آن وجود دارد که اصلی‌ترین آن‌ها عبارت است از: نخود چشمه، سرخ چشمه، پیرزن چشمه، شربت، تول بِنِه، سوته، مازوکش و اَلدیگاه، امام وِردی، چهارسرا، چشمه‌های اطراف محلات، جلینگ بلینگ، حاجی‌آباد، مرادچشمه، تاجین دشت و چشمه آب گرم زیارت. یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های منطقه، رودخانه چهارباغ در جنوب آن است که در ادامه به نام‌های دیگری مانند اسب نیزه رودبار نیز خوانده می‏شود. رودخانه‌ی زیارت در شمال شرقی منطقه نیز جزو رودخانه‌های بسیار مهم محسوب می‌شود. رودخانه‌ی سفید دره، در مرکز قرار داشته که رودخانه‌ای فصلی است. از ناحیه ترکت نیز نهرهای مختلفی به سمت باران‌کوه جاری می‌شود که رودخانه شصت‌کلا را تشکیل می‌دهد. تنها آبشار موجود در درون منطقه، آبشار زیارت است که در بالادست روستای زیارت و در شمال شرقی منطقه‌ی حفاظت شده قرار دارد.
جهان‌نما بین دو ناحیه اصلی جغرافیایی گیاهی ایران یعنی منطقه بورال یا اروپایی - سیبری (پروانس هیرکانی) و منطقه‏ایرانی-تورانی (پروانس کُپه‌داغ - خراسان و البرز) قرار گرفته و دارای 607 گونه گیاه آوندی متعلق به 329 جنس و 85 خانواده است. پوشش گیاهی منطقه، سه شکل کلی دارد: درختان پهن برگ به همراه علفزار؛ بوته‌زار به همراه ارس و درختچه‌های پهن برگ؛ ارس و بوته‌زار. از مهم‌ترین گونه‌های گیاهی منطقه، می‌توان به سرخدار، اُرس، سرو کوهی، پیرو، بلندمازو، مَمرَز، راش، آلوچه، بید، زرشک، آزاد، نمدار، سیاه‌تَلو، شیرخشت، گل گاوزبان، سِریش، فِستوک، یونجه، گل قاصد، مریم گُلی، شِکرتيغال، گون، اِسپرِس بوته‌ای، چوبک، کلاه میرحسن، دِرمَنِه اشاره کرد. در این منطقه، گیاهان بوم زاد البرز نیز به چشم می‌خورد مانند :
Veronica rechingeri, Sempervivum iranicum, Arenaria polycnemifolia, Astragalus confuses, Stachys laxa, Saxifraga wendelboi, Allium derderianum, Asperula microphylla, Astragalus megalocystis, Cynoglossum teheranicum, Iranecio elbursensis, Minuartia lineata, Veronica gaubae
جهان‌نما دارای حیات وحش غنی، از جمله برخی گونه‌های کمیاب و تهدید شده است که ارزش تنوع زیستی آن را نشان می‌دهد. گونه‌های مهم منطقه عبارتند از: پستاندارانی مانند خارپشت، خفاش، پایکا، خرگوش، وُل، سنجابک، تشی، شغال، گرگ، خرس قهوه‌ای، روباه، راسو، سمور، شنگ، گربه جنگلی، سیاه گوش، پلنگ، مرال، پازن، خوک وحشی، شوکا، قوچ و میش؛ پرندگان بومی و مهاجر مانند انواع دلیجه، عقاب، سارگپه، قرقی، کبک، تیهو، بلدرچین، قرقاول، کرکس، هما، کبوتر جنگلی، دال، فاخته، شاهین، بالابان، جغد، شبگرد، زنبور خور، دارکوب، چکاوک، پرستو، چلچله، سینه سرخ، سِسَک، بلبل، دم جنبانک، توکا، چرخ ریسک، سهره، زرده‌پر و سار؛ و خزندگان و دوزیستانی مانند انواع مار، لاک‌پشت، مارمولک، آگاما و قورباغه.
در منطقه‌ی حفاظت شده جهان‌نما، بهترین زیستگاه مرال، شوکا، پلنگ، خرس و گرگ، منطقه‌ی ترکت و پیرامون آن است. چالخاله، لِندِه کوه، خوش دشتی، مرادچشمه، گوه کوه و قل قله برای قوچ و میش بهترین زیستگاه محسوب می‌شوند. لِندِه‌کوه، شاه‌پسند، خوش‌دشتی، اسبومَرگاه، سیاه‌خانی و تاجین‌دشت، زیستگاه‌های مطلوب پازن است. در حال حاضر، با وجود نبود طرح جامع مدیریت محیط زیستی و ناحیه‌بندی برای جهان‌نما، دو محدوده‌ی امن به نام‌های تَرکَت با وسعتی معادل سه هزار هکتار و مَغَزی با وسعتی حدود دو هزار هکتار وجود دارد.
نام منطقه‌ی حفاظت شده‌ی جهان‌نما از دشت جهان‌نما در بخش شمال غربی منطقه گرفته شده که دارای دهکده‌های ییلاقی به نام‌های سعدآباد محله و کفشگیری محله است و از دیرباز اهالی روستاهای کفشگیری و سعدآباد، به ویژه در تابستان از آن استفاده می‌کرده‌اند. وجود آثار تاریخی مانند سنگ قبرهای قدیمی در محدوده‌ی کوه آتشان نیز پیشینه سکونت در منطقه را می‌رساند. در کوه شاه‌پسند و چشمه امام‌وردی نیز آثار تاریخی مانند بقایای سیستم لوله‌کشی سفالی آب به چشم می‌خورد.
جهان نما در مسیر یکی از راه‌های اصلی دسترسی استرآباد به دامنه جنوبی کوه‌های البرز قرار داشته است. به عنوان نمونه، بر پایه گزارش کنسول بریتانیا، کیت ادوارد ابوت در سال 1848م، طول مسیر صندوق که يكي از راه‌هاي اصلی استرآباد بوده، 18 تا 19 فرسنگ (معادل 72 تا 76 مایل) و شامل استرآباد- سیدمیران- جهان‌نما - چومنه‌سوار [چمن ساور]- چهارده - دامغان بوده است. در سال 1860م، پژوهشگر روسی؛ گریگوری ملگونف، فاصله مستقیم استرآباد تا جهان‌نما را شش فرسخ آورده است. دیپلمات بریتانیایی؛ جیمز موریر، در سفرنامه خود به ایران بین سال‌های 1810 تا 1816م، جهان‌نما را این‌گونه توصیف می‌کند: «بلندترین قله محدوده‌ای که مشرف بر استرآباد و دریای خزر است، جهان‌نما نام دارد ...که تقریباً همیشه پوشیده از مه است و بنابراین به ندرت منظره‌ی دوردست دیده می‌شود. پادشاه، افرادی را در این‌جا گمارده تا وقتی هوا صاف است به او اطلاع دهند تا شاید به آن‌جا رود و از منظره لذت ببرد. وقتی به جهان‌نما رسیدیم، منطقه بسیار زیباتر شد، اندازه و زیبایی درختان افزایش یافت، تپه‌ها و دره‌ها در جهت‌های گوناگون پدیدار شدند و کل منطقه، ظاهری مانند پارک داشت و برای چشمی که به سایر بخش‌های سرزمین پارس عادت کرده، کاملاً تازگی دارد.» کنسول بریتانیا، رابینو نیز که در سال 1909م به این منطقه سفر کرده بود، آن را در مسیر استرآباد به ساور و چهارده می‌داند و از اقامت شبانه در ییلاق جهان‌نما یاد می‌کند که «بر محل بسیار بلندی در رأس گردنه واقع و دارای 45 کلبه‌ی چوبی است و اهالی سعدآباد، تابستان را در آن جا می‌روند.» دو دهکده ییلاقی جهان‌نما دارای خانه‌هایی با معماری سنتی و بدون زیرساخت‌ روستایی هستند. در سال‌های اخیر، کوشش زیادی برای ایجاد امکانات در این محدوده ییلاقی شده است. به جز این دو محدوده ییلاقی، دو روستای دایمی نیز در در جنوب و شمال شرق منطقه‌ی حفاظت شده جهان‌نما با نام‌های حاجی‌آباد و زیارت قرار دارند.

منابع:
• ابوت، کیت ادوارد. [بي‌تا]. گزارش سفر کنسول ابوت به سواحل بحر خزر در طول اول نوامبر 1847 تا 17 فوریه 1848. (شماره 136). (ترجمه احمد سیف). اسناد محرمانه وزارت امور خارجة انگلستان.
• دُربیکی، مزدک. (1383). مدیریت زیست محیطی اکوتوریسم در منطقه‌ی حفاظت شده جهان‌نما. پایان‌نامه کارشناسی ارشد چاپ نشده. دانشگاه آزاد اسلامی علوم و تحقیقات تهران.
• درویش‌صفت، علی‌اصغر. (1385). اطلس مناطق حفاظت شده ایران. دانشگاه تهران.
• رابینو، یاسنت لویی. (1365). سفرنامه مازندران و استرآباد (چاپ 3). (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.
• کیابی، بهرام، و قائمي، رمضانعلی. (1379). منطقه حفاظت شده جهان‌نما. تهران: سازمان حفاظت محیط زیست.
• مجنونیان، هنریک. (1379). مناطق حفاظت شده ایران. تهران: سازمان حفاظت محیط زیست.
• ملگونف، گریگوری. (1364). سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر، 1858 و 1860 ميلادي. (ترجمه مسعود گلزاری) تهران: دادجو.

• Jafari, S.M. and Akhani. H. (2008). Plants of Jahannama protected area, Golestan province, n. Iran. Pakistan Journal of Botany, 40 (4): 1533-1554.
• Morier, J. (1818). A second journey through Persia, Armenia, and Asia Minor to Constantipole between the years 1810 and 1816. London: Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown.
• Official Record for Jahannama. (2015). Retrived 23.12.2015, From www.protectedplanet.net/17105.
• Ohadi, S., Dorbeiki, M., & Bahmanpour, H. (2013). Ecotourism zoning in protected areas using GIS. Advances in Environmental Biology, 7 (4): 677-683.