معدن قشلاق
معدن قشلاق
Gheshlagh Mine
یکی از قدیمیترین معادن زغال سنگ در استان.
این معدن در 35 کیلومتری جادهی آزادشهر - شاهرود و در 6 کیلومتری جاده فرعی قرار دارد که به دو روستای رودبار و قشلاق محدود میشود و به معدن «رودبار – قشلاق» نیز معروف است. فاصله هر دو روستا از معدن، 3 کیلومتر است. روستای دیگری که نزدیک به معدن است، اسلامآباد نام دارد که سکنه آن را قشلاقیها تشکیل میدهند. تعداد زیادی از کارگران معدن، از بومیان این 3 روستا هستند.
مجوز احداث معدن در تاریخ 1336/9/27 ش، در یک قرارداد 25 ساله از وزارت اقتصاد وقت دریافت شد. در آن زمان، جاده آزادشهر ـ شاهرود، شوسه بود و راه ارتباطی خاصی با اطراف نداشت. بنابراين، با خرید زمین از کشاورزان و بدون استفاده از ماشینآلات راهسازی، با بیل و کلنگ، به معدن راه زده شد. نخست، زغالسنگ حرارتی برداشت میشد که سوخت کورهی قائم کارخانه سیمان مشهد (سیمان شرق) را تأمین میکرد. سپس با افزایش تولید، سوخت کارخانههای آجرسازی و گچ و آهک را نیز برآورده کرد.
کوه علی قارا در شمال معدن و کوههای بُزلَر و قنبرتپه در جنوب آن قرار دارند. رودخانه قشلاق از کنار معدن میگذرد و از آب آن برای استفاده در تأسیسات معدن بهرهبرداری میشود. معدن قشلاق در ناودیس بزرگی به همین نام قرار دارد. مجموع ذخایر تخمینی ناودیس قشلاق، 450 میلیون تن زغال سنگ است که 174 میلیون تن از این ذخایر تا عمق حدود 6000 متر قرار دارند. ذخایر زغال سنگی این ناودیس در شهرستانهای رامیان، آزادشهر و مینودشت پراکندهاند.
بر اساس آمار سال1384، این معدن همراه با 5 معدن زغال سنگ دیگر در شهرستان آزادشهر واقع شده است.
ذخایر معادن زغال سنگ آزادشهر
نام معدن زغال سنگ ظرفیت اسمی (تن) میزان تولید (تن) میزان ذخیره قطعی(تن) تعداد کارکنان (نفر)
قشلاق (سیمان شرق) 35000 7/19892 1347816 188
قشلاق (البرز شرقی) 62000 6407 1252000 200
زمستان یورت 43500 67400 870000 516
نرگسچال 5000 3/1952 65877 24
چشمه ساران 9000 9555 116290 41
غرب کلات 5000 2765 160000 20
برداشت زغال سنگ از معدن قشلاق، به روش زیرزمینی و با حفر تونل استخراجی صورت میگیرد. علت آن، لایهای بودن ماده معدنی و شیبدار بودن آن و وضعیت توپوگرافی منطقه است. این معدن دارای 75 لایه که 15 لایه آن زغالدار است. همهی این لایهها مربوط به سازند شِمشَک است که در اوایل دوره ژوراسیک از دوران دوم زمینشناسی تشکیل شده است. وجود مناطق مردابی و دریاچههای کم عمق در منطقه، سبب شده است تا بقایای پیکر گیاهان در این حوضهها انباشته و در اثر فشار و فرآیند دیاژنز به زغال سنگ تبدیل شوند.
زغالسنگ قشلاق از دو نوع حرارتی و کُکشو است. کُکشوندگی زغال سنگ قشلاق زیاد نیست. بنابراین، برای تولید کُک مرغوب و زیاد، با زغال مناطق دیگر از جمله سالیدره که درصد کک شوندگی آن زیاد است، مخلوط و به کک تبدیل میشود. مهمترین تونل استخراج زغالسنگ معدن قشلاق، تونل زاهدی است. این تونل در محدودهی مرکزی معدن قرار دارد. تونل فطر با شیب 20 تا 22 درجه و تونل میلاد نیز از تونلهای فعال محدوده هستند. برای چوببست کاری تونلها، بیشتر از کاج، اکالیپتوس و انجیلی استفاده میشود و به صورت دهن گرگی به هم متصل میشوند. سنجددره، پهلوان و غَربِدو از دیگر تونلهای استخراجی معدن قشلاق هستند. این معدن دارای تأسیسات زغالشویی و تولید کک است. این تأسیسات، اولین و تنها کارخانهی زغالشویی و تولید کک در استان است. زغالسنگ سایر معادن، برای تولید کک به کارخانههای شاهرود ارسال میشود.
زغالهای استخراجی توسط واگن از تونل حمل میشود. به علت فاصلهی نزدیک تونل تا محل بارگیری و کارخانه زغال شویی، برای جابهجایی واگنها، به جای لوکوموتیو، از قاطر استفاده میشود. کارخانه زغالشویی معدن قشلاق در 3 طبقه ساخته شده است. در طبقه بالا، زغالسنگ و خاک رس مخلوط میشود. در طبقهی میانی، گل رس باعث میشود که زغال با وزن مخصوص کمی که دارد، از بقیه مواد جدا شود و در طبقه پایین، بارگیری و به آسیاب فرستاده میشود. در مرحله آسیاب، زغال، شسته و خرد میشود تا در کوره حرارت ببیند. در این محل، زغال قشلاق با زغال سالیدره که درصد کک شوندگی آن زیاد است، مخلوط و خرد میشود تا کیفیت کک بالا برود. پس از این مرحله، زغال به کورهها، که در کنار این تأسیسات است، فرستاده میشود. تعداد 10 کوره در معدن وجود دارد. در هر کوره، 5/5 تن زغال تا 800 درجه حرارت پیدا میکنند. کورهها بدون دودکش بلند هستند، ولی در پشت بام هر کوره، سوراخی وجود دارد که گازهای اضافی از آن خارج میشود. در اثر سوختن، در زغالسنگ مرغوبیت و استقامت بیشتری ایجاد و کک تولید میشود. پس از 48 ساعت سوختن، با ابزاری به نام بَلور، آتش کوره خاموش و کک حاصل به انبار معدن منتقل میشود تا به وسیله کامیون ارسال شود.
زغال سنگ و کک تولیدی اين معدن، علاوه بر رفع نیاز کارخانه سیمان شرق و کورههای آهک و آجرسازی، در کارخانجات قند، فروسیلیس و باطری سازی نیز کاربرد دارد.
منابع:
• اسلامی قانع، حسن. (1382). طرح بهرهبرداری معدن زغالسنگ قشلاق (سیمان شرق). گرگان : سازمان صنایع و معادن استان گلستان.
• خسروی مهر، علی اصغر . (1386). گزارش بازدید از معدن زغال سنگ رودبار قشلاق . مرکز ضمن خدمت فرهنگیان گرگان .
• عابدی، قدرتالله، و دهنوخلجی، مجید. (1384). سیمای اقتصادی و اجتماعی شهرستانهای استان گلستان. گرگان : سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور.
• فلاحتي، محمدرضا، و برنجيان، شاپوررضا. (1384). معادن ایران : فعال و غیر فعال (چاپ 2). شیراز: انتشارات کتابخانه منطقهای علوم و تکنولوژی.