معادن آق بند
معادن آق بند (آق بند)
Agh-Band Mines
معادن صدف کوهی در محدودهی شهرستان گنبدکاووس.
معادن صدف کوهی آق بند، در محدودهای به وسعت 300 کیلومترمربع در شمال و شمال شرق شهر گنب دکاووس قرار دارند. رشته کوههای بزرگ منطقه که مهمترین آنها آقبند، نارلی داغ، میرداوود و اگدیرگک هستند، دارای ذخایر عظیمی از صدف کوهی لوماشل میباشند. تمرکز این معادن در اطراف روستای آق بند بیشتر است؛ از این رو، نام این روستا را در رابطه با معادن صدف کوهی به کار میبرند.
کل منطقه دربرگیرندهی تپه ماهورهایی با بلندای کم و متوسط است. بیشترین بلندا، ارتفاعات خالدنبی (712متر) در انتهای شمال شرق و پستترین نقطه با 65 متر ارتفاع، در جنوب غرب منطقه قرار دارد.
بخش وسیعی از منطقه، از خاک لُس پوشیده شده است. از آنجا که نفوذپذیری لُس بسیار کم است، سفرههای آب زیرزمینی گسترش ندارند.
سنگهای لوماشل آقبند از رسوبات دریای خزر قدیم هستند. 11 معدن فعال لوماشل در حوزهی شهرستانهای گنبدکاووس و کلاله وجود دارد. فراوری سالانه سنگ صدف در استان، 150 هزار تن است. در منطقهی مورد نظر، ساحل دریا در حدود مسیر کلاله به مراوهتپه بوده است. احتمالاً کوههای خالدنبی به علت ارتفاع زیاد، به صورت جزیره بوده است. در این زمان، محیط دریایی برای زندگی موجوداتی از جمله شکمپایان و دوکفهایها بسیار مناسب بوده است. صدف این نرمتنان پس از مرگ، روی هم انباشته شده، به وسیله رسوبات آهکی به هم چسبیده و سخت ميشوند. پس از مدتی، در منطقهی ساحلی و کم عمق، لایههایی از لوماشل تشکیل شد. ضخامت این لایهها به طور متوسط 15 متر و وسعت زیادی از منطقه را پوشانده بود. حرکات تکتونیکی، سبب ایجاد چینهای ملایمی در لایهها شده است، به طوری که لایههای صدفدار، شیبی در حدود 10 درجه دارند.
این چین خوردگی در پليوسن پایانی و پلئیستوسن آغازین رخ داده است. سپس لایهها به صورت کوهها و تپه هایی با ارتفاع مختلف درآمدند. در حدود 100000 سال پیش، با پیشروی و پسروی یخچالها، بادهای شدیدی منطقه را دربرگرفت. طبقات ضخیمی از خاکهای لُس به صورت کلاهک بر روی تپهها و کوهها بر جای نهاده شد. در نتیجه، لایههای صدفدار در زیر لُسها مدفون شدند. با فروکش کردن بادهای ترکستان، فرسایش سیلابها و آبهای جاری، بیشتر نمایان شد. درهها و آبراهههای بسیاری در بین تپهها ایجاد شد. عمل فرسایش سبب بیرونزدگی لایههای صدف کوهی در شیب درهها و دامنهها شد.
راههای ارتباطی معادن و روستاها بیشتر در مسیر آبراههها و مسیلها ایجاد شدهاند.
هرچند در گذشته مطالعاتی توسط سازمان زمینشناسی ایران و شرکت نفت در منطقه انجام شده بود، ولی منابع صدف کوهی در سال 1378ش به طور کاملاً اتفاقی، شناسایی و کشف شد.
سازند آقچاگیل با سن پلیوسن، به عنوان میزبان ماده معدنی، حدود 50 متر ضخامت دارد و لیتولوژی آن شامل گل سنگ، مارن، آهک و لوماشل است. ماده معدنی در چندین کیلومتر دیده میشود.
این فراوری، منحصر به تولید خرده سنگ صدف برای خوراک طیور و پودر صدف برای خوراک دام است. تعدادی از شرکتهای تولید صدف کوهی دارای کارخانه خردایش و پودر صدف در اطراف شهر گنبدکاووس هستند. معادن صدف كوهي آقبند شامل ویژگیهای زیر میباشد:
1. به علت این که کمر بالای (لایه بالایی )ماده معدنی و باطلهي آن نهشتههای سست لُسی است و بیشتر سطح منطقه از لُس پوشیده شده، راهسازی و باطله برداری آن بسیار راحت است و در بیشتر مکانها، بهرهبرداری از آن به آسانی توسط لودر امکانپذیر است و نیازی به انفجار و آتش باری نیست.
2. به علت این که ماده معدنی شکل لایهای دارد و شیب آن معمولاً کمتر از 10 درجه است و شیب توپوگرافی رخنمونهای آن بالاست، در سطوح مناسب توپوگرافی جای دارد. بنابراین، بهرهبرداری و بارگیری آنها بسیار آسان است.
3. پوشیده شدن به وسیله لُسهای نفوذناپذیر، سبب جلوگیری از ورود آب به ماده معدنی شده، در نتیجه، درجهی سنگ شدگی آن پایین، سیمان شدگی کم، کیفیت بالاتر و استخراج راحتتر شده است.
4. به دلیل پایین بودن درجهی سیمان شدگی و سنگ شدن و پایین بودن میزان سیلیس در ماده معدنی، خردایش و آسیاب کردن آن آسان است و باعث کاهش استهلاک ماشینآلات و صرفهجویی در انرژی میشود.
5. میزان ذخیرهی ماده معدنی زیاد، هزینهی عملیات بهرهبرداری کم، نیروی کار ارزان و فراوری آن راحت است.
6. کیفیت ماده معدنی، یکنواخت و بالاست و برای مصرف در خوراک دام و طیور، فقط نیاز به خردایش دارد.
منابع:
• افشار حرب، عباس . (1373) . زمین شناسی ایران: زمین شناسی کپه داغ. تهران: سازمان زمین شناسی ایران .
• خسروی مهر، علی اصغر.(1388). زمین شناسی. در : موسسه فرهنگی میرداماد و رحمت الله رجائی (گردآورندگان) . گلستانه: مجموعه مقالات مربوط به سرزمین جرجان و استرآباد (استان گلستان) . گرگان: نشر پیک ریحان.
• کریمی، علی. (1379). پیجویی و اکتشافات لوماشل در شمال و شمال خاور گنبدکاووس. تهران: سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• موسوی روحبخش، سید محمد . (1380) . زمین شناسی دریای خزر. تهران: انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور .