مصلی گرگان

مصلی گرگان

Gorgan Musalla

یکی از اماکن تاریخی- مذهبی شهر و از عناصر تشکیل دهنده‌ی بافت محله‌ی سبزه‌مشهد گرگان.
از تاریخچه‌ی مسجد مصلی گرگان و ساخت آن، اطلاع دقیقی در دست نیست. قدیمی‌ترین سند مکتوب که نشان از وجود مصلی بوده، وقف‌نامه‌ي سال 936ق است كه در ايوان غربي مسجد جامع قرار داشت. در متن آن، چنین آمده است: «قنات مصلی بر مصلی شهر استرآباد وقف گردید.»
همچنين در یکی از سنگ وقف‌های تاریخی شهر استرآباد که متعلق به سال 1042ق است، آمده که خسروخان (حاکم وقت استرآباد)، کاروان‌سرا و 5/4 دانگ کاریز یا قنات میدان شور را بر مصلی، سرچشمه و پنج مسجد و امام‌زاده‌ي شهر استرآباد وقف کرده است. همچنین در بخش دیگری از همین وقف‌نامه، عایداتی برای خادم مصلی در نظر گرفته شده است.
با استناد به این دو وقف‌نامه، می‌توان گفت که مصلی گرگان، به طور قطع از زمان شاه تهماسب صفوی در همین مکان وجود داشته است. از آن دوران و پیش از آن، هنوز اطلاعات چندانی در دست نیست و از روایات شفاهی، تنها نام ائمه‌ي جماعات مصلی از نیمه‌ي دوم سده‌ي سیزدهم هجری به بعد به ‌دست آمده است.
ملامحمدرضا فوجردی استرآبادی (مشهور به رئیس‌العلما) که در کنار مصلی زندگی می‌کرد، زمانی امام جماعت مصلی بود. وی پس از شهادتش، در طرف شرقی مصلی دفن شد. پس از وی، به ترتیب فرزندانش؛ ملا محمد، شیخ محمود شهیدی و آقا بزرگ شهیدی (خیاط العلماء) و نیز شیخ عبدالصمد شهیدی (معیری)، امام جماعت مصلی بودند و تا سال 1352ش، در آن‌جا به اقامه‌ي نماز جماعت، سخنرانی و بیان احکام برای مردم می‌پرداختند و در مدرسه‌ي صالحیه واقع در کنار مصلی، برای طلاب تدریس می‌کردند. این افراد همگی از نیاکان خانواده‌های شهیدی گرگان هستند.
ساختمان کنونی مصلی از بناهای جدیدي است که پس از انقلاب اسلامی ساخته شده است. مصلی در گذشته دارای دو بناي تابستانی و زمستانی بود. بنای تابستانی به ابعاد 70/12× 55/12 متر و بنای زمستانی  به درازای 80/12 و پهنای 50/8 متر بود. بناها از داخل و خارج سفید کاری شده بودند. بنای تابستانی، شامل در ورودی اصلی با سه پنجره‌ي بزرگ در جلو و سه پنجره‌ي کوچک‌تر در عقب بود و بنای زمستانی، دو در اصلی در طرفین داشته و در هر یک از دو ضلع کوچک‌تر، داراي دو پنجره بوده است. آبدارخانه در كنار در ورودی بنا قرار داشت. در اطراف این بناها، چهار درخت بزرگ و قدیمی چنار وجود داشت که اکنون چیزی از آن‌ها باقی نمانده است. محیط بزرگ‌ترین آن‌ها به 45/5 متر می‌رسید.
محیط پیرامون مصلی در گذشته محل دفن بسیاری از اموات شهر گرگان بود. قبرستان مصلی که متصل به قبرستان امام‌زاده مرادبخش بود، از بزرگ‌ترین قبرستان‌های شهر استرآباد به شمار می‌رفت. در مصلی، سنگ‌مزارهای زیادی از انواع مختلف آن، یعنی ایستا، صندوقی و ... وجود داشت که هر بار پس از حفاری و خاك‌برداري (به عنوان نمونه، در حفاري سال 1384ش) از درون خاک بیرون می‌آمدند. در قرن معاصر، افرادی مانند سیدکریم عقیلی، عزیزالله سیف‌نژاد، سیدابراهیم شریف‌الحسینی و ... در آن‌جا مدفون شدند.
در ضلع شرقی مصلی، نزدیک در ورودی سرچشمه، چند مقبره وجود داشت. یکی مقبره‌ي ملامحمدرضا استرآبادی (رئيس‌العلما)، امام جماعت مصلی بود که برای این مقبره، اموال و زمین‏های زیادی وقف مي‌شد که یکی از آن‌ها، قالی ترکمني بود که بر روی ایوان مقبره، پهن شده بود. متولیان موقوفات مقبره‌ي رئیس العلما به ترتیب: حاج آقا محمدبن محمدرضا، شیخ عبدالصمد شهیدی و سپس دختر وی بود. این موقوفات با گذشت زمان از بین رفت.
مقبره‌ي رئیس‌العلما، پنجره‌ای به عرض يك متر و نيم و طول تقريبي دو متر به سمت محله‌ي سرچشمه داشت که مردم در گذشته جلوي آن می‌ایستادند و فاتحه‌ می‌خواندند. پس از انقلاب اسلامی، به دلیل ساخت محل مناسبي برای نمازجمعه، تصمیم گرفته شد که بنای قدیمی را تخريب كنند، بنابراین این مقبره‌ها محو شدند.
یکی دیگر از مقبره‌های مهم در مصلی، مقبره‌ي شیخ محمد باقر فاضل، از مشروطه‌خواهان استرآباد بود. وی در محله‌ي سرچشمه زندگی می‌کرد و پس از مرگ در مصلی دفن شد. از مقبره‌ی وی نیز اثری نیست.
مسجد مصلي در قرن اخیر، به دلیل قرار گرفتن در محدوده‌ي مرکز اصلی شهر، محل مبارزات، تجمعات، جلسات و اعتصابات مردمی علیه حکومت‌ها و دولت‌ها، مورد توجه بوده است. این مسجد یکی از کانون‌های مهم جنبش مشروطیت منطقه‌ي استرآباد و دمونستراسیون‎های مربوط به آن محسوب می‌شد. متن برخي بیانیه‌ها، خطابه‌ها و تلگراف‌های مشروطه‌خواهان تهران و گرگان در این مسجد خوانده می‌شد. مشروطه‌خواهان شهر استرآباد از نقاط گوناگون شهر به این‌جا می‌آمدند و تجمع می‌کردند.
در زمان رضاشاه، مصلی تصرف و تبدیل به دبیرستان دخترانه و دو دستگاه ساختمان در آن بنا شد. رئیس‌الذاکرین، از علمای شهر گرگان، از این عمل برآشفت و روز عاشورا در میدان عباسعلی بر منبر رفت و در اجتماع مردم، در مورد تصرف مصلی و تبدیل آن به دبیرستان دخترانه، انتقاد و سخنرانی کرد. مردم تحت تأثیر سخنان وی قرار گرفتند و با حالتی تحریک شده، به سوی مصلی شتافتند و آن‌جا را به هم ریختند و تمام میز و صندلی موجود را شکستند. سپس در آن‌جا نماز جماعت خواندند و پرچمی برافراشتند و آن مكان را برای همیشه مصلی اعلام کردند. اعلامیه‌ای هم صادر شد که اين مكان دیگر هیچ وقت دبیرستان دخترانه نخواهد بود. به هر حال، مصلی به حالت اولیه بازگشت و تا امروز به همان حالت باقی مانده است.
مصلی پس از انقلاب اسلامی، به مکان برگزاری نماز جمعه تبدیل شد. بزرگان و شخصیت‌های مختلفي در آن‌جا به سخنرانی پرداخته‌اند.
اولین نماز جمعه در مصلی، با حکم امام خمینی(ره)، توسط سیدکاظم  نورمفیدی در مرداد ماه 1358 ش برگزار شد.
پس از آن، نمازجمعه به ترتیب در جاهای دیگر شهر، مانند دانشگاه علوم کشاورزی و منابع‌طبیعی، لشکر 30 پیاده گرگان و ... برگزار شد، تا این‌که این مکان به محل دائمی نمازجمعه‌ي شهرگرگان تبدیل شد.
از سال 1380ش، ستاد برگزاری نماز جمعه‌ گرگان، برای رفاه حال نمازگزاران، به بازسازی مصلی در ابعاد وسيع پرداخت. بنابراین محوطه‌ي مصلی  و برخی از خانه‌های مسکونی حوالی آن تخریب شد. با تخریب مصلی، محل برگزاری نمازجمعه به طور موقت به باغ کشاورزی سازمان جهاد كشاورزي، واقع در خیابان شهید بهشتی منتقل شد. تعمیر و ساخت مصلی تا تابستان 1393 به طول انجامید و در تیرماه همین سال، مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
کل عرصه مصلی 8هزار متر مربع است که از این مقدار، 7هزار و 730 متر مربع زیربنا، یک هزار و 100متر مربع زیرزمین، 3هزار و 800 متر مربع همکف، 2 هزار و 100متر مربع طبقه اول، 730 متر مربع ساختمان‌های جانبی، 730 متر مربع فضای اقامه نماز در طبقه همکف و 1400 متر مربع فضا در نیم طبقه اول است.
مصلی چهار ورودی دارد که دو درب آن به سمت محله‌ي سبزه مشهد، یک ورودی آن به محله‌ي سرچشمه و یک ورودی نیز به نقاره‌چیان یا سیستان‌محله باز می‌شود. مسجد و قدمگاه امام حسن عسکری(ع)، از شمال و مدرسه‌ي صالحیه از جنوب به مصلی متصل هستند.

منابع:
• اخوان مهدوي، محمود. (1389). مصاحبه شخصي محمد انصار.
• ذبیحی، مسیح. (1356). استرآبادنامه (چاپ 2). تهران: فرهنگ ایران زمین.
• رابینو، یاسنت لویی. (1383). سفرنامه مازندران و استرآباد (چاپ 4). (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.
• ستوده، منوچهر. (1354). از آستارا تا استارباد (جلد 5). تهران: انجمن آثار ملی.
• معطوفی، اسدالله. (1384). انقلاب مشروطه در استرآباد (جلد اول و 2). تهران: حروفیه.
• معطوفی، اسدالله. (1384). انقلاب مشروطه در استرآباد (جلد اول). تهران: حروفیه.
• معطوفي، اسدالله. (1387). سنگ‌مزارها و كتيبه‌هاي تاريخي گرگان و استرآباد (چاپ اول). تهران: حروفيه.