مسجد حاج آقاکوچک
مسجد حاج آقا کوچک
Haj-Agha Kouchak Mosque
مسجدی در محله میدان عباسعلی شهر گرگان.
مسجد حاج آقا کوچک به مسجد میدان یا مسجد میدان عباسعلی مشهور است. این مسجد توسط شخصی به نام «حاج آقاکوچک» ساخته شده و به همان نام نيز باقی مانده است. وی بانی و اولین امام جماعت مسجد بود.
محمدصالح استرآبادی در اینباره مینویسد: «السید السند الجلیل آقا حاجی میرزا کوچک استرآبادی طاب ثراه جلیل القدر عظیم المنزله نبیل النسب با کمال فضل و زهد و ورع و تقوا بود و در استرآباد از معاریف و مشاهیر و از اهل عزت و حرمت بود. مسجدی در استرآباد بنا فرموده، در محله میدان واقع است. همواره نماز جماعت در آن جا بهجا آورده میشود. مصداق و مَن بُنیلله مسجد بنی له بیتا فی الجنه گردید و بدین جهت و سائر اعمال حسنه و افعال مستحسنه در دارالخلافه مستقر شد علیهالرحمه و الرضوان.»
مسجدحاج آقا کوچک از عناصر مهم تشکیل دهندهي بافت قدیم محلهي میدان بوده و جزو آثار تاریخی– مذهبی محله میدان به شمار میآيد. به سبب واقع شدن در محدودهي بازار کهنه استرآباد، همواره از موقعیت خاصي برخوردار بوده است. در نیم قرن اخیر، به دلیل قرارگرفتن در محدودهي مرکز اصلی شهر و محل مبارزات مردم علیه رژیم محمدرضا پهلوی، بر اعتبار آن افزوده شد.
در شرق مسجد، خیابان شهید رجائی، در جنوب آن، محوطه سقاخانه حضرت ابوالفضل العباس(ع) و در شمال و غرب آن، محوطه بازار محله میدان قرار دارد. مسجد متصل به یکی از تکایای محله میدان بوده و ساخت تکیه، بعد از ساخت و بنای مسجد بوده است.
مسجد حاجآقا کوچک از معدود مساجد شهر گرگان بوده که به نام مؤسس آن تاکنون باقی مانده است. بنای کنونی مسجد مربوط به پس از بازسازی آن است.
مسجد در سال 1355ش، توسط مردم، به سرپرستی غلامرضا حاتمی و سیدکاظم نورمفیدی، بازسازی شد. مسجد قدیم حاج آقا کوچک به شکل مربع و هر ضلع آن حدود 7 متر بود. چهار ستون وسط مسجدکنونی، چهار ضلع دیوار مسجد قدیم بود. پس از بازسازی مسجد، دو طبقه و پنج ضلعی شد. بنای ساختمان به شکلی بود که قبله مستقیم شده است. این مسجد بدون حیاط و دارای بقعه یا گنبد کوچک سبز رنگ در وسط آن و دو مناره در قسمت شمالی آن است. اکنون درب ورودی مسجد به فضای سقاخانه میدان عباسعلی باز میشود که به نظر میرسد این ورودی در گذشته وجود نداشته است. این درب در نتیجهي تغییرات در خیابانبندی شهر ایجاد شده است. پس از ورود از درب کنونی، اتاق کفش کَن برادران و راه پله خواهران، سپس صحن یا شبستان مسجد و در شمال آن، وضوخانه و سرویسهای بهداشتی قرار دارد. البته مسجد دارای دربهای دیگری نيز هست که سالهاست مسدود است.
کروکی نقشهي بازسازی ساختمان مسجد حاج آقاکوچک توسط معمار قمی کشیده شده است. در این بازسازی، مسجد از نظر وسعت، دو برابر و از نظر شکل، پنج ضلعی و آجرنما و کاشیکاری خاص به خود گرفت و در و پنجرههای مشبک برای آن فراهم شد. این آجرنماها و کاشیکاری همراه با در و پنجرههای مشبک، در آن زمان در میان مساجد گرگان وجود نداشت، بنابراین اولین مسجدی که با این آجرنما و کاشیکاری در گرگان مزین شده بود، مسجد حاج آقا کوچک بود.
ائمه جماعات مسجد حاج آقا کوچک در قرن اخیر، آقایان: سید اسماعیل میرکریمی، سید حسين نبوی و سید کاظم نورمفیدی بودند. سید اسماعیل میرکریمی از مدرسین مدرسه محسنیه بود و کتاب «شرح لمعه» را تدریس میکرد و برای اقامه نماز جماعت، به مسجد حاج آقا کوچک میآمد.
پس از آن، سید حسین نبوی، امام جماعت مسجد شد. وی هیأتی با نام «منتظرین قائم آلمحمد» تأسیس کرد. او به همراه غلامعلی یاوری و منوچهر مقدسزاده، سرپرستی آن را بر عهده داشتند. این هیأت نقش بسیاری در مبارزات علیه رژیم شاهنشاهی داشت.
پس از درگذشت سید حسین نبوی، سید کاظم نورمفیدی امام جماعت مسجد شد. وی پس از قبول مسئولیت امام جماعت، برنامههای متنوعی، از جمله: بیان مسائل رساله امام خمینی(ره)، جلسه تفسیر قرآن در شبهای دوشنبه و جلسه تفسیر نهجالبلاغه در شبهای پنج شنبه را برگزار کرد.
از مهمترین برنامههای مسجد، سخنرانی علیه رژیم شاهنشاهی بود که با استقبال گستردهي مردم رو به رو شد، تا جایی که این مسجد، پایگاه اصلی مبارزات مردم گرگان علیه رژیم پهلوي شد و تظاهرات مردمی از این مکان به سمت میدان شهرداری انجام میشد. مسجد بارها توسط مأموران رژیم شاهنشاهی تحت محاصره قرار گرفت و گزارش برگزاری مراسم به ساواک داده میشد. این برنامهها در مسجد ادامه داشت تا این که سیدکاظم نورمفیدی، امام جماعت مسجد، به دلیل سخنرانی علیه رژیم شاهنشاهی، در 17تیر ماه 1357ش تبعید شد. یک ماه پس از تبعید وی، ماه رمضان فرا رسيد و نمازگزاران مسجد از یکی دیگر از روحانیون شهر دعوت کردند که در آن جا برنامه نماز و منبر داشته باشد. این روحانی، دعوت نمازگزاران را پذیرفت و امام جماعت مسجد شد، ولی چندان مورد رغبت نمازگزاران قرار نگرفت و از آن جا رفت. سید کاظم نورمفیدی در آبان ماه 1357 از تبعید بازگشت و دوباره برنامههای سابق مسجد از سرگرفته شد و هر شب علیه رژیم شاهنشاهی در آنجا سخنرانی میکرد.
سید کاظم نورمفیدی تا حدود سال 1365ش، امام جماعت مسجد حاج آقا کوچک بود. پس از آن، به جای سیدعلی رئیسی، امامت جماعت مسجد گلشن را پذیرفت. نمازگزاران این مسجد، به آن جا رفتند و از آن زمان، از فعالیتهای آن نیز کاسته شد.
منابع:
• خارکوهی، غلامرضا. (1385). خاطرات آیتالله سیدکاظم نورمفیدی (جلد اول). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• خارکوهی، غلامرضا. (1387). استان گلستان در نهضت امام خمینی (ره) (چاپ اول). قم: رازبان.
• ذبیحی، مسیح. (1356). استرآبادنامه (چاپ 2). تهران: امیرکبیر.
• رئیسی، سیدمحمد. (1387). خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سید محمد رئیسی. گرگان: پیک ریحان.