مسالک و ممالک
مسالک و ممالک
Masalek va Mamalek
کتابی در علم جغرافیا به زبان فارسی.
مسالک و ممالک تألیف ابوالحسن صاعدبن علی جرجانی، جغرافیدان شیعی قرن نهم قمري است.
اين کتاب، پس از مرگ شاهرخ (متوفی 850ق) تألیف شده و متن آن بیشتر بر کتاب مسالک و ممالک ابن خرداذبه متکی است.
مسالک و ممالک، مختصری است در شرح احوال سرزمینها، کوهها، دریاها، دریاچهها، رودها، بیابانها، جزیرهها، شهرها و عجایب بلدان که از کتب اسلاف جمعآوری و ترجمه شده است و تنها جاهایی که از سرزمین گرگان و اطراف آن سخن میگوید، به مشاهدات و شنیدههای خود استناد میکند.
نام این کتاب، علاوه بر «مسالک و ممالک» به صورت «تحفه در شرح اجرام سفلی» نیز ضبط شده است.
در دیباچهی کتاب، ذکری از عنوان کتاب نيامده، اما چنان که در مقدمهی کوتاه این کتاب آمده، سه بار کلمهی «تحفه» نزدیک به هم تکرار شده، بنابراین میتوان آن را برائت استهلال در نام کتاب یعنی «تحفه در شرح اجرام سفلی» دانست.
مؤلف در دیباچهی کتاب، خود را این گونه معرفی میکند: «اما بعد همیگوید: مصنف این کتاب ابوالحسن صاعد بن علی جرجانی ...» و نیز در سبب تألیف کتاب میآورد: «هر که در عهد ما بساط اهل عصر سپرد و به حضرت ارکان دولت اختلاط دارد، شرط او آنست که خود را به زینتی آراسته دارد که به مرافعت آن در یک مکان سبب تنفر نبود و چون از سپردن بساط ایشان چاره نیست، باید که تحفه [ای] سازد که به وسیلهي آن در خدمت شرف انبیاء و به رسوم اهل زمانه اقتدا کند و هیچ تحفه لایق نبود، الا آن که تعلق به علم دارد که درخت ... (افتاده) از سرچشمه خرد آب یابد و در بوستان یقین روید و بدین سبب [از] دیگر حیوانات ارضی پیشی دارد ... پس ما را اختیار بر آن افتاد که تحفه[ای] ازین نوع بسازیم و درین معنی به اختراع مشغول نشویم، بلکه گفتهی دیگران را شرح دهیم و سخن حکماء سلف را بر سبیل اختصار شرح و ترجمه کنیم و از رویداد آنچه ممکن شود، جهت اتمام سخن تضمین نماییم تا کتاب جامعتر گردد ... .»
متن این کتاب به نثر سادهي فارسی نوشته شده و از آوردن هرگونه کلمهی ثقیل، نامفهوم، جملات پیچیده و پرتکلف پرهیز شده است. نثر کتاب از اسلوب خاصی پیروی نمیکند، چنان که بعضی جاها، کلمات به صورت عربی میآیند و در جای دیگر، فارسی همان کلمات آمده است. مانند: بحار به معنی دریاها که در بعضی جاها، عربی و در بعضی جاها فارسی آمده است.
این کتاب شامل یک دیباچه (خطبه)، یک مقدمه با عنوان «فصل» و 19 فصل است که به تفصیل زیر میباشند:
1. صفت زمین 2. سطح زمین 3. فصل در دریاها و کوههای زمین 4. فصل در هفت اقلیم 5. اسامی بلاد بیرون هفت اقلیم 6. فصل در ذکر نام شهرها که در کتب نام دیگر مینویسند. 7. فصل در ذکر نقل جمعی از قبایل عرب و عجم به هر جانب 8. در ذکر خواص برخی از بلاد 9. در ذکر هر بلدی که به مرضی منسوب است. 10. در ذکر خواص برخی از بلاد 11. فصل در ذکر بحار (دریاها) 12. در ذکر بحیرهها (دریاچهها) 13. در ذکر جزایر 14. فصل در ذکر جیحونها (رودها) 15. در ذکر کوهها 16. در ذکر بیابانها 17. در ذکر غرایب و عجایب بیابانها و حیوانات 18. در ذکر معادن و غیر آن 19. در ذکر برخی سؤالهایی که برای خواننده ممکن است پیش آید و جواب آنها.
مؤلف در فصل نخست کتاب، به کروی بودن زمین اشاره میکند: «بدان که زمین جسمی است گرد، چون کوهی در هوا ایستاده به فرمان ا... تعالی... »
از این کتاب، نسخههای متعددی در کتابخانههای مختلف جهان وجود دارد که مهمترین و متقدمترین آنها، نسخهی موجود در کتابخانهي موزه بریتانیا به شماره 7705 Add متعلق به قرن 16میلادی. دیگری، نسخهی موجود در کتابخانه ملی ملک به شماره 750، به تاریخ کتابت 1980ق و همچنین نسخهی موجود در کتابخانهي جامعه همدرد، دهلینو به شمارهي 18093/179 به تاریخ کتابت 1110ق است1.
پينوشت:
1. همچنین نسخههای دیگری از این کتاب در کتابخانههای دیگر، از جمله کتابخانه دانشگاه تهران، کتابخانه آکادمی علوم لنین گراد و کتابخانه شخصی مجتبی مینوی گزارش شده است.
منابع:
• جرجاني، صاعدبن علی (ابوالحسن). [بيتا]. مسالک و ممالک. [نسخه خطی شماره 750]. کتابخانه ملی ملک.
• عزیززاده، فرزان. (1388). هفت اقلیم خاور. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 131، 97-96.
• نفيسي، سعید. (1344). تاریخ نظم و نثر در ایران و ادبیات فارسی (جلد اول و 2). تهران: كتابفروشي فروغي.