مراوهتپه / شهر
مراوه تپه / شهر Maraveh-Tappeh City
مرکز شهرستان مراوهتپه.
مراوه در فاصله 240 کیلومتری شمالشرقی شهر گرگان قرار دارد. این شهر در طول جغرافیایی57/55 و عرض جغرافیایی41/37 واقع شده است. مراوه آخرین شهر استان در کنار مرز کشور ترکمنستان است. مرز ایران با کشور ترکمنستان را در این منطقه، رودخانهی اترک و رشته کوه سونگیداغ تشکیل میدهند.
در مورد علت نامگذاری مراوه آمده است: افرادي كه از شهر مرو وارد مراوهتپه شدند، پس از چند روز توقف و دیدن تپههای اطراف، به ويژه تپهای که در شرق مراوه قرار داشت و به تپههای «مرو» شبیه بود، نام این محل را «مرو تپه» خواندند که بعدها به سبب كاربرد زیاد آن، به مراوهتپه تغییر پیدا کرد. همچنین گفته شده نام مراوهتپه از تپهای که در شرق این روستا وجود دارد، گرفته شده است.
در مورد ساکنان اولیه این شهر، اطلاعات دقیقی در دست نیست. با تعیین مرز ایران و روسیه در قرارداد آخال (1881م)، آرام آرام زمینه برای استقرار ترکمنها فراهم شد که با لشکرکشی رضاخان به نواحی شمالی ولایت استرآباد، تأسیس سلسله پهلوی و سیاست تختهقاپو کردن عشایر به اوج رسید. در مورد بنای این شهر، نقل و قولهای مختلفی وجود دارد، برخی بنای آن را سال 1304ش، برخی دیگر سال 1307 و یا سالهای 1311 و 1312ش میدانند. آنچه مسلم است اینکه: مراوهتپه قبل از این سالها نیز وجود داشت، ولی رضاشاه دست به بازسازی آن زده است.
ترکمنهای کوچ نشین، تابستانها به مراوهتپه میآمدند و زمستانها میرفتند. در سال1342ش، 150 خانوار در این روستا ساکن شدند که حدود 700 تا 750 نفر جمعیت داشتند. این جمعیت متشکل از ترکمنها، آذربایجانیها، بجنوردیها و کردها بودند، ولي بيشتر آنها را ترکمنها تشکیل میدادند. بیشتر مردم این شهر، ترکمن، مسلمان و مذهب آنها حنفی است. هرچند که درصدی از آنها از کردهای خراسان و دارای مذهب تشیع هستند.
جمعیت مراوهتپه 757 نفر بود. این شهر با مرز 24 کیلومتر فاصله دارد و به وسیله جادههای فرعی از یك سو به شهر گنبدکاووس و از سويي دیگر به بجنورد متصل شده است. مراوهتپه، جزئی از شهرستان گنبدقابوس بوده و در منطقه کوهستانی واقع شده و دارای3 هزار نفر جمعیت است. این شهر مدتها مرکزیت چندین روستا از کرند تا قازانقایه و از گلیداغ تا روستای کریمایشان را به خود اختصاص داده است. روستای مراوهتپه در سال 1379ش، به شهر تبدیل و مراوه نامگذاری شد. جمعیت شهر مراوه در سال 1365ش، 2607 نفر، 1370ش، 3249 نفر و 1375ش، 4321 نفر بوده است. همچنین در سال1385، تعداد نفوس این شهر6737 نفر، در سال 1388، 7352 نفر، در سال 1389، 7551 نفر و در سال 1390، 7904 نفر جمعیت بوده است.
در سال 1385، از کل جمعیت این شهر، 3907نفر باسواد (74/69 درصد) و از این تعداد، 2171 نفر (57/55 درصد) مرد و 1736 نفر (43/44 درصد) زن بودند.
اهمیت شهر مراوه بیشتر به سبب موقعیت مرزی و استراتژیکی آن بوده است. در عصر قاجار، این منطقه از سوی دولت ایران و روس اهمیت نظامی داشت و هر دو کشور سعی داشتند با تسلط بر مراوهتپه، بر ترکمنها تسلط داشته باشند.
در سال 1303ش، مهدیخان سرهنگ به سرزمین ترکمنها لشکرکشی کرد که مقصد نهایی وی نیز فتح مراوهتپه بود. او تا مراوهتپه لشکر راند، بدون اینکه مقاومتی از سوی ترکمنها صورت گیرد. وی توانست پادگان مراوهتپه را فتح کند، اما در مراوهتپه به محاصرهی ترکمنها درآمد و با شکست مفتضحانهای، خودش را به بجنورد رساند.
در سال 1304ش، لشکرکشی جان محمدخان دولو از گلیداغ و روستای یانبلاق آغاز شد و مهمترین و سختترین درگیریها و جنگ در پیشکمر صورت گرفت. در ادامهی این جنگها، ترکمنها در درهی کریمایشان مورد سختترین حمله قرار گرفتند. برای هر سر بریدهی ترکمن، یکصد تومان جایزه تعیین شد. پس از آن، گروهی راهی گنبد و گروهی نیز راهی مراوهتپه شدند و ترکمنها را تا کوه سونگیداغ به عقبنشینی وادار کردند.
از دوم تیرماه سال 1305ش، فرمانده پادگان مراوهتپه، لهاکخان، به دلیل عقب افتادن حقوق سربازان و بینظمیهای دیگر، دست به شورش زد. وی با نیروهای خود، حتی بجنورد را نیز فتح کرد، اما در نهایت با شکست مواجه شد و از طریق مرز باجگیران به خاک شوروی گریخت.
در سال 1324، پس از آغاز قیام افسران خراسان، آنها متوجه بجنورد و از آنجا راهی مراوهتپه شدند. آنها در 25 مرداد، هنگامی که سربازان پاسگاه مرزی مراوهتپه در حال اجرای مراسم صبحگاهی بودند، وارد مراوهتپه شدند و فرمانده پاسگاه، ستوان فخران و افراد تحت امرش را دستگیر کرده، پادگان را تحت اختیار خود گرفتند. آنها پس از چند روز راهی گنبد شدند، در حالی که پادگان نیز به غارت اهالی رفت.
اولین نشانههای حکومت مرکزی در مراوه به سال1310ش برمیگردد. اعطای شناسنامه به ساکنان منطقه، حضور مأموران دولتی، سپس نماینده مالیه و به دنبال آن، ادارهی طرق و اداره گمرک براي کنترل صادرات از طریق گمرک و گذرگاه پادشالیق یول، در منطقه مستقر شدند.
مردم مراوه همانند بسياري از تركمنها در آلاچیق به سر میبردند، ولي با اجرای طرح اسکان عشایر، یکجانشین شدند و به ساخت منازل دائمی و ثابت پرداختند. این روش تا زمان وقوع زلزله 9 مرداد 1349 ادامه یافت. مردم پس از این حادثه، بار دیگر به برپایی آلاچیقها روی آوردند، ولی در دورهی بعد، دوباره به ساخت خانه های ثابت پرداختند.
یکی از اقدامات رضاشاه، تأسیس و راهاندازی مدارس در این منطقه بوده است. اولین آموزشگاه به نام «بزرگمهر» در سال1312ش تأسیس شد. این آموزشگاه در سال تحصیلی 1325-1324ش، 19نفر دانشآموز داشته است. هم اکنون این شهر دارای 3مدرسه ابتدایی، 5مدرسه متوسطه اول و 4دبیرستان است.
اولین مسجد مراوه در سال 1330ش ساخته شد. ساختمان کنونی مصلای بزرگ با زیربنای 950 مترمربع در 30 اردیبهشتماه 1383 افتتاح گردید.
از آثار تاریخی شهر مراوه، میتوان به حمام و آب انبار قدیمی آن اشاره کرد كه در محوطهی بخشداری قرار داشتند و به علت عدم توجه، در خاک مدفون شده و امروزه از بین رفتهاند.
مراوه هم اکنون دارای یک دانشگاه پیام نور است که در سال 1389با دو رشته علوم تربیتی و مدیریت، فعالیت خود را آغاز کرد.
منابع:
• ارفع، حسن. (1377). در خدمت پنج سلطان. (ترجمه سیداحمد نواب). تهران: مهرآئین.
• بهلکهزاده، عبدینور. (1377). مراوهتپه، دیار فراموش شده. صحرا، 1 (6 و 7)، 10.
• بیات، آنهمحمد. (1387). مراوهتپه، محرومیتها و فرصتها. صحرا، (11) 293، 6.
• توحدی، کلیماله. (1386). حرکت تاریخی کرد به خراسان. (جلد 6). مشهد: واسع.
• دهخدا، علیاکبر. (1372). لغتنامه دهخدا (جلد 11، چاپ 2). (ذيل واژه مراوهتپه). (زیرنظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی). دانشگاه تهران.
• سالنامه آماری استان گلستان 1386. (1387). گرگان: معاونت برنامهريزي استانداري گلستان.
• صارمي، محمود. (1388). خاطرات میرزا محمود صارمالممالک درگزی. (تصحيح ابوطالب صارمي و علي كريميان). شيروان: شیلان.
• غراويفر، عبدالغفور. (1383). مصلاي بزرگ نماز جمعه مراوهتپه افتتاح شد. صحرا، 6 (97)، 2.
• فجوری، ستاربردی، و خوشحال، فرهاد. (1384). مراوهتپه در آئینه زمان. گرگان: مختومقلی فراغی.
• گزارش اقتصادی، اجتماعی استان گلستان. (1389).
• متولیحقیقی، یوسف. (1385). تاریخچهی آموزش و پرورش نوین خراسان از آغاز تا انقلاب اسلامی (چاپ 2). مشهد: مرندیز.
• مراوهتپه وکردکوی گردشگران را فرا میخوانند. (19/7/89). در خبرگزاري ميراث آريا. بازيابي از: www.chtn.ir.
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: طبع کتاب.
• مفخمپایان، لطفالله. (1339). فرهنگ آبادیهای ایران. تهران: امیرکبیر.
• نتايج سرشماري سال 1385 و 1390. مرکز آمار ایران. بازيابي از: www.amar.org.ir.
• وخشوری، سیدابراهیم. (1345). گرگان و دشت در چهل سال اخیر و آینده آن (چاپ 2). تهران: اكونوميست.