مراتع

مـراتع

Rangelands
 

مراتع، مهم‌ترین منبع تأمین علوفه دام‌های استان هستند. مراتع استان را از نظر اختلاف اقلیمی و عرض جغرافیایی، به سه نوع قشلاقی (دشتی)، میان‌بند (دامنه) و ییلاقی (کوه) تقسیم می‌کنند. مراتع قشلاقی در فصل سرد سال (زمستان)، مراتع ییلاقی در فصل گرم سال (تابستان) و مراتع میان‌بند در دو فصل پاییز و بهار چرا می‌شوند. مراتع میان‏بند به دلیل استفاده در دو فصل و همچنین واقع شدن در اطراف روستاها، بیشتر از مراتع ییلاقی و قشلاقی تخریب شده‏اند.
مراتع استان با مساحتي حدود 825/862 هكتار، تحت تأثیر شرايط اقلیمی، موقعیت و توپوگرافی، دارای تیپ‌ها و جوامع متفاوتی از گیاهان علفی، چوبی، درختچه‌اي و درختي هستند، به‌طوری‌که در مناطق شمالی استان، دارای جوامع استپی و نیمه‌استپی با وجود گیاهانی مانند گندمیان و پهن‌برگان علفی و در مناطق جنوبی، دارای جوامع کوهستانی و سرد با وجود گیاهانی مانند بالشتکی‌ها و گراس‌های یک‌ساله است. مراتع ییلاقی استان، از ارتفاع 1100 متر از سطح دریا، شروع و به بالاترین حد 2400 متر ختم می‌شود. مراتع قشلاقی نیز عموماً در حوزه‏ی شهرستان‏های گنبد، کلاله، آق‌قلا، ‌بندرترکمن و در طبقات ارتفاعی 16- تا 1100 متر واقع‌اند. مساحت مراتع در شهرستان‌های استان، در جدول زیر آمده است.
مساحت (بر حسب هکتار) مراتع استان به تفکیک شهرستان‏ها

مهم‌ترین مراتع قشلاقی استان را مراتع شهرستان مراوه‌تپه (شمال شرق استان) تشکیل می‌دهند. این مراتع، قشلاق عشایر کرمانج شمال خراسان و همچنین عشایر ترکمن بومی بوده و همه ساله حدود 6 ماه (از اواسط آبان تا اواخر ارديبهشت) توسط دام‌های آن‌ها چرا می‌شوند. مراتع استان را بر حسب حجم درختان موجود، به دو نوع مشجر و غيرمشجر نیز تقسيم مي‌كنند.
مراتع استان از نظر کیفی، به سه بخش خوب (درجه یک)، متوسط (درجه دو) و فقیر (درجه سه) تقسیم می‌شوند. مساحت مراتع درجه یک 000/301 هکتار، ‌درجه دو 825/161 هکتار و درجه سه 000/400 هکتار است. تولید علوفه در هر هکتار از مراتع استان بین 100 تا 400 کیلوگرم، متغیر و تولید کل سالیانه نیز 500/115 تن علوفه خشک است. مراتع استان با این تولید سالیانه، قادر به تأمین علوفه 756/409 واحد دامی (با نیاز روزانه 2-5/1 کیلوگرم علوفه خشک) است که با توجه به تعداد دام موجود در مراتع استان (1277000 واحد دامی)، 244/867 واحد دامی غیرمجاز در حال تعلیف از مراتع استان هستند.

کل مراتع استان به 259 مرتع (یا سامان عرفی) تقسیم شده که تاکنون برای 180 سامان (به مساحت 623/599 هکتار)،‌ طرح مرتع‌داری تهیه شده است. همچنین، تاکنون 28 شرکت تعاونی مرتع‌داری تشکیل شده است که تحت پوشش اتحادیه تعاونی‌های مرتع‌داری قرار دارند.

گیاهان متنوعی (علوفه‌ای،‌ دارویی، ‌صنعتی و زینتی) در مراتع استان رشد می‌کنند که تاکنون، 98 گونه دارویی شناسایی شده است. اكليل كوهي، آقطي، آويشن، باباآدم، بارهنگ، بومادران، پرسياوشان، گزنه، ثعلب، چاي كوهي، گل‌پر و مريم‌گلي از جمله گياهان دارويي موجود در مراتع استان هستند.
مهم‌ترین علل تخریب مراتع استان عبارتند از: چرای بیش از ظرفیت مرتع، چرای زودرس، بوته‌کنی، تبدیل مراتع به زمین‌های کشاورزی دیم، که این نوع تخریب بیشتر در مراتع میان‌بند که میزان بارندگی در آن‌ها برای کشت دیم مناسب است، اتفاق می‌افتد. مراتع میان‌بند ایلراه خشتلی در انتهای شمال شرق استان که مسیر کوچ عشایر کُرد است و در مرز با استان خراسان شمالی قرار دارد، یکی از مصداق‌های بارز تخریب مراتع و تبدیل آن به دیم‌زار گندم است كه موجب اختلال در كوچ‌روي عشاير شده است.

منابع:
• اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گلستان. (1393). گزارش مصور عملکرد سال 1393 . گرگان: مؤلف.
• حسینی، سید علی ، اورسجی ، قاسمعلی، و حسینی، سید علی. (1387) . گیاهان دارویی استان گلستان. تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، 24 (4)، 498-472.
• شهرکی، محمدرضا، و بارانی، حسین . (1391) . بررسی و رتبه بندی عوامل موثر بر تخریب مراتع استان گلستان . نشریه حفاظت و بهره برداری از منابع طبیعی، 1 (3)، 69-59
• محبی،‌ رجبعلی. (1388). طرح مرتع‌داری مرتع چهل قرب‌چات. گرگان: اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان گلستان.