مدرسه عماديه
مدرسه عماديه
Emadieh School
قدیمیترین مدرسه حوزوی در استرآباد.
مدرسه عمادیه در محلهی دربنو واقع شده است. اين مدرسه از غرب به خيابان شهيد رجائی و محلهی ميدان، از شرق به محله نعلبندان، از شمال به محله دوشنبهای و مسجد گلشن و از جنوب به خيابان امام خمينی ارتباط دارد.
در برخی اسناد موجود، آمده كه مدرسهی عماديه توسط شخص خَيّری به نام خواجه عمادالدين در دورهی صفويه ساخته شده، اما در بنا، كتيبهای وجود ندارد كه به واسطهی آن، تاريخ دقيق ساخت و نام سازندهی بنا مشخص باشد. در برخي از وقفنامههاي موجود از بنا، تاريخ 1097ق آمده، كه نشان ميدهد مدرسه در زمان حكومت شاه سليمان صفوي بنا شده است. در وقفنامهاي ديگر كه متعلق به ميرروحالله حسيني استرآبادي است، تاريخ 959ق آمده كه زمان حكومت شاه تهماسب اول صفوي را نشان ميدهد. هر چند وضع موجود بنا، متأثر از معماري سبك دورهی قاجاريه در استرآباد است و صفوي بودن مدرسه را با ترديد مواجه ميكند، اين احتمال وجود دارد که ساختمان مدرسه در دوران گذشته تخريب و بناي جديد بر روي خرابههاي آن ساخته شده و يا بنا در اثر دخل و تصرفات و تعميرات زیاد، به اين صورت درآمده است.
براساس مطالعات و گمانهزنیهای انجام شده در سال 1392ش در محوطه حیاط مدرسه، آثار و مواد فرهنگی تاریخی بسیاری، از جمله قطعات شیشه، مصنوعات سنگی و ظروف سفالی (از جمله تنگ، پیهسوز و بشقاب ساده یا طرحدار با نقوش اسلیمی، هندسی، گیاهی و حیوانی) به صورت ساده یا لعابدار به رنگهای آبی لاجوردی، سفید، سبز، قرمز و... به دست آمد که به دورهی صفوی و قاجار تعلق دارد.
مدیریت مدرسه از ديرباز به عهدهی خانوادهي سپهر استرآباي بود كه همگي از عالمان مشهور دورهی خود بودند. ملامحمد اسماعيل استرآبادي، حاج ملاخداداد استرآبادي، حاج ملااسماعيل استرآبادي، حاج ملامهدي استرآبادي، شيخ عبدالرزاق مجتهد استرآبادي، شيخ عبدالعالي سپهر استرآبادي و مولانا علي كباري اصل استرآبادي، در حفظ و نگهداري موقوفات مدرسه و ادارهي طلاب علوم ديني و حوزهی درسي در رشتههاي مختلف علوم ديني تلاش میکردند. در زمان گذشته، مستغلات شهري و زمینهای کشاورزی زیادی توسط افراد خيّر بر اين مدرسه وقف شده و عوايد آن صرف ضروريات، تعميرات و پرداخت حقوق مدرسين و طلاب ميشد. در نيم قرن اخير، سید سجاد علوي، سيد حسين نبوي، رئيسالذاكرين و ... به تدريس در اين مدرسه اشتغال داشتند.
مدرسه در گذشته و در مقطعي از زمان، از رونق بسیاری برخوردار بوده است و طلبههاي زيادي از نقاط مختلف، از جمله مازندران و هزارجريب به آن جا ميآمدند، به طوري كه نقل شده طلبههاي خارج از شهر، در داخل حجرهها و طلبههاي داخل شهر در جلوي حجره اسكان داشتند.
در دورهی پهلوی، بر اساس اجراي قانون اصلاحات اراضي، رقبات موقوفه كه بیشتر زمینهای کشاورزی و قراء موقوفه بود، به بهانه تبدیل به احسن، فروخته شد و همين امر سبب شد تا مدرسه به تدريج از رونق بيفتد. به دنبال تصويب قانون خدمت اجباري سربازی در اوايل حكومت رضاشاه و شروع سربازگيري در سراسر كشور، مدتي سربازها را در استرآباد و در مدارس عماديه و دارالشفاء (ضلع شمال غربي مسجد جامع) نگه ميداشتند. مدرسهي عماديه در سال 1320ش، به عنوان مدرسهی ابتدايي مورد استفاده قرار گرفت. پس از پيروزي انقلاب اسلامي و با تصويب مادهی واحده، زمينهی احيا و برگشت موقوفات فراهم شد. از سویی ديگر، غلامحسين سپهر استرآبادي، نسبت به تعمير و آباداني مدرسه و جذب طلبه و احياي مدرسه تلاش بسیاری كرد، اما با ساخت مدرسهي علوم ديني امام خميني در گرگان، اين بنا تا حدود زيادي از كاربري افتاد.
مدرسهی عماديه در سال 1369، در اختيار هيأت رزمندگان قرار گرفت و با عنوان مدرسهي علمي رزمندگان افتتاح شد و فعاليت جدي آنها چند سالي بيش ادامه نيافت. بنا از سال 1389، به عنوان حوزه علمیه به آموزش طلاب اختصاص یافت.
مدرسهي عماديه با پلاني مستطيل شكل، به صورت چهار ايواني و حياط مركزي ساخته شده كه اين فرم از دوران سلجوقيان به بعد، در معماري مساجد و مدارس مرسوم بوده است.
سازهی بنا، داراي كرسي چيني و از آجر به ابعاد متوسط 4×20×20 سانتيمتر به صورت بندكشي و همچنين در برخی قسمتها، از خشت خام با ملات گل، آهك، اندودهاي كاهگل، گچ و خاك و گچ ساخته شده است. ايوانهاي مدرسه، دو طبقه و حجرهها يك طبقه و پوشش بنا از چوب و سفال است. ايوانها در وسط اضلاع و در محوري عمود بر هم در مقابل يكديگر قرار دارند. دو ايوان شمالي و جنوبي، از نظر فرم معماري و فضا، كاملاً مشابه و دو ايوان غربي و شرقي نیز از نظر فرم شبیه یکدیگرند. ايوانها داراي تراسهاي چوبياند كه علاوه بر ارتباط اتاقها، ديد را مشرف بر فضاي حياط، معماري بافت و مناظر كوهها و جنگلهاي اطراف ميکنند.
طبقهی همكف ايوان غربي، راهروي ورودي است و آن دالاني مسقف با درب چوبي بزرگ و داراي دو سكوي كوچك در دو طرف برای نشستن است. ديوارهاي ورودي از سمت داخل داراي طاقنماهايي با قوس جناغي و تزئينات آجري است. دو راهپله در دو طرف ورودي، طبقهی همكف را به طبقهی بالاي ايوان غربي مرتبط ميسازد. طبقهی بالا، شامل يك اتاق بزرگ در وسط و دو اتاق كوچك در دو طرف با درب و پنجرههاي چوبي و طاقچههاي متعدد و تراس چوبي است. چسبيده به ديوارهی شمالي، ايوان ماذنه با پلان مربع به شكل كلاه فرنگي واقع شده كه با چوب و سفالپوشش يافته است. پوشش ايوان غربي داراي شيرسرهاي چوبي كندهكاري شده به صورت سه طبقه و سفالپوش است.
ایوان شرقی، مهمترين و زيباترين فضاي مدرسه است كه به مدرس اختصاص دارد. نماي ظاهري مدرس، شامل يك درب در وسط و پنجرههايي است كه به همراه دو تراس كوچك، جلوهی زيبايي به بنا داده است. مدرس در طبقه همكف، شامل يك اتاق بزرگ و بازشوهاي چوبي و طاقچهها و دو راهرو در دو سمت شمالي و جنوبي است كه راهروي شمالي، مسير راه پله به طبقه بالاست و راهروي جنوبي، به درب چوبي منتهي ميشود كه به حياط خانهی مجاور ارتباط دارد و در وضع موجود، بسته است. طبقهي بالاي مدرسه، به صورت نيم طبقه، با نردههاي چوبي خراطي شده و از نظر فضا نيز كوچكتر و مشرف بر نيمي از فضاي طبقهی پایين است. دو راهروي دو طرف نيز به تراس محدود ميشود. پوشش ايوان داراي شيرسرهاي چوبي سه طبقه و سفالپوش است.
ايوانهاي شرقي و غربي، از نظر حجم نسبت به دو ايوان ديگر كوچكتر و از نظر فرم نيز متفاوت است. طبقهي همكف اين دو ايوان، شامل راهپله با نرده چوبي و همچنين راهرويي است كه به حياطهاي خلوت محدود ميشود. سقف اين دالان با طاق به شيوه رومي و به صورت طاق آهنگ با قوس جناغي پوشيده شده است. طبقه بالاي ايوانها شامل يك اتاق ساده با طاقچهها و بازشوها و تراسهاي چوبي است. زير راهپله جنوبي خالي است و زير راهپلهي شمالي، آثار طاق با قوس جناغي دیده ميشود كه در وضع موجود بسته شده و احتمالاً محل سردابه بوده است. پوشش ايوانها داراي شيرسرهاي چوبي دو طبقه و سفالپوش است.
این مدرسه، داراي 20 حجره، شامل اتاقهاي ساده با كففرش آجري است كه به صورت قرينه و ريتموار، دور تا دور حياط ساخته شده و دسترسي آنها از داخل حياط است. حجرهها داراي سكويي پله مانند با كففرش آجري است. هر حجره، شامل يك پيش فضا يا ايواني كوچك بوده كه در نما، داراي طاق و قوس جناغي همراه با تزئينات آجري رنگآميزي شده است. سقف ايوان حجرات با طاق به صورت نيم گنبد پوشيده شده است. پيش فضاهاي حجرهها، در دو طرف داراي طاق نماهايي با طاق هلالي است كه در برخی قسمتها، ميان طاقنماها را برداشته و ورودي با طاق هلالي به حجرههای كناري را به وجود آورده است.
اتاقها داراي طاقچههاي متعدد و برخی از حجرهها، بين يك تا چهار درب دارد. پنجرههاي چوبي به صورت هلالي شكل است كه افزون بر تأمين نور كافي، موجب هدايت جريان طبيعي هوا و خنك و مطبوع شدن هوا در فضاي داخلي ميشود. در نما و بر روي جرزهاي ايوان، بين حجرهها، از ارتفاع 20/2 متر نسبت به كف تا زير كنسول (پيش آمدگي) شيرواني، ستون نماهايي با آجرهاي پيش آمده و رنگآميزي شده به كار رفته كه موجب آراستگي بنا شده است. پوشش حجرهها در نماي داخلي از حياط، داراي شيرسرهاي چوبي كندهكاري شدهی دو طبقه و از پشت، به صورت يك طبقه با پوشش سفالي به كار رفته است.
حياط مركزي مدرسه دارای حوض، كانال آبروي آجري، باغچههاي كوچك با درختان نارنج است. كف آن نيز با قلوه سنگ پوشیده شده است. سرويسهاي بهداشتي ساخته شدهي جديد، در حياط خلوت شمالي مدرسه قرار دارند.
ساختمان مدرسه در ادوار مختلف، تا كنون چند بار تجديد بنا و مرمت شده است. در اسناد موجود از بنا آمده است كه قبلاً درب ورودي مدرسه در ضلع جنوبي آن قرار داشت كه بعدها به ايوان ضلع غربي انتقال يافت. درب بزرگ چوبي كنوني مدرسه، از مدرسه يوسفيه در محلهي ميركريم به آن جا آورده شد كه از آن مدرسه، آثاري بر جاي نمانده است. ساختمان کنونی مدرسه، حدود 80 سال پيش توسط شيخ اسماعيل قاضي - يكي از روحانيون منطقه كه خود از شاگردان اين مدرسه بوده - از محل عوايد موقوفات تجديد بنا شد. از مرمتکنندگان اين بنا، ميتوان شيخ اسماعيل قاضي، معمار كربلایي، رمضانعلي، حاج حسين كاشي (حسين قمي) را نام برد.
مدرسهي عماديه به دليل داشتن ارزشهاي فرهنگي، تاريخي و معماري، به شمارهی 2465 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
منابع:
• رضایی، حبیب. (1393). گزارش مطالعه موارد فرهنگی باستانشناختی به دست آمده در مدرسه عمادیه. اداره كل ميراث فرهنگي استان گلستان.
• معطوفی، اسدالله. (1374). استرآباد و گرگان در بستر تاریخ (چاپ اول). مشهد: درخشش.
• معطوفي، اسدالله. (1376). تاريخ فرهنگ و ادب گرگان و استرآباد (چاپ اول). گرگان: پديده.