محمدمومن حسینی استرآبادی
محمدمؤمن حسینی استرآبادی
Mohammad-Momen Hoseini Estarabadi
متکلم، محدث و ادیب قرن یازدهم قمری.
محمدمؤمن حسینیاسترآبادی فرزند دوستمحمد است. از جزئیات زندگی وی اطلاعاتی در دست نیست، فقط میدانیم که وی پس از سالها فراگیری علوم دینی، از سید نورالدین موسوی عاملی صاحب کتاب الشواهد المکیّه و شهید سید زینالعابدین حسینی کاشانی اجازهي روایت یافت. وی با دختر ملامحمد امین استرآبادی ازدواج کرد. مورخین و رجالشناسان، محمدمؤمن را به سبب داشتن فضل فراوان و کمالات اخلاقی میستایند. شیخ حُرّعاملی که از معاصران محمدمؤمن است، او را در مکه دیده و این گونه توصیف میکند: «سید بزرگوار میرمحمدمؤمن، از معاصرین ما، ساکن مکه است. وی دانشمندی فاضل، فقیه، محدّث و عابد است. از جمله آثار وی، رسالهای در رجعت میباشد.»
محمدمؤمن استرآبادی به همراه گروهی دیگر از علمای استرآباد، مقیم مکه بودند. علت سکونت و اقامت او و سایر علمای استرآباد در مکه، به هجرت و مهاجرت میرزامحمد استرآبادی بازمیگردد. میرزامحمد استرآبادی نخست در نجف میزیست، بعدها معلوم نیست در چه تاریخی و به چه دلیلی، به مکه سفر كرد. پس از آن، ملامحمد امین استرآبادی به آن جا عزیمت نمود، سپس گروهی دیگر از علمای استرآباد، از جمله محمدمؤمن استرآبادی به آن جا کشانده شدند.
محمدمؤمن استرآبادی شاگردان بسیاری تربیت كرد. وی از اساتید و مشایخ علامه مجلسی است. شیخ احمدبنیوسف مقابی بحرانی، متوفای1102ق از وی اجازهي حدیث یافت. این اجازه متوسط بوده و در سال1081ق کتابت یافته است.
از دیگر شاگردان وی، میرعبدالحسین خاتونآبادی بود که به سال 1086ق، از محمدمؤمن اجازهي روایت داشت. وی از استاد خود با تعبیر «سید محدّث فاضل کامل عالم» یاد کرده است و میگوید: «سه یا چهار سال بعد از کسب اجازهي روایت، میرمحمدمؤمن در مکه به شهادت رسید.»
اثر معروف محمدمؤمن استرآبادی، کتاب «الرجعه و ظهور الحجه» یا «اثبات الرجعه» است. این کتاب، در اخبار منقول از معصومین دربارهی ظهور حضرت مهدی (عج) و اثبات امامت وی است. بر این کتاب، سیدمیرعلی نقی ملقب به سامان فرزند شیخعلیبنحسین خاقانی، حاشیه و شرحی نوشته است. حواشی به اندازهی یک چهارم متن اصلی است. این رساله در ضمن مجموعهای نزد محسنبنعبدالحسن جصانی نجفی موجود است. از دیگر تحقیقات وی، تعلیقاتی است که بر کتاب «المدارک» نوشته و نیز رسالهای در «المقادیر» و «الاوزان» که آن را برای سلطان محمد قطب شاه به نگارش درآورده است. میرزاعبداللهافندی، تعلیقات استرآبادي را برکتاب «المدارک» دیده است، ولی دو رساله دیگر را از آنِ استرآباد نمیداند.
سرانجام محمدمؤمن استرآبادی در سال 1088ق در مکه شهید شد. علامه امینی جریان شهادتش را این گونه نقل میکند: «پردهداران کعبه خبر یافتند که مکه مکرمه توسط شخص مجهولی آلوده شده است. خبر شایع گشت و به اندازهی شایسته اهمیت پیدا کرد. عامه مردم به شدت ناراحت شدند و حق هم داشتند. جلساتی برای مذاکره در این موضوع تشکیل شد و در جستجوی کافری برآمدند که دست به چنین تبهکاری آلوده بود. متصدیان امور حرم از جمله شریف برکات و قاضی مکه محمدمیرزا، انجمن کردند و پس از گفتگوی بسیار، فکرشان از یافتن مرتکب عاجز آمد و چنین توطئه چیدند که شیعه مقیم مکه را متهم بدین کار نمایند و چنان وانمود کردند که ایشان مرتکب آن گشتهاند و تصمیم گرفته شد که پس از بیرون رفتن از جلسه، هر شیعی را که دیدند، بکشند. عدهای ترک با یکی از اهل مکه وارد مسجدالحرام شدند و پنج تن شیعه، از جمله محمدمؤمن استرآبادی را کشتند.»
برخی از مورخین گفتهاند که شیخ حُرّعاملی در سال شهادت محمدمؤمن استرآبادی، به همراه گروهی دیگر، از مشهد عازم مکه بودند. وقتی که از جریان جنایت و ظلم باخبر شدند، به اشراف مکه پناه بردند و نجات یافتند.
نکتهي دیگر دربارهي محمدمؤمن استرآبادی آن است که برخی از مورخین، وی را با میرمحمدمؤمن استرآبادی فرزند میرعلی، درگذشته به سال 1034ق، اشتباه گرفتهاند، در حالی که دو نفر با یک نام مشابه هستند.
منابع:
• آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. (1360ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه (جلد 1، 6 و 10). تهران: مطبعه مجلس الشوری.
• افندی، میرزاعبدالله. (1389). ریاض العلماء و حیاض الفضلاء (جلد5). مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
• امینی، عبدالحسین بن احمد. (1363). شهداء الفضیله. (ترجمه ف. ج). تهران: روزبه.
• تنکابنی، محمدبنسلیمان. (1383). قصص العلماء (چاپ اول). (به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی). تهران: علمی و فرهنگی.
• حرّعاملی، محمدبن الحسن. (1385ق). املآلامل (جلد 2). (به کوشش احمد حسینی). بغداد: [بينا].
• خاتونآبادی، سیدعبدالحسین. (1352). وقایع السنین و الاعوام. (تصحیح محمدباقر بهبودی). طهران: کتابفروشی اسلامیه.
• دوانی، علی. (1372). مفاخر اسلام (جلد 8، چاپ اول). قم: مرکز فرهنگی قبله.
• قمی، شیخعباس. [بيتا]. فوائد الرضویه (جلد2). تهران: کتابخانه مرکزی.
• کشمیری، میرزامحمدعلی. [بيتا]. نجوم السماء فی تراجمالعلماء. قم: منشورات مکتبه بصیرتی.
• نوری طبرسی، میرزاحسین. (1384ق). مستدرک الوسایل (جلد3). طهران: المکتبه الاسلامیه.