محمدحسن استرآبادی
محمدحسن استرآبادی
Mohammad-Hasan Estarabadi
از علما و فقهای شیعه در قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم قمری.
محمدحسن استرآبادی فرزند ملا محمدجعفر، از علماي بزرگ تهران بود. چنان که از برخی قرائن به دست میآید، وی در نیمه شوال 1249ق، درکربلا متولد شد و مانند پدرش ملقب به شریعتمدار بود. در سال1251ق، به همراه پدر، قصد زیارت ثامنالحجج (ع) كرد. در مسیر عبور خود، از قرمسین (کرمانشاه کنونی) گذشت و چون جد مادریاش در این شهر زندگی میکرد، مدتی توقف نمود. پس از مدتی، از آن شهر خارج و راهی تهران شد. پس از تهران، عازم استرآباد و ساری شد. در استرآباد مدت شش ماه توقف كرد تا با خویشان و بستگان دیداری داشته باشد، سپس عازم مشهد شد.
محمدحسن استرآبادی دو فرزند داشت، یکی از آنها آقا محمود شریعتمدار است که در اوايل جوانی ملقب به «آقايی» و همشاگردی محمدقزوینی در مدرسه معیرالممالک بود. وی جوانی باهوش و بسیار جدلی بود و بعدها به سبزوار رفت و ساکن آن جا شد. بیشتر تألیفات محمدحسن استرآبادی نزد او موجود بود. خود وی دو کتاب به نامهای «تحقیق الحق و ازهاق الباطل» و «دفع شبهه طول عمر امام زمان(ع)» را نوشت. فرزند دیگر محمدحسن استرآبادی، آقا عیسی که او هم پدر مجتبی مینوی است.
محمدحسن استرآبادی در ربیعالاول 1318ق درگذشت و در شاه عبدالعظیم ری مدفون شد. وي آثار زیادی تألیف نمود. آقابزرگ تهرانی آنها را نزد فرزند وي (آقا محمود شریعتمدار) دیده و در کتاب «الذریعه» معرفی کرده است. علی فرخ در کتاب شرح احوال علمای خاندان شریعتمداری، حدود 30 اثر را ذکر کرده است. برخی از آنها عبارتند از:
1. اثبات الفرقه الناجیه: در این کتاب، ضمن اثبات حقانیت مذهب شیعه، به معرفي 73 فرقه دیگر مذاهب اسلامی نیز پرداخته شده است. آغاز آن چنین است: «الحمدلله الذی ابدع بکمال قدرته عالم اللاهوت.»
2. ادعیه الوباء و الطاعون.
3. اساس الاحکام فی شرح شرایع الاسلام: این کتاب در چهار جلد، دربارهی موضوعات مختلف فقهی است. جلد اول دربارهي مواقیف، مسأله مواسعه، مضایقه و مبحث قبله، جلد دوم آن دربارهي وقف، صوم، ضمان و برخی از فروعات نکاح و رضاع میباشد. در پایان جلد دوم، اجازه شیخ راضی بن شیخ محمد بن شیخ خضر نجفی آمده است. جلد سوم، دربارهی قضا و شهادات بوده و در پایان آن، اجازهی شیخ مشکور جولاوی نجفی آمده است. جلد چهارم، دربارهی مبحث خیارات، بیع صرف، اجاره و غصب میباشد.
4. بیان المرام فی شرح الفوائد الصمدیه: این کتاب را به سال 1264ق، یعنی در پانزده سالگی نوشت.
5. حاشیهای بر حاشیه تهذیب المنطق یزدی.
6. رسالهای دربارهی موضوعات مختلف فقهی مانند: دعاي خضر و سند و اهمیت آن، ذکر فضايل کمیلبن زیاد و... . آغاز این رساله چنین آمده است: «الحمدلله الذی دل علی قدمه.»
7. الکلم الطیب: این کتاب دربارهی همه مباحث اصول فقه است.
8. مجموعه الفوائد المتفرقه: در این مجموعه، چند رساله با مباحثی در مورد اصحاب اجماع و موضوعات فقهی مانند مصاهره، عتق و ظهار آمده است.
9. مجموعهای از رسالهای متعدد و متنوع: این رسالهها عبارتند از: رسالهای در منطق، رسالهای در شناخت جهت قبله، رسالهای در شرح کتاب «تشریح الافلاک» شیخ بهایی، رسالهای در شرح کتاب «خلاصه الحساب» و رسالهای در شرح کتاب «رساله البهیئه» و... .
10. مستقصی المرام فی شرح تحریر الاحکام.
11. مظاهر الآثار: این کتاب در پنج جلد تألیف شده است. جلد اول، مقدمه سایر مجلدات دیگر است و آن مشتمل بر مطالبی در علم حدیث، درایه، قواعد رجالی، شرح حال تعدادی از صحابه و تابعین و خلفای اموی و عباسی و راویان و مشایخ موثق، علمای متأخر و متقدم است. همچنین اسامی فرقههای شیعه غیرامامی و تاریخ ائمه معصوم و سفرای ممدوح و مذموم و شرح زندگانی خود و پدرش آورده شده است. جلد دوم، دربارهی حیات و سیره پیامبر اکرم(ص) و علی بن ابی طالب(ع)، جلدسوم، دربارهی فضایل و مناقب و مصایب ائمه اطهار (ع)، جلد چهارم، در اخبار متعلق به احوال امام حسین(ع) و جلد پنجم، در بیان شهادت امام حسین (ع) است.
12. معراجالمومنین.
13. نصرهالمستبصرین فی شرح تبصره المتعلمین.
14. ینابیعالعقول فی علمالاصول.
15. رساله فی التحمید و التسمیه.
16. رجال.
17. شرح کتاب العقل و الجهل مِن الکافی.
18. کشف الحجاب فی ذبائح اهل الکتاب.
19. مجموعه اخری (الکنوز).
20. مجموعه ثالثه.
21. مستوعب النسب مِن غرائب الکتب.
22. سرالخطاب فی تفسیرالکتاب.
23. تحفه الممالک فی ترکیب الفیه ابن مالک.
منابع:
• آقابزرگ طهراني، محمدمحسن. (1355ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه (جلد اول، 2، 3، 6، 12، 18، 20 و 21). نجف: المطبعه آداب النجف.
• افشار، ایرج. [بیتا]. یادداشتهای قزوینی (جلد 8). تهران: علمی.
• فرخ، علی. (1386). شرح احوال علمای خاندان شریعتمداری. تهران: گلستان کوثر.
• معلم حبیب آبادی، میرزاعلی. (1352). مکارم الآثار (جلد4). اصفهان: انجمن کتابخانههای عمومی.