محمدجعفر شریعتمدار استرآبادی

محمدجعفر شریعتمدار استرآبادی

Mohammad-Ja’far Shari’atmadar Estarabadi
 

از مشهورترین مراجع تقلید شیعه در قرن سیزدهم قمری.
شیخ محمدجعفر بن سیف‌الدین استرآبادی تهرانی حائری مشهور به شریعتمدار و متخلص به والی، در ششم ماه رمضان 1195 و به احتمالی 1196ق، در روستای نوکنده از توابع بلوک انزان از توابع استرآباد متولد شده است. برخی منابع نیز سال‌های 1197 و 1198ق را در این مورد آورده‎اند.
درگذشتش به نقل از فرزندش شیخ محمدحسن، روز نهم و به نقل از فرزند دیگرش شیخ علی، دهم ماه صفر سال 1263ق در تهران بود. علت مرگش را ابتلا به بیماری سل و تنگی‏نفس که با ذات‌الجنب نیز همراه بوده، ذکر کرده‎اند. برخی منابع، سال 1264 و 1286ق را هم آورده‎اند که درست نیست. محل درگذشتش را شهرهای ری و نجف نیز نگاشته‌اند. با همه‌ی این احوال، آنچه مورد تأیید همه منابع می‎باشد، این است که جنازه‌ی او را به نجف بردند و در ایوان الذهبی، شمال مناره ثمالیه، در کنار مرقد علامه حلی، پشت سر فرزندانش دفن کردند.

• خـاندان
پدرش، مولی سیف‌الدین استرآبادی، از جمله پرهیزگاران و نیکوکاران زمان خود و مشوق اصلی او در راه کسب علم و دانش بود. پسرعمویش، آخوند شیخ محمدتقی بن محمد اسماعیل استرآبادی، متولد 1193ق، از فقهای مشهور آن دوران بود. همسر دومش، زهرا، دختر حاج محمدعلی خان، صاحب موقوفه‎های بسیار در کربلا بود. برادرش، شیخ احمد، از ادیبان و فقیهان شیعه بود. کتاب مسلک الافهام فی شرح شرایع الاسلام (در 4 جلد) از آثار اوست.

• استادان
سیدعلی بن محمدعلی بن ابوالمعالی طباطبایی، صاحب اثر معروف «ریاض المسائل فی بیان الاحکام بدلائل»: شریعتمدار در نجف و کربلا شاگرد او بود و در سال 1228ق، از وی اجازه‌ی اجتهاد و تدریس دریافت کرد.
سید محمدمجاهد طباطبایی، فرزند سیدعلی طباطبایی صاحب کتاب ریاض.
سیدعلی طباطبایی در اجازه‎ای که در آغاز کتاب «ینابیع الحکمه» در اواسط جمادی‌الاول 1228ق برای او نگاشته، وی را چنین توصیف کرده است: «المولى الفاضل الورع الكامل الزكي الذكي و التقي النقي». حاج کرباسی اصفهانی از علمای وقت، پس از درگذشت حجت‏الاسلام محمدباقر رشتی، از دیگر شاگردان سیدعلی طباطبایی، اجتهاد هیچ یک از علمای وقت به جز شریعتمدار را تصدیق نکرد.
منابع، او را عالمی محتاط در عمل توصیف کرده‎اند، چنان‎که حتی به احتیاط او مَثَل نیز می‏زدند. برهان استرآبادی نیز که در تذکره‌ی علمای استرآباد، او را با عباراتی همچون «المحقق الکامل و المجتهد الباذل» توصیف کرده، در این مورد می‎گوید: «مانند آن بزرگوار، محتاط در امر دین و حلال و حرام شریعت، سید المرسلین ثانی مقدس اردبیلی علیه الرحمه بود که غالب اهل اقتدا به فَزَع درمی‏آمدند.» فرزندش شیخ محمدحسن در مظاهرالآثار نیز در این‏باره می‎گوید: من از ایشان زیاد شنیده‏ام که می‎فرمودند: «به قول و فتوایم عمل کنید و کاری به اعمال شخصی من نداشته باشید.»
صاحب روضات می‎نویسد: شریعتمدار، دانشمندی نیکو قلم، خوش‌بیان و گویا بود. مردم را به بهترین وجه به راه خدا و دین دعوت می‌کرد. با اصول فلسفی دقیق و پند و اندرز پسندیده، با آن‎ها گفتگو می‎کرد و باطل‌گویان را مجاب می‎نمود.
شریعتمدار در دوران زندگانی‎اش در شهرهای استرآباد، بارفروش، کرمانشاه، کربلا، نجف، قزوین، تهران، ری و مشهد اقامت گزید و در همه‌ی این شهرها، مجلس درس برپا می‏کرد. در مدارس علمیه، در دو مبحث تدریس می‎کرد؛ اصول و فقه. پیش از درس، خطبه می‏خواند و پس از پایان تدریس، به دعا می‏پرداخت.
وی از علمای بسیار بانفوذ عصر قاجار بود. مقدمات علوم را در زادگاهش فراگرفت. در جوانی، برای تکمیل تحصیلات، به بارفروش (بابل) رفت و در مدرسه حاج ابراهیم تفلیسی به تحصیل پرداخت. آن گونه که از تاریخ تحریر کتاب او پیداست، تا جمادی‌الثانی 1217ق، در آن شهر بوده است. پس از آن، رهسپار عتبات عالیات شد و در مجلس درس سیدعلی طباطبایی حاضر شد. دو سال پیش از درگذشت سیدعلی طباطبایی، در زمان ریاست ملامحمدرضا استرآبادی، از شاگردان وحید بهبهانی در مدارس علمیه استرآباد، به دیار خود بازگشت. به دلیل برخی غرض‌ورزی‎های بدخواهان، بین این دو عالم دینی کدورت حاصل شد، چنان‎که حتی ملامحمدرضا در مورد او اظهار داشت که وی برای فتوا دادن اهلیت ندارد. به همین سبب، شریعتمدار در استرآباد نماند و به قزوین رفت. ورودش بدان‎جا هم‌زمان با ریاست مولی عبدالوهاب قزوینی در آن شهر بود. شریعتمدار با او ملاقات و قزوینی با احترام و اکرام از وی استقبال کرد. پس از چندی، فتحعلی شاه به قزوین آمد و با او دیدار کرد. چون از فضل او آگاهی یافت، وی را به تهران خواست و در کنار کاخ خود، کنار مدرسه مادرش، منزلی برای اقامت وی اختصاص داد. شاه چندان حرمت او را نگه‎ می‌داشت که ماهی یک بار به دیدارش می‎رفت. شریعتمدار در مدت 20 سال اقامت در تهران، به تألیف و تدریس پرداخت. وی در کنار آقا سیدمحمد اصفهانی معروف به مجاهد، آقاسید نصرالله استرآبادی، حاجی سید محمدتقی قزوینی، حاجی ملااحمد نراقی‌کاشانی، حاجی ملاعبدالوهاب قزوینی و عده‎ای دیگر، در زمره‌ی مجتهدانی بود که در زمان جنگ ایران و روس در هجدهم ذی‌القعده 1241ق، در چمن سلطانیه به اردوی نظامی فتحعلی‎شاه پیوست و نسبت به آغاز جنگ اعلان حمایت کرد و به جهاد با روس‎ها رفت. در بازگشت از جهاد، رهسپار حج شد. پس از زیارت حج، در کربلا اقامت گزید. در این ایام، درگیر مناقشه با شیخ احمد احسایی و شاگردش، سید کاظم رشتی (رهبران شیخیه) شد و به همراه آقا سید محمد مهدی و شریف‏العلمای مازندرانی، در سال‎های حدود 1245ق، حکم به تکفیر شیخ احمد احسایی دادند. این رأی سبب تنش و تشنج در منطقه شد، چنان‎که شیخیه قصد جان او کردند. پس از چندی، شریعتمدار عازم زیارت مرقد امام رضا(ع) شد و چون از شیخیه بر جانش بیمناک بود، قصد کرد که در مشهد اقامت گزیند. محمدشاه قاجار در سال 1255ق در بازگشت از هرات، با شیخ دیدار کرد و او را به تهران خواست. شیخ در تهران با استقبال مردم مواجه شد و مرجعیت تام یافت.
محمدشاه در تهران، امامت جماعت و ریاست امورات دینی را به او سپرد و لقب «شریعتمدار» را نیز به او اعطا کرد. وی به منزل شیخ رفت و آمد بسیار داشت.
 

• آثــار
وی نویسنده‎ای پرکار بود و در زمینه‎های گوناگون، از جمله فقه، اصول، کلام، رجال، حدیث، تفسیر، ریاضیات، هیأت، فلک، نجوم، ادب، اخلاق، خطابه، وعظ، فلسفه، بیان، منطق، صرف و نحو، ادعیه و زیارات، تألیفات بسیاری دارد. مناظرات و نوشته‌هایی نیز در رد مسلک اخباریان نوشته است. فهرست آثار او عبارتند از:
لب‏اللباب: در علم درایه و رجال که محمد سعید بن محمدرحیم گیلانی به خط خود، آن را در سال 1241ق نگاشته و در حواشی آن نیز تعلیقاتی آورده و در یک مقدمه و هشت باب تنظیم کرده است.
دلائل المرام فی تفسیر آیات الاحکام.
آب حیات یا ماء الحیاه: به فارسی در اصول دین. برخی از شاگردانش این اثر را به نظم درآورده‌اند.
نخبه الزائر یا مائده الزائر یا مائده الزائرین: مختصری از زاد المعاد علامه مجلسی است.
موائد العوائد: به عربی، مشتمل بر 17000 و به قولی 40000 بیت در اصول فقه که سیدعلی‌اصغر بن اسدالله موسوی هزارجریبی نوری، آن را به سال 1243ق نسخه‌نویسی کرده است.
مصابیح الدجی: به عربی در هفتاد هزار بیت که آن را در کربلا به سال 1224ق نگاشته است.
خزائن العلوم: به عربی، مختصری است از کتاب «موائد العوائد».
مشارع القاصدین فی السلوک الی معالم الدین.
موالید الاحکام فی الفقه المذاهب الخمسه.
مصباح الهدی یا مصابیح الهدی: به عربی در کلام و الهیات، حدود پنجاه هزار بیت.
ینابیع الحکمه فی شرح نظم اللمعه: به عربی، شرح مزجی مختصر و استدلالی است بر کتاب ارجوزه التحفه القوامیه اثر میرزا قوام الدین قزوینی حلی که در آن، کتاب اللمعه الدمشقیه اثر شهید اول را به نظم درآورده است.
مصابیح الاصول: به زبان عربی، در فقه و اصول.
اربعون حدیثاً: به فارسی، در فضایل امیرالمؤمنین علی (ع) همراه با ترجمه فارسی که آن را به درخواست حاج عبدالله نام پس از بازگشت از زیارت حج در آخر ماه رجب 1240ق به پایان رسانیده است. این اثر با عنوان «هدایه الولایه» نیز شناخته می‎شود.
اجوبه المسائل: به عربی و فارسی.
تحفه‏العراق: در علم اخلاق، مشتمل بر فضایل و رذایل اخلاقی که از احادیث اهل بیت(ع) استفاده شده است.
جامع الرسائل: اثری منظوم در چهل هزار بیت.
جامع الفنون: در دوازده علم که به عقیده‌ی او، دانستن آن‌ها شرط اجتهاد است. از جمله علوم ادبی، شامل صرف و نحو و بلاغت و لغت.
مدائن العلوم: به عربی، در نحو و ادب مشتمل بر پنج مبحث: لغت، صرف و اشتقاق، نحو، بلاغت و منطق.
مظاهر الاسرار فی بیان وجوه اعجاز کلام الجبار: به عربی در تفسیر و علوم قرآن که ناتمام مانده است.
تفسیر: از آغاز سوره کهف تا پایان سوره احزاب.
ملاذ الاوتاد: به عربی، حدود 8000 بیت در تقریرات استادش سیدعلی طباطبایی در اصول.
شفاء الصدور: در تفسیر، در چند جلد یا شفاءالصدر فی تفسیر آیات الموعظه.
نجم الهدایه [اولی]: که آن را به امر فتحعلی‌شاه قاجار مشتمل بر یک مقدمه، دوازده باب و یک خاتمه نگاشته است.
نجم الهدایه [ثانی]: که به نام‎های «نجم الهدایه کبیر» یا «جامع کبیر محمدی» نیز شناخته می‏شود و شریعتمدار آن را به نام محمدشاه قاجار کرده است.
ترجمه مائده الزاهدین.
شاخ نبات: ترجمه فارسی اصل الاصول.
کنوز العلوم.
وصل الفصول، به فارسی.
ینبوع الدموع: به فارسی در 8 باب، در تاریخ، زندگی، احوال و مصیبت‏های پیامبر و امامان معصوم (ع).
فُلک المشحون یا آب حیات کبیر: به فارسی، در اصول دین.
واجب الاعتقاد.
رساله فی بیان صیغ عقد النکاح و الطلاق: به عربی که به درخواست یکی از دوستان در 17 جمادی‏الثانی 1252ق نگاشته شده است.
صیغ العقود و الایقاعات: به عربی که در هشتم رجب 1252ق نگارش شده است.
آداب المتعلمین: در نهم رجب 1252ق به نگارش درآمده است.
الاعتقادات: این رساله برای جداسازی باورهای شیعه امامیه در اصول و فروع از فرقه‏های کیسانیه و زیدیه و واقفیه نگارش یافته و هر عنوان آن با عبارت «نعتقد» شروع می‎شود و با قلم قرمز رنگ نگارش شده است. رساله مزبور، شامل یک مقدمه و پنج باب در اصول پنجگانه مذهب تشیع است.
رساله فی بیان قواعد العلوم العربیه الادبیه و المنطقیه: در 28 شعبان 1252ق نگاشته شده است.
اعتقادیه: مشتمل بر یک مقدمه و چند باب با حواشی.
اصل الاصول: در اصول دین و مذهب شیعه.
رساله فی علم الرجال: در رجب 1251ق نسخه‌نویسی شده است.
حیوه‌الارواح: به عربی، در یک مقدمه و 5 باب و مشتمل بر اعتراضاتی به شیخ احمد احسائی و صوفیان که شریعتمدار آن را در سال 1240ق نگاشته است. میرزاحسن گوهر قراچه‌داغی از شاگردان شیخ احمد احسائی، این اثر را در کتاب «جواب اعتراضات المولی محمدجعفر» یا «الرد علی رساله حیاه الارواح» نقض کرده است.
برهان الارشاد: در علم کلام و اعتقادات.
القواعد الفقهیه: شامل پانزده هزار بیت.
رساله فی زیارت عاشوراء یا الوجیزه فی زیاره العاشوراء.
الایجاز فی علمی الرجال و الدرایه یا الوجیزه فی علمی الدرایه و الرجال: به عربی که مختصری از کتاب لب‏اللباب خود اوست. نسخه‎‌ای از این اثر به خط نستعلیق خود شریعتمدار در کتابخانه آیت‌الله مرعشی قم به شماره 3311 به تاریخ رمضان 1246ق موجود است.
هدایه السعاده فی زیاره سیدالشهداء: آن را در یک مقدمه، سه باب و یک خاتمه نگاشته است. تنها نسخه موجود از این اثر، در کتابخانه مسجد اعظم قم، رساله هشتم از مجموعه خطی شماره 3007 است که کاتب آن نیز نامعلوم مانده و در نوزدهم ربیع‏الاول 1263ق پایان یافته است.
ابراء الاب زوجه ابنه الصغیر: به عربی، در فقه که در سال 1239ق تألیف شده است.
حکم المراه المفقود عنها زوجها: به عربی، در فقه که نسخه خطی دو رساله‌ی اخیر تحت مجموعه‎ای به شماره 3851 در کتابخانه مرعشیه قم موجود است.
الاشارات الی کیفیه نیه العبادات بطریق الرمز و الاشارات.
اعمال العلوم: در قواعد علوم ادبی و منطقی.
اعمال مسجد کوفه.
انیس الزاهدین و جلیس العابدین: در نوافل، تعقیبات و ادعیه که در سال 1238ق به پایان رسانید.
انیس الواعظین و جلیس الفائزین: در مواعظ قرآنی مشتمل بر سی مجلس.
ایقاظ النائمین: در حکایات مضحک و مطایبات.
جامع المحمدی: رساله فارسی در طهارت و نماز و زکات و غیره. شریعتمدار این رساله را به اسم محمد شاه قاجار در 8 باب، شامل اصول دین، عبادت، تجارت، رضاع، میراث، هبه، قرض و نذر به نگارش درآورده است.
اصل العقائد یا اصول العقائد الدینیه.
نخبه یا نخبه الزاد: در دعا.
ارشاد المسلمین: در اخلاق.
سفینه النجاه و مدینه الحیاه: به عربی، در شناخت امراض وبا، طاعون و پرهیز و دعاهای نجات‌بخش.
مشاکل القرآن یا سلک البیان فی کشف مشکلات القرآن یا حل مشاکل القرآن یا ایضاح المشکلات القرآن، به فارسی.
زینه الصلوه: مختصر کتاب انیس الزاهدین.
تجوید القرآن: به فارسی.
سؤالات ابی‌طالب.
مناسک الحج: به فارسی، شامل یک مقدمه، سه مبحث و یک خاتمه.
الولایه.
احکام نماز و روزه به فارسی.
اختیارات الایام: به عربی، در بیان سعد و نحس ایام.
اشارات الفقه: به فارسی، در مقدمات نماز و شرایط آن.
تحیه الزاد: در ادعیه و اوراد.
دستورالعمل: به فارسی، شامل فتواهای شریعتمدار در مورد طهارت، نماز، روزه و خمس همراه با مقدمه مختصری در اصول دین.
القبله: در اهمیت موضوع قبله برای مکلفان.
موازین الاحکام فی استنباط الاحکام: به عربی، رساله‌ای مختصر در کیفیت استفاده‌ی فقیه از دلایل تفصیلی در استنباط حکم شرعی.
الرد علی الصوفیه: به عربی، رساله‎ای مختصر بر بطلان روش‎های صوفیان و بدعت‌های آن‌ها.
صفات الهی یا رساله فی صفات الباری  تعالی: به فارسی، بحث در صفات ثبوتی و سلبی واجب‌الوجود به روش فیلسوفان مشائی و اشراقی.
اصول الدین: رساله‌ای فارسی در علم اصول دین که در آن، همه موارد را به تفصیل توضیح داده و به دلایل عقلی استناد کرده است.
منهاج الایمان: به فارسی، در اصول و اعتقادات شیعه.
سد رمق: به فارسی، در اصول پنجگانه دین.
مؤید العارفین و مغانم السالکین: رساله در اخلاق فاضله و ملکات حسنه که در آن از آیات قرآن و احادیث اهل بیت استفاده شده و مشتمل بر دوره‌ی کامل بر اصول و فروع دین و اصول اخلاقی است.
قرائت شرعی: به فارسی.
اختیارات النجوم: در علم نجوم.
هدایه النجوم فی علم الرسوم: در شناخت زمان‏های نحس و سعد.
تعبیر الرؤیا.
المغنیه: در مباحث وقت، قبله، صبح و شفق.
رساله فی الطهاره و الصلوه: به فارسی.
رساله العاشور.
رساله فی علم الهیئه و تشخیص القبله.
رساله فی علم الهیئه و النجوم و فی مقدار زمان الظاهرین فی کل یوم بحسب الفصول الاربعه.
السیر و السلوک فی القرآن الکریم.
الکفاف فی مسائل الاعتکاف: به عربی، که آن را در آغاز ربیع‌الثانی 1248ق به پایان رسانده است.
المقالید الجعفریه: در قواعد کلی فقهی و اصول.
المغنیه: در اصول دین.
نخبه غریبه: به فارسی، در اصول دین.
الوجیزه: به فارسی، در احکام نماز.
تسهیل الصعاب من امور الطلاب: در ترتیب و فهرست ابواب و فصول کتاب‎های فقه و حدیث.
حجیه المظنه: به عربی، در علم اصول.
رساله فی الفروق بین الاصولی و الاخباری.
کیفیت خوردن تربت سیدالشهداء.
المراثی: شامل رباعیاتی به فارسی.
هدایه الامه فی زیاره الائمه.
رساله فی زمان نوافل الظهرین و مقداره فی کل یوم من ایام فصول السنه.
موجز المسائل.
اصول عقاید مذهب جعفری.
ادعیه الصناعات.
شرح طرق شیخ طوسی یا شرح مشیخه التهذیب و الاستبصار: در علم رجال. وی مشیخه شیخ طوسی را که در پایان تهذیب الاحکام آمده، متن کتاب قرار داده و به صورت قال اقول بحث کرده است.
حاشیه المدارک: به عربی، حاشیه بر «مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام» اثر سید محمد بن علی بن حسین بن ابوالحسین موسوی عاملی.
حاشیه الروضه البهیه: به عربی، در فقه که حاشیه‌ای است مختصر بر «شرح لمعه» شهید ثانی. این اثر با عنوان «مجمع الآراء و الادله» نیز شناخته می‌شود که آن را در 23 سالگی نگاشته است.
حاشیه المدارک: در فقه، حاشیه‌ای استدلالی و مختصر بر کتاب «مدارک الاحکام» سید محمد عاملی.
شوارع الانام فی شرح قواعد الاحکام للعلامه الحلی: به عربی در فقه، که آن را در سال 1228ق به پایان رسانده است.
شرح تبصره المتعلمین: به عربی در فقه، شرحی مختصر بر کتاب علامه حلی.
حاشیه ریاض المسائل: به عربی در فقه، حاشیه‌ای مختصر و استدلالی بر کتاب استادش سیدعلی طباطبایی.
مشکاه الوری: به عربی در فقه، شرح مختصر استدلالی بر «الفیه» شهید اول. این اثر «مشکلات الوری» نیز نامیده شده و شریعتمدار آن را در استرآباد در مدت چهارده ماه در سال 1231ق به پایان رسانده است.
مجمع الآراء: به عربی در فقه، حاشیه‎ای مختصر بر کتاب الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه اثر شهید ثانی.
مشارع الاصول: در علم اصول، حاشیه بر کتاب معالم الاصول شیخ حسن بن شهید ثانی.
البراهین القاطعه فی شرح تجرید العقائد الساطعه: در اصول، شرحی متوسط بر «رساله تجرید العقائد» خواجه نصیرالدین طوسی که شریعتمدار آن را در شش جلد به نظم درآورده است.
مجمع الرشاد: در منطق، حاشیه‌ای مختصر بر حاشیه علامه شریف بر «تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الشمسیه».
محصول اللباب: در منطق، حاشیه‎ای متوسط بر کتاب «تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الشمسیه».
شرح درج المضامین: در منطق، شرح مختصری بر منظومه «درج المضامین».
مرشد الطالبین: در فلسفه، حاشیه‎ای مختصر بر شرح قاضی حسین میبدی بر «هدایت الحکمه» اثیرالدین ابهری.
کشف الغطاء: شرح مزجی مختصر بر کتاب ریاضی «خلاصه الحساب» شیخ بهاءالدین عاملی مشهور به شرح الخلاصه.
الشارع الکبیر: در شرح معالم در چند جلد.
الشارع الصغیر.
حاشیه شرح جامی.
الحاشیه علی تجرید الکلام.
الشوارع فی شرح القواطع.
الحاشیه علی تفسیر البیضاوی.
الحاشیه علی شرح الچغمینی یا حاشیه علی شرح الملخص فی الهیئه.
الحاشیه علی المطول.
الحاشیه علی معالم الدین.
حاشیه بر کتاب القوانین اثر محمدباقر بهبهانی.
غایه الآمال فی استعلام احوال الرجال.
رساله «ارث» به فارسی در یک مقدمه و چهارده فصل.
حاشیه بر جامع المقاصد: اثر محقق کرکی در شرح قواعد الاحکام علامه حلی.
عوائد المزید: به عربی، در اعتقادات، تفسیر، فقه و حدیث که به خط او در سال 1234ق پایان یافته است.
الخطب: به فارسی، شامل بیست خطبه در نکاح و آغاز سخنان اهل منبر و امثال آن.
مغانم السائل فی جمع الرسائل: مجموعه 35 رساله گوناگون در فقه و اصول که در فاصله سال‎های 1229-1226ق گردآوری شده است.
الحکایات: به عربی، برای موعظه برادران ایمانی.
المجالس: به عربی، در یک مقدمه و پنج باب و یک خاتمه در امور  اخلاقی، اعتقادات دینی، تفسیر و  شرح حدیث.
مقدمات و واجبات نماز.
مختصر الاصول: به عربی در علم اصول.
شریعتمدار از ذوق شاعری نیز برخوردار بود و برخی از آثارش را به نظم نوشته است. در فن شعر و ادبیات عربی و فارسی مهارت داشت. در مورد علومی که آن‎ها را شرط اساسی اجتهاد می‎داند، چنین سروده است: چار علم ادب علی الکفایه/ میزان و رجال و هم درایه/ فقه است و اصول فقه اخبار / تفسیر و کلام و علم اخبار.
 

• شاگردان
شیخ احمد بن سیف‏الدین شریعتمدار استرآبادی (برادر وی).
شیخ سیف‏الدین علی بن محمدجعفر شریعتمدار استرآبادی (پسر اول وی).
شیخ محمدحسن بن محمدجعفر شریعتمدار استرآبادی (پسر دوم وی).
شیخ یوسف بن محمدعلی کرمانشاهی هزارجریبی، در استرآباد از شاگردان او بود و کتاب «مشکاه الوری» او را در سال 1231ق تحریر کرد.
سید نصرالله استرآبادی.
حاج میرزا محمد اندرمانی طهرانی.
مولی جعفر بن محمدطاهر نوری.
مولی علی بن میرزا خلیل طبیب رازی.
مولی غلامرضا ارانی کاشانی.
شیخ حبیب الله شوشتری خطاط.
ملا عباس قمی (داماد وی).
سیدمحمدحسین‎بن میرزا علی‎اصغر طباطبایی تبریزی.
سید محمد بن سید رفیع بن سید مرتضی بن سید نورالله بن محدث جزائری که کتاب «لب‏اللباب» شیخ را به خط خویش نوشت.
آقا میرزا محمد تنکابنی، نویسنده‌ی مشهور کتاب قصص العلماء.
شیخ مرتضی انصاری.
 

• فرزندان
چنان‌که از منابع برمی‎آید، شریعتمدار صاحب فرزندان بسیاری بود. در سال 1246ق که در عراق بیماری طاعون شیوع یافت، زن و شماری از فرزندانش درگذشتند. پس از این واقعه، وی با دختر حاج محمدعلی خان  معروف به خانجان‏خان ازدواج کرد.
به نقل از بیشتر منابع، شریعتمدار دارای دو فرزند پسر  بود:
شیخ علی ملقب به سیف‌الدین و متخلص به خوشدل، متولد 22 شعبان 1242ق در قزوین و درگذشته به تاریخ 26جمادی‌الاول 1316ق، صاحب آثاری چون «بردیمانی»، «حق الیقین» و «جنه الامان و جنه الایمان».
شیخ محمدحسن: متولد 1249ق در کربلا و صاحب کتاب‎هایی همچون «اساس العلماء فی شرح شرائع الاسلام» و «شرح الفیه شهید».
علی فرخ، در شرح احوال علمای خاندان شریعتمداری، پسر سومی را نیز به شریعتمدار نسبت داده است.
فضل‏الله، صاحب کتاب کشکول.
دختری که همسر ملا عباس قمی بود.
دختری که همسر آقامیرزا جعفربن آقا سیدمحمدصادق تهرانی بود.
 

• نوادگان
شیخ عبدالنبی بن علی: در تهران متولد شد و در سال 1340ق در مشهد درگذشت. کتاب رموزالریاض از آثار اوست.
شیخ محمدرضا بن علی: صاحب آثاری همچون: تجوید التنزیل، رساله فی نجاسه اهل الکتاب و طهارتهم و هدایت نامه. وی در حدود سال 1266ق در تهران متولد شد و همان‎جا در سال 1346ق درگذشت.
حاج شیخ جواد بن محمدرضا: از امامان جماعت تهران، در سال 1311ق در این شهر متولد شد و در سال 1396ق درگذشت. مقبره‎اش در نزدیکی مقبره ابوالفتوح رازی در صحن حرم شاه عبدالعظیم حسنی قرار دارد.
حاج شیخ قوام‌الدین بن جواد: متولد 1301ش در تهران. مقدمات و سطح را در مدرسه مروی نزد حاج شیخ رضا قاضی و آیت‌الله‌میرزا محمدباقر آشتیانی آموخت و در سال 1369ق درگذشت و در باغچه طوطی (مدرسه امین السلطان) به خاک سپرده شد.
حاج شیخ ابوالحسن بن جواد: متولد 1305ش در تهران. از شاگردان حاج سیدعلی‏اکبر خویی و حاج سید ابوالحسن مرتضوی اصفهانی.
شیخ محمود بن محمدحسن (1369-1294ق): مدت‌ زیادی در سبزوار می‏زیست و کتاب‎های «تحقیق الحق و ازهاق الباطل» و «فصل الخطاب فی ادله الحجاب و حکمه النقاب» از آثار اوست.
شیخ علیرضا بن محمود: متولد 1301ش در مشهد و از شاگردان آیت‌الله العظمی بروجردی در قم.
میرزا عیسی بن محمدحسن: پدر مجتبی مینوی.
مجتبی مینوی: استاد، محقق و نویسنده معاصر.

منابع:
• آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن (1403ق). الذریعه الی تصانیف الشیعه (جلدهای اول، 2، 3، 4، 5، 6، 7، 8، 10، 12، 13، 14، 15، 17، 18، 20، 21، 22، 23، 24، 25، 26، چاپ 2). بیروت: دار الاضواء.
• آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن. (1404ق). طبقات اعلام الشیعه: الکرام البرره فی القرن الثالث بعد العشره (جلد اول، چاپ 2). مشهد: دارالمرتضی للنشر.
• الامینی النجفی، شیخ عبدالحسین احمد. (1397ق). الغدیر (جلد11، چاپ 4). بیروت: دار الکتاب العربی.
• احمدی جلفایی، حمید. (1263ق). الایجاز فی علمی الرجال و الدرایه. میراث حدیث شیعه، 15، 330-291.
• احمدی جلفایی، حمید. (1263ق). هدایه السعاده فی زیاره سید الشهداء. میراث حدیث شیعه، 16، 110-93.  
• امین، سیدمحسن. (1403ق). اعیان الشیعه (جلد 9). (تحقیق سید حسن الامین). [‏بی‏جا]. [‏بی‏نا].
• انصاری قمی، ناصرالدین. (1369). کتاب‌شناسی تألیفات علامه مجلسی. مجله مشکوه، 29.
• انصاری قمی، ناصرالدین. (1381). کتاب‌شناسی زیارت عاشورا. علوم حدیث، 23، 181-165.
• البغدادی. اسماعیل پاشا. (1951م). هدیه العارفین اسماءالمؤلفین و آثار المصنفین (جلد اول). بیروت: داراحیاء التراث العربی.
• بغدادی، اسماعیل پاشا. [‏بی‏تا]. ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون (جلد 2). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
• التبریزی، علی بن موسی بن محمدشفیع. (1414ق). مرآه الکتب (چاپ اول). (تحقیق محمدعلی الحائری). قم: مکتبه آیت‌الله المرعشی العامه.  
• جابلقی بروجردی، سیدعلی‌اصغر. (1410ق). طرائف المقال فی معرفة طبقات الرجال (جلد اول، چاپ اول). قم: مکتبه آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی.
• جرفادقانی، م. (1364). علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی (چاپ اول)، قم: معارف اسلامی.
• جلالی، سید محمدجواد. (1419ق). فی رحاب المکتبه الفقهیه: شروح الشرائع. فقه اهل بیت، (3)  12 و 11.
• حافظیان بابلی، ابوالفضل. (1377). فهرست نسخه‌های خطی مدرسه صادقیه سمنان. آینه پژوهش، 53، 125-118.
• حافظیان بابلی، ابوالفضل. (1378). گزارشی از میراث حدیث شیعه. علوم‌حدیث، 2 (9)، 337-328.
• حسون کریم، فارس. [‏بی‏تا]. اعمال مسجد کوفه (محمدجعفر شریعتمدار استرآبادی). میراث حدیث شیعه، شماره 18، 120-41.
• حسینی، سیداحمد. (1414ق). تراجم الرجال (جلد 2، چاپ اول). قم: مکتبه آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی.
• حسینی اشکوری، سیداحمد. (1421ق). دلیل المخطوطات مکتبه الفیض المهدوی کرمانشاه ایران. تراثنا، 1، 56.
• حکیم، حسن عیسی. [‏بی‏تا]. المفصل فی تاریخ النجف الشرف (جلد 6). قم: مکتبه الحیدریه.  
• حکیم، حسین. (1381). اوضاع سیاسی- اجتماعی و فرهنگی عصر ملااحمد نراقی. بصیرت، 27، 128-99.
• الحکیم، سید منذر. (1384). القواعد الاصولیه و الفقهیه علی مذهب الامامیه. رساله التقریب، 53، 64-45.
• دبیرسیاقی، محمد. (1373). عالم ربانی حاج ملاعبدالوهاب قزوینی (اولین متولی موقوفات مسجدالنبی قزوین). وقف میراث جاویدان، 6، 44-36.
• ذبیحی، مسیح. (1348). استرآبادنامه. تهران: فرهنگ ایران زمین: ابن‌سینا.  
• شریعت مدار استرآبادی، ملامحمد جعفر. (1378). لب‏اللباب فی علم الرجال. مجله میراث حدیث شیعه، 2، 496-393.
• صفره، حسین. (1383). کتاب‌شناسی جوامع حدیثی چهارگانه شیعه. علوم حدیث، 32، 234-190.
• طباطبایی بهبهانی، سیدمحمد (منصور). (1381). نسخ خطی بهارستان، گنجینه سترگ ملی. پیام بهارستان، 10، 24.
• طباطبایی، سیدعبدالعزیز. (1421ق). فهرس مخطوطات مکتبة امیرالمؤمنین العامه. النجف الاشرف (7). مجله تراثنا، (16) 2.
• عظیم‎زاده، طاهره. (1387). محمدرضا جدیدالاسلام و کتاب منقول الرضائی. آینه میراث، 41، 432-411.
• فاطمی، سیدحسن. (1381). گزیده‌ای از شرح‌حال‌های خودنوشت. کتاب ماه دین، 57 و 56، 49-44.
• کحاله، عمررضا. [بی‌تا]. معجم المؤلفین تراجم صنفی الکتب العربیه (جلد 3). دمشق: مؤسسه الرساله.
• کرمانی، ناظم‏الاسلام. (1376). تاریخ بیداری ایرانیان (بخش اول، چاپ 5). (تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی). تهران: پیکان.
• کلانتری، علی‌اکبر. (1377). پیدایش و تطور کتاب‎های فقه القرآن. فقه (کاوشی نو در فقه اسلامی)، 18 و 17، 369-344.
• نیسابوری کنتوری، سید اعجاز حسین. (1409ق). کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار. (تحقیق سیدشهاب‏الدین حسینی مرعشی نجفی). قم: [‏بی‏نا].  
• وفادار مرادی، محمد. (1384). فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (جلد 23: تجوید و قرائت، چاپ اول). مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.