گنبد کاووس / شهرستان

گنبدکاووس/ شهرستان

Gonbad Kavus County

شهرستانی واقع در شرق استان.
گنبدکاووس با وسعت 32/5071 کیلومتر مربع، بین 37درجه و 3دقیقه تا 38درجه و 6دقیقه عرض شمالی و 54درجه و 32دقیقه تا 55درجه و 39دقیقه طول شرقی واقع شده است. این شهرستان از جنوب به شهرستان‏های آزادشهر، رامیان و علی‏آبادکتول، از غرب به شهرستان آق ‏قلا، از شمال به جمهوری ترکمنستان  و از شرق به شهرستان‌های مینودشت، کلاله و مراه‏تپه محدود می‏شود.
شهرستان گنبد دارای 2 بخش به نام‏های داشلی برون به مرکزیت شهر اینچه‌برون  و مرکزی و 6دهستان به نام‏های اترک و کرند (از بخش داشلی‏برون) وآق‏آباد، باغلی ماراما، فجر و سلطانعلی (از بخش مرکزی) است.   
از نظر خطر نسبی زمین لرزه، منطقه‌ی گنبد جزو مناطق با خطر نسبتاً بالا ارزیابی شده است. بزرگ‌ترین زلزله که در طی دهه‌های اخیر وقوع یافته، زلزله قرناوه است که در تاریخ 10/5/1349 رخ داده و200 تا 250 کشته داشته است.
• آب و هوا
میانگین درجه حرارت در شهر گنبد، 7/17 درجه سانتی‌گراد است که از حداقل 5/7 درجه در دی‌ماه تا حداکثر 8/28 درجه سانتی‌گراد در تیرماه نوسان دارد.
آب و هوای گنبد تحت‌تأثیر سیستم‏های جوی مختلف، مانند توده هوای غربی، توده هوای شمالی، توده هوای جنوبی مربوط به مراکز پرفشار جنب مداری و موسمی‌های شرقی آسیا و همچنین عوامل زمینی (ارتفاع، جهت کوه‌های البرز و کپه‌داغ، بیابان‎های آسیای مرکزی و توده هوای خزری) قرار می‌گیرد. برآیند این سیستم‌ها و توده‌های جوی در این منطقه به گونه‌ای است که یکی از نادرترین پدیده‌های ایران، یعنی پایین‌ترین ضریب تغییرات بارندگی در آن اتفاق می‌افتد.
شرايط اقلیمی بیابان ترکمنستان که در آن درجه حرارت زمستان گاهی تا 34- درجه نیز می‏رسد، بر منطقه گنبد تأثير بسياري داشته است. بادهایی که از پرفشاره‌های فوق به گنبد می‏رسد، نه تنها سبب سرما، بلکه باعث خشکی آن می‏شود، زیرا رطوبت نسبی در مبدأ جریانات هوایی بالا، 3 تا 10 درصد است.
محدوده‌ی کنونی شهرستان گنبد در سال 1375، 43929 خانوار و 248430 نفر جمعیت داشت که این رقم با رشد 49/1 درصدی در سال 85، به 287912 نفر رسید. در این سال، از کل جمعیت شهرستان، 54/45 درصد آن در نقاط شهری و 46/54 درصد در نقاط روستایی زندگی می‌کردند. در سال 1385، 63561 خانوار در این شهرستان زندگی می‌کردند که با توجه به میزان جمعیت ذکر شده، حجم خانوار 53/4 درصد را نشان می‌دهد. در سال 1375، این عدد (حجم خانوار) 66/5 بوده است.
در سال 1385، شهرستان گنبد دارای 257684 نفر جمعیت 6ساله و بالاتر بود که از این تعداد، 89/82 درصد آن را باسوادان تشکیل می‌دادند. نرخ باسوادی در مناطق روستایی 8/77 و در مناطق شهری 87/88 درصد بود. همچنین در این سال، نرخ مهاجرت 26/0- و نرخ بیکاری 7/10 درصد بوده است.
شهرستان گنبد دارای گروه‌های قومی متعددی است. بزرگ‌ترین گروه قومی را ترکمن‌ها تشکیل می‌دهند. گروه‌های دیگر، شامل سیستانی‌ها، بلوچ‌ها، ترک‌ها، فارس‌ها، کردها، قزاق‌ها و افغانی‌ها هستند.
اگرچه سابقه‌ی سکونت در محدوده‌ی شهرستان بسیار قدیمی بوده و تپه‌های باستانی مربوط به 5هزار سال قبل و قلعه‌های تاریخی از جمله گبرقلعه در آن دیده می‌شود، ولی نقاط مسکونی کنونی شهرستان دارای قدمت زیادی هستند. این نقاط عمدتاً روستایی هستند که پس از طرح اسکان اجباری عشایر در دوره‌ی رضاخان ایجاد شدند. در این دوره، عشایر کوچنده ترکمن ساکن شدند و هسته‌های اولیه روستاهای کنونی را ایجاد کردند. هسته‌ی اولیه شهر گنبد نیز در سال 1280ش، در اطراف برج قابوس و با ایجاد پاسگاه مشترک ایران و روس بر روی تپه‌ی برج قابوس، برای نظارت بر موارد گمرکی ورود و خروج از ایران به روسیه تشکیل شد. برج قابوس و بنای امام‏زاده یحیی‌بن زید، هر دو از بقایای شهر تاریخی جرجان هستند که سکونت در آن صدها سال ترک شده بود.
شهرستان گنبد از نظر کشاورزی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. وجود زمین‌های وسیع و مراتع قشلاقی، سبب توسعه فعالیت‌های کشاورزی و دامی در این شهرستان شده است. طبق آمار سال 1381، 7/19 درصد از زمین‌های کشاورزی و باغی استان در شهرستان گنبد قرار داشت. در همین سال، در شهرستان گنبد، 122857 هکتار زمین کشاورزی کشت شده بود که 69/65 درصد آن را زمین‌های دیم و 31/34 درصد آن را زمین‌های آبی تشکیل می‏دادند. همچنین در این سال‏، 3393 هکتار باغ در این شهرستان وجود داشت که 21/88 درصد آن را باغات مثمر و 79/11 درصد آن را باغات غیرمثمر تشکیل می‌دادند. از کل زمین‌های کشت شده‏ی زراعی، 5/74 درصد آن را زمین‌های زیر کشت گندم تشکیل می‏دادند. پنبه، جو و دانه‏های روغنی نیز جزو زراعت‏های بعدی بودند.
صنایع موجود در شهر گنبد، به آرد و پنبه محدود می‏شد. صنایع پنبه پاک‌کنی و روغن در دهه‌ی 40، هم‏زمان با اوج کشت پنبه در شهرستان ایجاد شد. به همین ترتیب، کشت فراوان گندم سبب شکل‌گیری کارخانجات آرد در این دوره شد. صنایعی که در این دوره در حاشیه‏ی شهر شکل گرفتند، در حال حاضر عمدتاً در داخل بافت شهر قرار دارند. در سال‌های اخیر، صنایع گنبد در شهر صنعتی گنبد در شمال گنبد و ناحیه‏ی صنعتی آقچه‏لی در جنوب شهر گنبد استقرار یافته‏اند.
در محدوده‌ی شهرستان، معدن خاصی وجود ندارد. مهم‏ترین معدن، مربوط به معادن صدف (کربنات کلسیم) است که در 56 کیلومتری شمال شرقی شهر گنبد و در محلی به نام آق‏بند قرار دارد.
مهم‌ترین صنایع دستی گنبدکاووس، بافت فرش است. در سال‏های اخیر، به دنبال افزایش قیمت مواد اولیه و عدم ترقی قیمت فرش، صرفه‌ی اقتصادی تولید فرش از بین رفته و این امر، تولید آن را دچار رکود کرده است. ورود فرش ماشینی با ابعاد و طرح‌های فرش ترکمن و افت کیفی فرش ترکمن از نظر مواد اولیه، رنگ و بافت نیز به این رکود کمک کرده است. سوزن‏دوزی و زیورسازی از صنایع دستی مهم دیگری است که در شهر گنبد وجود داشته است. ابریشم‌بافی نیز از دیگر صنایع دستی موجود در منطقه بود که در حال حاضر در شهر گنبد رواج ندارد، ولی در شهرهای مجاور از جمله رامیان و مینودشت انجام می‏شود. آمار جمعیتی بخش‏ها، دهستان‏ها و روستاهای این شهرستان به شرح زیر است:

  آبادی                         خانوار               جمعیت

شهرستان گنبدكاووس      83369              325789
بخش داشلي برون          5756                 24197
شهراينچه برون           487/2281
دهستان اترك                3189                13405
 

روستاها
   اوخي تپه                  65            315
   پاسگاه مرزي پل شرقي   1              16
   تنگلي                      316         1420
   دانشمند                    63            253
   پاسگاه مرزي دانشمند     1              16
   آراقويي                    63           306
   بيشك تپه                  37           160
   قره ماخر                   281          1158
   قره دونگ                  48           214
   قره كسلخه                42            151
   فدوي                      480          1890
   ترشكلي                    78            303
   داشلي برون               278          1266
   شوردگش                 101          387
   پاسگاه مرزي داشلي برون      1               7
   پاسگاه مرزي خيرخواجه    1             1
   آق بند                      357          1414
   ماسان كوپ               69            305
   ارتق قليچ چشمه         13            54
   پشه لر                      33           123
   خيرخواجه نجف         46           179
   دماغ                       71            273
   قيزلر                        92           375
   خيرخواجه سفلي        63            228
   خيرخواجه عليا           116          428
   اوچقوئي                   135          609
   قلاق بورته                77           337
   كليجه                      93           407
   نارلي داغ                  167          797
   پاسگاه مرزي قولاق بورته    1              13
دهستان كرند                2080        8511
روستاها
   اي تمر                     245          1103
   دام داري ارتش          2             5
   داده الوم                   51            223
   قربان قليچ ملا            13            79
   پاسگاه مرزي كرند        2              18
   پاسگاه جديد چات      1              14
   هوتن                       517          2147
   كرند                        1249        4922
بخش مركزي                77501       300846
شهرگنبدكاووس            39181       144546
دهستان آق آباد             8132         32907
روستاها
   سارلي مختوم             378          1500
   سيد نياز                   61            249
   گوزني تپه بالا            22            113
   قره محمدتپه               148          638
   توتلي كوچك            279          1130
   شهرك صنعتي گنبد كاووس     14            44
   آق‌آباد                      1259         4899
   عرب سرنگ              334          1242
   امان قره‌جه                237         921
   چكرعطا                   256         981
   تكه لر                      242          1033
   عطالر                       278          1155
   بوئين اوزين قجق        146          653
   كسكن قجق               257           1141
   غراولر                      50            199
   شهرك گلستان امام خميني 57           221
   چاي قوشان بزرگ       755          2971
   چاي قوشان كوچك     265          981
   حاجي قوشان             930          4010
   ملک علي تپه             632          2673
   ايشانلر                     102          386
   آبادان تپه                  564         2380
   عوض حاجي            170           733
   ملاعلي تپه                 57            241
   امان گل تپه                146          611
   اگري بوغاز                237          866
   چپرقويمه                  184          676
   گوزني تپه                 72           260
دهستان باغلي ماراما      8619        34077
روستاها
   ابه پلنگ                   99            387
   كوچك خرطوم           328           1164
   محمدآباد                  35             142
   ايمرتوره ملا               189          803
   حاجي قليچ                38            146
   كوچك بردي كر         44            152
   حاجي آباد(استاد رجب)     74           264
   سلاق غايب               302          1133
   كوچك ديگ سعيد       196          724
   مهدي‌آباد                  150          531
   هادي‌آباد                  124          475
   گل تپه                     75            309
   باغلي ماراما               545          2286
   سرپل                       133           492
   داودي سپاهي دادگر     71            276
   هيوه‌چي مركزي          278         1050
   هيوه‌چي بالا              569         2005
   كاكا                        554          2135
   سلاق ياسي‌تپه            231          902
   تاقان پاي پتكه           140           558
   سلاق نوري               98           380
   شهرك بهشتي            461          1909
   سلاق امان خرلر          188          780
   سلاق تاج محمد         81            384
   زابلي محله قوچ مراد     113          441
   سلاق قليچ تپه            37           139
   قوچ مراد                  295          1173
   شورالنگ                  51            200
   مزرعه مشترك محمدي   68            288
   ميدان مراد                 33           133
   ايمرحاجي الهيار         97            387
   ايمرملاساري             755          3022
   حسين آباد (محمد اير)   81           354
   محمد ايمر                194          837
   بلوچ ايمرمحمد           148         615
   يارتي قايه                  216          810
    مزرعه پيغمبرقلي يلمه      57            246
   مزرعه حاجي قاسمي    46/202
   بي بي شيروان             938         3830
   توقلاجيق تپه             141          563
   مزرعه خداقلي نجم الدين    49            224
   مزرعه احمدمحمدي     161          695
   تپه نورجان                136          531
دهستان فجر                  12288       50678
روستاها
   ارازمحمدآخوند          637          2491
   قول حاجي                345          1303
   ارتق حاجي               334          1194
   ثمبه مختوم                280          1130
   كوچك الوم              320          1186
   سارلي عليا                334          1323
   سارلي سفلي              463          1698
   حاجي بلخان              457         1875
   فجر                        405          1649
   قوينلي                     381          1367
   اسلام آباد                  373          1408
   زندان گنبد                32            2872
   پشمك پناده              570          2357
   حسن آباد                 368         1459
   زابلي‌آباد                   1217        4577
   ملاتقي                     959          3417
   شهيدقرباني (مزرعه مهدي تهراني)18    69
   عنايت آباد                      28           94
   پلي حاجي                  697         2722
   حاجي لرقلعه              748          2992
   ايمرمحمدقلي‌آخوند        267          1083
   قزلچه پشمك              348          1244
   مرجان آباد                    19           71
   ايگدرسفلي                657          2745
   كوچك يورت شيخان       238          976
   جلائين تپه                   36            144
   ايگدرعليا                  376          1566
   بارانيها                      45            189
   بايلر                       351          1481
   بوزاق‌آباد                    33           123
   عباس‌آباد                   39            170
   سارجه كر                689         2831
   طالقان تپه                 224          872
دهستان ‏سلطانعلي          9281        38638
روستاها
   مزرعه نورجان شيرمحمدي 138          552
   مزرعه قربان شيرمحمدي   40            168
   ديكچه                     577            2276
   اميدآباد                    86                367
   اميديه                      85               391
   توحيد دو                  58               255
   چاروايلقي                 217            963
   قورپلچه                   660          2744
   عطاآباد                     38             155
   خيرآباد (مراد ميهن)     75             339
   سلطانعلي                 360          1576
   قزاقلي                     270          1155
   كوركلي                    149           613
   داشلي عليا                206           812
   هجرت (مزرعه روحاني) 18            72
   ساري بخش               442           1826
   خوجملي                  92              405
   حالي اخوند              480           1941
   داشلي سفلي              60            248
   آقچلي سفلي              296          1185
   علي‌آباد سيستاني‌ها      121          442
   آق‌قيه                      1780         7410
   بهرام آباد                  54            212
   ارمي آباد                  340          1476
   قلندرآباد بالا              279          1186
   قلندرآبادپايين             235          954
   قراول تپه                   108          464
   گدم آباد                   1756        7286
   نور آباد                    261          1165

منابع:
• اهلرز، اکارت. (1365). ایران: مبانی یک کشورشناسی جغرافیایی (جلد اول: جغرافیای طبیعی، چاپ اول). (ترجمه محمدتقی رهنمایی). تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.
• بابایف، آقاجان، لاوروف، آلكساندر، و امانمرادف، كارا. (1378). جغرافیای ترکمنستان: نمونه‌ای از جغرافیای مناطق خشک (جلد اول: جغرافیای طبیعی، چاپ اول). (ترجمه ابراهیم کلته). گرگان: مختومقلی فراغی.
• سالنامه آماری استان گلستان 1382. گرگان: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گلستان.
• سالنامه آماری استان گلستان 1381. گرگان: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گلستان.  
• سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 مركز آمار ايران. بازيابي از: www.amar.org.ir
• کلته، ابراهیم. (1384). عدالت اجتماعی و شهر (مطالعه موردی: گنبدکاووس). پایان‌نامه دکترای چاپ نشده. دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات.
• گروه لرزه زمین ساخت و گروه برآورد خطر نسبی زمین‌لرزه مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران. (1376). پهنه‏بندی خطر نسبی زمین‌لرزه در ایران از مجموعه مطالعات طرح کالبدی ملی ایران. (چاپ اول). تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.   
• مهندسین مشاور آزمایش دشت. (1386). طرح هادی روستای حاجی توشان. گرگان: سازمان جهاد سازندگی استان گلستان.