گنبد کاووس / شهر

گنبدكاووس/ شهر  (گنبد)

Gonbad Kavus City

مركز شهرستان گنبدكاووس.
شهر گنبدكاووس، در مختصات 37 درجه و 15 دقيقه عرض شمالي و 55 درجه و 10 دقيقه طول شرقي و بين دو شاخه اصلي گرگان‌رود (شمال) و چهل چاي (در جنوب) بر روي تراس‌هاي عريض آبرفتي واقع شده است.
این شهر در منطقه‌اي هموار با شیب بسیار کم و بدون عارضه استقرار يافته است. اين پديده، در رفع رواناب‌هاي سطحي حاصل از بارش باران، به ويژه در بارش‌هاي طولاني و رگباري، مشكلاتي براي شهر ايجاد می‌کند.
به سبب استقرار شهر گنبد بين دو رودخانه، ارتفاع شهر اندك است و بين 45 متر در غرب و 54 متر در شرق نوسان دارد، در حالي كه ارتفاع مناطق پيراموني شهر، چه در شمال و چه در جنوب، نسبت به آن بيشتر است. در جنوب با فاصله تقريبي 12 كيلومتر، پايكوه‌هاي البرز و در شمال نيز با فاصله تقريبي 10-8 كيلومتر، منطقه‌ي تپه ماهوري و ارتفاعات سنگي كم ارتفاع قرار دارند.
اگر چه بخش وسيعي از شمال گنبدکاووس را  منطقه‌ي لسی تشكيل مي‌دهد، ولي محل استقرار خود شهر گنبد را عمدتاً رسوبات رودخانه‌اي از نوع Qff  (رسوبات آبرفتي شامل ماسه سيلت و ديگر مواد آواري – فرسايش يافته و بريده شده توسط جويبارها) تشكيل مي‌دهد. در بخش شمالي شهر در حاشيه‌ی رود، رسوبات نوع Qch (آبرفت‌هاي رودخانه‌اي شامل سيلت، ماسه و شن) و در شمال گرگان‌رود، رسوبات Qff ديده مي‌شود.
مرز شمالی شهر گنبد  را شاخه‌ی اصلی گرگان‌رود و مرز جنوبی آن را یکی از شاخه‌های گرگان‌رود به نام قره‌سو محدود می‌کند. در گذشته، طغیان گرگان‌رود، گاه منجر به ایجاد خساراتی در شهر گنبد می‌شد که شدیدترین آن در فروردین ماه 1371 رخ داد و منجر به تخریب برخی از ساختمان‌ها در حوالی پل گرم‌آباد شد، ولی در سال‌های اخیر، با احداث سد گلستان، آب ورودی به رودخانه در محل سد تنظیم می‌شود و مشکلی به وجود نمی‌آورد.
در بررسي تاريخ اين شهر، بايد به دو مورد اشاره کرد:
1. تاريخ شهر قديمي گرگان يا هيركانيا كه بعدها توسط اعراب، «جرجان» ناميده شد.
2. شهر جديد گنبدكاووس كه از دوره‌ي رضاشاه بنيان‌گذاري شد.
در سال 1304ش، نيروهاي رضاخان در 4 ستون به سوی تركمن صحرا گسيل شدند. ستون اول از رشت، ستون دوم از استرآباد و ستون‌هاي سوم و چهارم از سوي خراسان بود كه اين ستون‌ها در 12 آبان ماه 1304 در گنبد به هم رسيدند. پس از اين واقعه كه به «فتح صحرا» معروف است، در محل گنبد کنونی، كه محل سكونت تعدادي از تركمن‌ها و تعداد اندکی كسبه‌ي غير تركمن بود، شهر جديدي ايجاد شد كه طراحي آن توسط آلماني‌ها انجام گرفت. به دستور رضاشاه، اين شهر جديد به واسطه‌ي وجود برج قابوس، گنبدکاووس ناميده شد.
هسته‌ي اوليه شهر گنبد به صورت بافت شطرنجي مستطيلي با جهت شمالي- جنوبي در حاشيه‌ي برج قابوس طراحي شده است. پس از آن، شهر عمدتاً به طرف جنوب (در طول محور ارتباط جنوبي)، سپس در طرف شرق در طول محور ارتباط شرقي (گنبد- مينودشت) گسترش يافت. در طول اين گسترش، شبكه‌بندي شهر حالت حلقوي پيدا كرد. همچنين شهر در جريان توسعه‌ي فيزيكي خود، شماري از روستاهاي حاشيه‌اي را نيز دربرگرفت.
برج قابوس كه به عنوان رفيع‌ترين بناي آجري جهان شناخته مي‌شود، در بافت شهر تأثير خاصي گذاشته است. طبق يك مصوبه، ساخت مساكن بيش از 3 طبقه ممنوع شد. اين مصوبه بدان سبب بود كه ساختمان‌هاي بلند، برج تاريخي را تحت‌الشعاع خود قرار ندهند. اين مصوبه باعث شد كه شهر گنبد در افق توسعه يافته و گسترش عمودي و برج سازي صورت نگيرد. در سال‌هاي اخير، ساخت ساختمان‌هاي چند طبقه نيز شروع شده است.
قديمي‌ترين آمار جمعيتي از شهر گنبدكاووس، مربوط به سال1320ش است. بر اساس آمار اين سرشماري، شهر گنبد داراي 9637 نفر نفوس بوده است. نخستین آمار دقيق‌تر مربوط به سال 1335 است که جمعیت این شهر نسبت به آمار سال 1320، 38/90 درصد رشد داشت و به طور متوسط، رشدي معادل 39/4 درصد در سال را در طي 15 سال نشان مي‌دهد.
جمعيت شهر گنبد با رشدي بالا (28/8 درصد)، در سال 1345، به 40667 نفر رسيد. اين نرخ رشد در دهه‌ي بعدي كاهش يافت، زیرا با بزرگ شدن شهر، درصد رشد نيز كاهش مي‌يابد. در اين دوره، نرخ سالانه‌ي رشد 09/4 درصد، يعني كمتر از نصف نرخ دهه‌ي قبل بود.
جمعيت شهر گنبدكاووس در سال‌های 85-1335

نرخ رشد جمعيت شهر گنبدكاووس در دهه‌ي 65-55، به 67/3 درصد، در دهه‌ي 75-65، اين ميزان به 48/2 درصد و در دهه‌ي 85-75، به رقم 35/1 درصد رسید. ميزان رشد جمعيت این شهر در 50 سال اخير نشان مي‌دهد كه ميزان نرخ رشد در طي دهه‌هاي اخير، بسيار پايين‌تر از متوسط رشد 50 ساله بوده است. متوسط رشد جمعيت در دوره‌ي 50 ساله (1385- 1335)، بیش از 95/3 درصد بوده كه قسمت عمده‌ي اين رشد مربوط به دو دهه‌ي اول دوره‌ي بالا بوده است. در اين سال‌ها، گنبد به عنوان مركز توليد پنبه كشور، از يك سو پذيراي كارخانجات پنبه پاك‌كني و روغن‌كشي بود و از سوی ديگر، با مكانيزه شدن كشاورزي و ورود ماشين‎‌آلات كشاورزي به منطقه، این شهر که مركز خدمات‌رساني به اين منطقه بود، شاهد شكل‌گيري فروشگاه‌ها و مراكز خدماتي ماشين‌آلات بود كه هر دو مورد یاد شده، سبب رشد این شهر شد. از سال‌هاي پس از انقلاب، كاهش كشت پنبه و كاهش اهميت كارخانه‌هاي پنبه‌پاك‌كني و روغن‌كشي و تعطيل شدن برخي از آن‌ها، عدم پويايي اقتصاد شهري و عدم شكل‌گيري بخش‌هاي جديد فعاليت در شهر، سبب کاهش رشد جمعيت شد.
شاخص جواني جمعيت (سهم كودكان و نوجوانان كمتر از 15 سال نسبت به كل جمعيت) در شهر گنبد در سال 65 برابر 6/45 درصد بود و در سال 75 به 9/39 درصد كاهش يافته است.
در سال 85، طبق نتايج سرشماري، شهر گنبد داراي 114852 نفر جمعيت 6 ساله و بالاتر بوده است كه از اين ميزان، 8/88 درصد آن باسواد بوده‌اند. اين نسبت در بين مردان 6/93 درصد و براي زنان 04/84  درصد بوده است.
شهر گنبدکاووس از نظر موقعيت جغرافيايي خاص خود، مهاجرپذير بوده و در نيم قرن اخير، مهاجرين بسیاری را از نقاط مختلف كشور پذيرفته است. از اين رو، بافت قومي فرهنگي ناهمگوني را ارائه مي‌دهد. بافت کنونی مردم گنبد، شامل تركمن‌ها، ترك‌ها، فارس‌‌ها، كردها، قزاق‌ها، سيستاني‌ها و افغاني‌هاست.
شهر گنبد در مرکز یک منطقه‌ی وسیع کشاورزی واقع شده و نقش اصلی آن، ارائه خدمات کشاورزی به حوزه‎ی نفوذ بوده است. در دهه‏های اخیر، این شهر به شهری چند نقشی تبدیل شده است. در سال 1385، از کل شاغلان 10 ساله و بالاتر، 01/7 درصد در بخش کشاورزی، 55/27 درصد در بخش صنعت، 46/64 درصد در بخش خدمات و بقیه در سایر گروه‌ها به کار اشتغال داشته‌اند.
در سال‌های اخیر، گردشگرپذیری شهر گنبد افزایش قابل توجهی داشته است. برج تاریخی قابوس، مسابقات سوارکاری که در فصل‌های بهار و پاییز هر سال برگزار می‌شود، امام‏زاده یحیی بن زید، دریاچه مصنوعی و پارک توریست از جمله جاذبه‌های گردشگری شهر گنبد است.

منابع:
• سازمان زمين‌شناسي كشور. نقشه زمين‌شناسي شيت گنبد. [بی جا]: مؤلف.
• کلته، ابراهیم. (1384). عدالت اجتماعی و شهر (مطالعه موردی: گنبدکاووس). پایان‌نامه دکترای چاپ نشده. دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات.
• معيني، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: طبع كتاب.
• نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1375، استان مازندران، شهرستان گنبدكاووس. (1376). مرکز آمار ایران. بازيابي از: www.amar.org
• ياقوتي گنبدحق، حسين. (1379). مقدمه‌اي بر فاصله اجتماعي تركمن‌ها و غير تركمن‌ها (چاپ اول). گنبد: حاجي طلايي.