گمیشان / شهرستان
گمیشان/ شهرستان Gomishan County
شهرستانی واقع در شمال غربی استان.
شهرستان گمیشان از شمال به کشور ترکمنستان، از جنوب به شهرستان ترکمن، از غرب به دریای مازندران و از سمت شرق به شهرستان آققلا محدود میشود. این شهرستان در طول شرقی حداقل 53 درجه و 3/54 دقیقه و حداکثر 54 درجه و 6/2 دقیقه و عرض شمالی حداقل 36درجه و 1/49 دقیقه و حداکثر 37 درجه و 8/20 دقیقه قرار گرفته است. مرز مشترک این شهرستان با کشور ترکمنستان، حدود 22 کیلومتر است. مساحت شهرستان گمیشان، 1285 کیلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح آبهای آزاد 21- متر است. گمیشان تا سال 1388ش، یکی از بخشهای شهرستان ترکمن بود که با تصویب هیأت دولت در این سال، به شهرستان ارتقاء یافت.
از نظر برجستگی، سطح شهرستان گمیشان عاری از پستی و بلندی است، فقط در برخی از نقاط، تپه ماهورههای کوچک و شنی دیده میشود. شیب زمین در این شهرستان، از جنوب به شمال و از شرق به غرب است. رودخانههای اترک و گرگانرود، در محدودهی این شهرستان به دریای مازندران میریزند، از این رو، بخشی از خاک آن ناشی از مواد آبرفتی این رودهاست.
تشکیل و تکامل خاکهای این محدوده، عمدتاً با پسرویهای متعدد دریای خزر در دوران چهارم زمینشناسی در ارتباط بوده است. تناوب تغییر سطح آب دریا، سبب برجای ماندن لایههایی از رسوبات دریا شده است. همراه با این فرایند، ریزشهای جوی و جریان آبراههها نیز محمولهی خود را دائماً بر جای میگذاشتند. در نتیجه، شاهد تناوبی از رسوبات دریایی و آبرفتهای رودخانهای هستیم. این فرایند در طول زمان تکرار شده و از سوی دیگر، تحتتأثیر عوامل مختلف از جمله اقلیم، توپوگرافی، دخالتهای انسان و غیره قرار گرفته و آنچه اکنون به عنوان خاک در این ناحیه میبینیم، در واقع تکامل نسبی نتایج حاصل از تلفیق عوامل بالاست.
وجود تپههای تاریخی همچون تَخماق و آلتین و دیوار تاریخی گرگان در شمال شهرستان، همچنین نظر برخی مبنی بر وجود آبسکون تاریخی در تپهی کورهسو، گمیشان را از نظر تاریخی مهم نموده است.
شهرستان گمیشان به سبب نزدیکی به بیابانهای کشور ترکمنستان و نزدیکی به دریا، در تابستان گرم و مرطوب و در زمستان سرد و ملایم است. اغلب، باران در زمستان و بهار میبارد. تابستان یا ریزش نداشته یا به طور متفرق و پراکنده (به گفته ترکمنها، دولی) رگبارهایی میزند. میزان بارندگی در آن کم است و از غرب به شرق و از جنوب به شمال کمتر میشود. کمیِ بارندگی سبب شده تا این شهرستان از پوشش گیاهی غنی برخوردار نباشد. گرما، تبخیر زیاد و بارش کم، از ویژگیهای آب و هوایی این شهرستان است.
شهرستان گمیشان دارای دو شهر به نام گمیشتپه و سیمینشهر است. این شهرستان، به دو بخش مرکزی به مرکزیت گمیشتپه و گلدشت به مرکزیت سیمین شهر تقسیم میشود. آمار جمعیتی بخشها، دهستانها و روستاهای این شهرستان به شرح زیر است:
آبادی خانوار جمعیت
شهرستان گميشان 14645 63447
بخشمركزي 7527 32547
شهرگميش تپه 4078 17648
دهستان جعفرباي غربي 2626 11382
روستاها
توماچلر چارقلي 138 616
دهنه 296 1418
خواجه نفس 1208 5120
گاميشلي خواجه نفس 127 486
چارقلي 563 2476
قرمسه 66 283
قره كيله 228 983
دهستان نفت ليجه 823 3517
روستاها
قلعه جيق بزرگ 297 1274
ناردانلي 5 5
صفاايشان 108 462
قلعه جيق كوچك 25 102
التين تخماق 152 647
قلمس 75 340
كله پست 159 664
بخشگلدشت 7150 30900
شهرسيمين شهر 3666 15539
دهستان جعفربای شرقي 1340 6013
روستاها
سقرتپه 305 1322
توماچلرالتين 57 247
مرادبردي 53 227
كوسلي 56 235
بصيرآباد 650 2963
كملر 193 907
غفارحاجي 26 112
دهستان قزلآلان 2144 9348
روستاها
ارخ بزرگ 665 2840
توماچلر 164 675
قلعه حاجي گلدي خان 99 439
كريم ايشان 183 875
قلعه قره جلر 71 277
قلعه گمش دفه 110 456
قرنجيك خواجه خان 715 3193
قرنجيك گوكچلي 137 593
ساکنان شهرستان گمیشان، ترکمانان یموت جعفربای هستند که به دو شاخهی یارعلی و نورعلی تقسیم میشوند و به مشاغل مختلف از جمله کشاورزی، دامپروری، صیادی و تجارت اشتغال دارند. در گذشته، جمعیت بخش گمیشان، مرکب از 16 آبادی، در حدود 27 هزار نفر بود که مهمترین آنها عبارتند از: خواجه نفس، بناور، قارقی، بصیرآباد و شاه تپه. جمعیت قصبه در حدود 7 هزار نفر است. جمعیت آن در سال 1349، 5000 نفر بوده است. منصورگرگانی نیز جمعیت آن را 6391 مینویسد.
جمعیت دو شهر گمیشتپه و سیمینشهر در سال 1375، 26741 و نیز در سال 1385، 29632 بود. مطابق آمارگیری سال 1390، شهرستان گمیشان دارای 14677خانوار با 63447نفر جمعیت بود که از این تعداد، 27398 نفر مرد و 28423نفر زن بودند. ترکمانان شهرستان گمیشان، سنی حنفی هستند و به زبان ترکمنی صحبت میکنند.
مردم شهرستان گمیشان، بیشتر به کشاورزی، صیادی و کارهای خدماتی اشتغال دارند. کشاورزی معمولاً در نیمه جنوبی که از نظر کیفیت، دارای زمینهای نسبتاً خوبی است، امکانپذیر است. این امر ناشی از رسوبات رودخانه گرگانرود میباشد. سطح زیرکشت این شهرستان، در سال 1389، 49600 هکتار بود که 3154 هکتار آن آبی و 46446 هکتار آن دیم بود.
در این شهرستان، محصولاتی همچون جو، گندم، شلتوک، سویا، پنبه، کلزا، پیاز، گوجهفرنگی، باقلا، خربزه، هندوانه و یونجه کشت میشود. آب آشامیدنی و کشاورزی این شهرستان از 31 حلقه چاه عمیق، 54 حلقه چاه غیرعمیق و 7 آببندان تأمین میشود. در این شهرستان، 145هزار و 440 رأس دام در 264 هزار و 691 واحد دامی پرورش داده میشود که شامل گوسفند، بره، بز و بزغاله، شتر، گاو بومی دورگ، اصیل و گاومیش است. یک شهرک صنعتی به وسعت 50 هکتار و یک ناحیه صنعتی به وسعت 10 هکتار در بناور تأسیس شده است. صنایع دستی این شهرستان، شامل قالی، قالیچه، پشتی، جاجیم، نمد، گلیم است.
شهرستان گمیشان در سال تحصیلی 90-1389، دارای 110 آموزشگاه و 458 کلاس بود که در آن 5377 پسر و 4916 دختر مشغول تحصیل بودند. از سال 1389، دانشگاه آزاد اسلامی در شهر گمیشتپه فعالیت خود را آغاز کرد. همچنین کتابخانهی عمومی در سال 1354 با زیربنای 120مترمربع در میدان ورودی شهر گمیشان ساخته شده بود. يك کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز در این شهرستان فعاليت دارد.
تالاب گمیشان، تپه کورهسو (آبسکون فرضی)، گلفشان نفتلیجه، بخشی از دیوار تاریخی گرگان، خانههای تاریخی (شیرمحمدی، روشنیها، داش طاغن تورانی، ساختمان حاج عراز محمد، خوزینی، آتا حاجی خوزین، آشور خوزین، عبدالرحیم طالبی، حاج بردی مظفری) و موزه گمیشتپه از جمله آثار دیدنی این شهرستان هستند.
منابع:
• اداره کل آمار و اطلاعات استانداری گلستان. (1390). سالنامه آماری استان گلستان. گرگان: ريحاني.
• استانداری استان گلستان. (1388). طرح پیشنهادی ایجاد شهرستان گمیشان.
• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
• صعیدی، محمدسعید. (1356). کارنامه اداره فرهنگ و هنر گرگان و دشت از بدو تأسیس تا 2535. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
• فرهنگ جغرافیای ایران (1355). (جلد3: استان دوم). تهران: سازمان جغرافیایی ارتش.
• گرگانی، منصور. (1350). اقتصاد گرگان و دشت. تهران: صفیعلیشاه.
• معاونت برنامهریزی استانداری گلستان. (1391). گزارش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهرستان گمیشان سالهای 89-1388.
• وخشوری، ابراهیم. (1345). گرگان و دشت در چهل سال اخیر و آینده آن. تهران: اكونوميست.