گل فشان قارنيارق

گل ‌فشان قارنيارق         Gharniyaregh Mud Volcano

یکی از بزرگ‎ترین گل‌ فشان‌های استان.

گل ‏فشان قارنيارق در موقعیت جغرافیایی 37درجه و 37دقیقه عرض شمالی و 54درجه و 23دقیقه طول شرقی، 9 متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد و نیز در 18 کیلومتری شمال غرب شهر آق‌قلا و در حاشیه‌ی شمالی روستای سقرتپه قرار دارد. علت نام‌گذاری آن به این دلیل است که در زبان ترکمنی، «قارن» به معنی شکم و «یارق» به معنی پاره است، یعنی «شکم پاره» و یا «جایی که شکم زمین شکافته و پاره شده است.» به علت مطالعات بسیاری که توسط کارشناسان داخلی و خارجی بر روی این گل‏فشان صورت گرفته، در کتب معتبر و علمی به «گارنیاریک» معروف شده است.

مخروط گارنیاریک، وسیع و کم‎ارتفاع، فرو افتاده و شبیه دهانه‌ی یک آتش‌فشان خاموش است. این گل‌فشان به شکل یک برجستگی حلقوی (مخروط گل‌فشان) به قطر خارجی بیش از 700 متر است. یک فروافتادگی در داخل این حلقه به عمق تقریبی 15-10 متر وجود دارد که در گذشته، دریاچه‌ی گل‌فشان را تشکیل می‌داد. در قسمت مرکزی این فروافتادگی یا چاله، یک برجستگی مخروطی دیگر با شیب تند وجود دارد که ارتفاع آن از کف چاله، حدود 12-10 متر برآورد شده است. کناره‌های این برجستگی، شیاردار و فرسایش یافته و مرکز آن، دهانه‌ی گل‌فشان را تشکیل می‌داد. در گذشته دهانه‌ی گل‌فشان، گل‌های رسی و مارنی فراوانی را در اثر فشار گازها به سطح زمین انتقال داده است. مخروط بزرگ قارنيارق حاصل چند هزار سال فعالیت بوده است. در حال حاضر، مواد خروجی آن منحصر به رسوبات نمکی به همراه اندکی گاز متان است. جنس فروافتادگی یا چاله‏ی قارنيارق، «رسی» لایه‌بندی شده است. جنس مخروط مرکزی، رس دارای لایه‌بندی همراه با نمک و ژیپس (به صورت بین چینه‌ای) است. رنگ رس‌ها، سبز خاکستری است که مرطوب، چسبنده و شورمزه هستند. همچنین، یک شکستگی در امتداد شمال غرب ـ جنوب شرق دیده می‌شود که در امتداد این شکستگی، خروج آب با دبی کم و محدود وجود دارد. فروافتادگی یا چاله‌ی قارنيارق دارای میزان قابل توجهی کانی ید است که می‌تواند به عنوان یک معدن در نظر گرفته شود. در مواقع بارندگی در این چاله، آب جمع شده و پس از تبخیر، قشری از نمک دیده می‏شود. از نظر رسوب‌شناسی، مواد تشكيل‌دهنده‏ی اين مخروط، داراي بافت متوسط (سيلت و رس) است که با توجه به زهکشی نسبتاً خوب در اطراف مخروط و شوری کم، در حال حاضر به عنوان زمین‏های دیم با توان تولید مناسب، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

شرکت ملی نفت ایران از سال 1336ش، شروع به مطالعه و حفر چندین حلقه چاه در جنوب و شرق دریای خزر نمود که بیشتر آن‎ها در استان گلستان قرار داشت و تعدادی از این چاه‌ها، در مجاورت گل‌فشان قارنیارق، اینچه و صوفي‌کم حفر شد. از بین مجموع چاه‌های حفاری شده، فقط چاهی با نام «شماره 3 گرگان» در مجاورت قارنیارق، دارای گاز اقتصادی بود. نتایج آزمایش‎ها، مقدار 5/7 میلیون فوت مکعب گاز را در هر روز برای این چاه به ثبت رسانید. در خردادماه 1343ش، چاه نفت شماره 3 گرگان در عمق 2000 متری، به فشار شدید گاز برخورد کرد که منجر به قطع عملیات حفاری و آتش گرفتن چاه شد. این چاه، سه روز در آتش سوخت و در اثر آتش‌سوزی و انهدام دستگاه، متروکه شد.

در شرایط کنونی، قارنیارق فعالیت سابق خود را ندارد و خروج گل، گاز و نفت به شکلی که در نفت‌لیجه دیده می‌شود، به چشم نمی‌خورد. در حقیقت، قارنیارق یک گل‌فشان پیر و فرسوده است که تأثیر فرسایش در آن کاملاً مشهود است. یافته‏ها نشان می‌دهد که هم‎اکنون این گل‌فشان در وضعیت نمک‌زایی است. نمک‌زایی، جزو مراحل پایانی فعالیت گل‌فشان است. با کاهش فعالیت، ظاهر گل‌فشان به شکل مقعر جلوه می‌کند. نشست و ایجاد تقعر در گل‌فشان بر اثر از دست رفتن آب گل‌ها و خشک شدن آن‎ها، کاهش فشار گاز در طی زمان صورت می‌گیرد.

…

منابع:

• زمرديان. محمدجعفر. (1381). ژئومورفولوژی ایران (جلد اول). انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.

• سعادت، فتح الله. (1346). جغرافیای اقتصادی نفت ایران. تهران: انتشارات پارس.

• عباس‌آبادي، محمدرضا. (1378). ارزیابی کمی بیابان‌زایی در دشت آق‌قلا - گمیشان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد چاپ نشده. انتشارات دانشگاه تهران.

• قطبی، حسین، و صادقی، خسرو. (1366). گزارش مقدماتی پی‏گیری املاح تبخیری در منطقه شمال و شمال غرب ترکمن صحرا و آق‎قلا. تهران: سازمان زمین‌شناسی کشور.

• موسوی روح بخش، محمد. (1380). زمین‎شناسی دریای خزر. تهران: انتشارات سازمان زمین‏شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

• Fotouhi, M. (1965) , Well completion Rep . of Gorgan NO.3 ,Teharn: N.I.O.C .