گسلها
گسل ها Faults
کشور ایران و به تبع آن استان گلستان بر روی کمربند زلزله آلپ- هیمالیا قرار دارند. این کمربند، محل برخورد صفحات تکتونیکی است. استان گلستان محل برخورد و فرورانش پوسته اقیانوسی دریای خزر به زیر صفحات البرز است. این فشارهای زمین ساختی سبب ایجاد شکستگی و گسل در سنگها و بروز زلزله میشود.
بخش زیادی از زمینلرزهها در ارتباط مستقیم با تجدید فعالیت گسلها و بیشترین تکاپوی لرزهخیزی در امتداد گسلهای فعال استان بوده است. از سویی، در مطالعات سدسازی، پل و راهسازی و پروژههای اقتصادی و اکتشاف آب، نفت و گاز، معادن فلزی و غیرفلزی، مطالعه گسلها مورد توجه میباشد. استان گلستان از نظر تکتونیکی و لرزهخیزی، سرزمینی فعال و پویاست و همین امر سبب ایجاد صدها گسل کوچک و بزرگ به صورت پراکنده در سراسر استان شده است. این گسلها به صورت محلی در گوشه و کنار استان وجود دارند، ولی تعداد زیادی از آنها، شاخههایی منشعب از بزرگترین گسل استان (گسل البرز) هستند که در بیشتر منابع زمینشناسی به آن اشاره شده است.
گسل البرز یا گسلخزر در دامنه شمالی البرز به طول 550 کیلومتر از لاهیجان تا جنوب گنبدکاووس ادامه دارد. این گسل، جداکنندهي البرز از واحد ساختمانی گرگان-رشت است. بلوک شمالی این گسل، حرکت رو به پایین دارد و به نظر میرسد فرورفتگی دریای خزر و دشتهای کناره جنوبی آن، در اثر همین حرکت به وجود آمده باشد. در حال حاضر، گسل البرز به شدت فعال است و ممکن است بسیاری از زمین لرزهها، نتیجهي فعالیت این گسل باشد. فرونشستن کف دریای خزر در امتداد گسلهای حاشیهای، فرسایش ارتفاعات و حمل مواد حاصل از آن به کف این حوضچهی رسوبی و به زیرکشیده شدن پوسته اقیانوسی خزر به زیر البرز، عاملی برای حرکت این گسل است. علاوه بر گسل اصلی، تعدادی گسل فرعی به صورت شکستگیها نیز در منطقه وجود دارد. گسل گرگان، بخش شرقی گسل البرز به شمار میرود.
گسل گرگان دشت، گرگان را از ارتفاعات البرز جدا میکند. در راستای این گسل، رشته کوههای جنوبی بر روی نهشتههای جوان کنارهی دشت رانده شدهاند و سنگهای کهنسالی چون شیستهای گرگان در کنار نهشتههای کواترنری جای دارند. به سبب پوشش گیاهی و نهشتههای دامنهای، اثر گسل گرگان بر روی زمین به روشنی دیده نمیشود، ولی از آنجا که این گسل، مرز بارز بین کوه و دشت را تشکیل میدهد، میتوان راستای آن را کم و بیش در مرز یاد شده دنبال کرد. این مرز از کردکوی تا آزادشهر ادامه دارد. گسل گرگان، مرز جنوبی فرو نشست خزر را در منتهیالیه جنوب خاوری آن تشکیل میدهد. فرونشینی مزبور، از اوایل میوسن و در راستای گسلهایی با مکانیسم کششی آغاز شده و تا کواترنری ادامه دارد.
گسل مینودشت در ادامه گسل البرز با امتداد شمال خاوری- جنوب باختری وجود دارد. این گسل نیز نقش مهمی در رویداد زمینلرزه در استان داشته است. بخش بزرگ این گسل، در زیر پوشش خاک جنگل و نهشتههای آبی و بادی از دیدهها پنهان است. وقوع زمین لغزش نیز در اثر فعال شدن این گسلها ایجاد میشود. گسیختگیهای گسترده زمین و به همراه آن، رانش و ریزش قطعات سنگی در دامنههای ناپایدار، میتواند خساراتی به بار آورد.
گسل مراوهتپه: بر روی این گسل، پوشش لس وجود دارد. در شمال گسل، ضخامت سازند آیتامیر حدود 1000 متر است، در حالی که در جنوب آن، از چند ده متر تجاوز نمیکند. بنابراین، از کامپانین تا ماستریشتین، همه بلوکهای جنوب این گسل در معرض فرسایش قرار داشتهاند، ولی بر روی بلوک شمالی، رسوبگذاری دریایی ادامه داشته است. در پالئوسن، بر روی بلوک جنوبی، سنگهای آواری- قارهای سرخ رنگ پسته لیق تهنشین میشده، ولی بر روی بلوک شمالی، سنگهای آهکی چهل کمان تشکیل شده است.
گسل رورانده شمال مراوهتپه که این روراندگی بیش از 170 کیلومتر طول دارد و در کوههای بزداغ در شمال مراوهتپه، سازند آیتامیر را بر روی سازند سرچشمه رانده است.
گسل تَکَلکوه، گلیداغ، پیشکمر: این گسل به صورت رورانده با طول حدود 170 کیلومتر از تکلکوه در جنوب شرق مراوهتپه شروع، از گلیداغ عبور میکند و تا پیشکمر در شمال کلاله امتداد دارد و در اثر عملکرد آن، سازند مزدوران بر روی سازند سرچشمه رانده شده است. زلزلههایی به شدت 5 تا 5/5 ریشتر، چندین بار در قرن اخیر در طول آن رخ داده است. زمین لرزه 30 ژوئیه 1970م، جنوب مراوهتپه را به فعالیت این گسل مربوط میدانند.
گسل زیارت: با طولی نزدیک به 100 کیلومتر، به موازات گسل گرگان و در فاصله حدود 5/2 تا 2/4 کیلومتری جنوب آن قرار دارد. در راستای این گسل، شیستهای گرگان بر روی سازندهای پالئوزوییک رانده شدهاند.
گسل زرینگل: با روند شمال شرقی- جنوب غربی، درازای حدود 50 کیلومتر و مکانیسم آن راندگی است. گسل از مجاورت روستای زرینگل میگذرد و شیب آن بین 5/5 تا 5/6 درجه به سمت شمال غرب تغییر میکند.
گسل درازنو: از شمال کوههای درازنو در جنوب کردکوی عبور کرده و در اثر حرکات این گسل، سنگهای آهکی و دولومیتی در مجاورت شیستهای گرگان قرار گرفته است.
گسل تراستی هارون- جوزبند: با طول نزدیک به 50 کیلومتر، از کوه هارون در جنوب علیآباد تا کوه جوزبند در جنوب گرگان با راستای عمومی شمال شرق – جنوب غرب امتداد دارد. شیب سطح این گسل به سمت شمال و شمال غرب است. در بیشتر بخشها، باعث راندگی شیستهای سبز گرگان بر روی آهکهای دونین شده است.
گسل چلچلی: نام آن از کوه چلچلی واقع در جنوب فاضلآباد گرفته شده است. این گسل، ماسه سنگهای سازند لالون (ماسه سنگهای کامبرین زیرین) و دولومیتهای سازند باروت (کامبرین) را در مجاورت سازندهای دورهی دونین و کربنیفر قرار داده است.
گسل پیرگردهکوه: از گسل چلچلی در محل رودخانه محمدآباد، شاخهای به سمت جنوب غرب منشعب میشود که به موازات این گسل، پس از عبور از پیرگرده کوه، تا رودخانه میانکوه ادامه مییابد. این گسل دارای طولی بيش از 45 کیلومتر و یک گسل نرمال است، در بخشهای مختلف، سبب همبری سازندهای لالون، درود، روته و خوشییلاق با یکدیگر شده است. گسترش این گسل در بخش جنوب غربی به صورت تراستی، منجر به روراندگی ماسه سنگهای سازند درود(پرمین) بر روی سازند قزل قلعه(کربنیف ر) شده است.
گسل سیاهمرزکوه: با طول 50 کیلومتر، از کوه سرخان آغاز و به رودخانه میانکوه با امتداد شرقی- غربی محدود میشود. این گسل سبب راندگی نهشتههای قدیمی پالئوزوییک بر روی رسوبات جوانتر شده است.
گسل تراستی قلعهقافه: از حوالی روستای قلعه قافه به سمت شمال تا محل رودخانه چهلچای و تقریباً به موازات آن امتداد مییابد و موجب روراندگی آهکهای کربنیفر(مبارک) بر روی ماسه سنگهای ژوراسیک (سازند کشف رود) شده است. طول این گسل حدود 20 کیلومتر است.
گسل افراتخته: با طول حدود 18 کیلومتر، از شمال روستای افراتخته تا جنوب روستای خاک پیرزن امتداد دارد. این گسل با روند شمال شرق- جنوب غرب بین سازندهای خوشییلاق(دونین) و مبارک(کربنیفر)، یک مرز گسلی ایجاد کرده است. در گوشهی شمال شرق گسل، وجود سازند لار(ژوراسیک) در کنار سازند خوشییلاق(دونین)، نشان دهندهی عملکرد مهم این گسل در این قسمت است.
گسل تراستی آقبند: از جنوب روستای آق بند عبور کرده، امتداد آن شمال خاوری- جنوب باختری و در واحدهای کرتاسه و نهشتههای کواترنری منطقه دیده میشود. این گسل، در بالا افتادگی و رخنمون پیداکردن کانسارهای لوماشل جنوب آقبند(معادن غنچه حسن و دام دام) مؤثر بوده است.
گسل شمال آقبند: از شمال روستای آقبند عبور کرده، امتداد آن تقریباً موازی گسل فوق و در واحدهای کرتاسه و نهشتههای کواترنری منطقه دیده میشود. این گسل نیز در بالا افتادگی و رخنمون یافتن کانسارهای لوماشل، از جمله کانسار قره قویلر تأثیر داشته است.
گسل شاهوار: از نوع رورانده با شیب 45 درجه روراندگی به سمت شمال شرق، به عنوان اساسیترین روند گسلی موجود در جنوب استان مطرح است. این گسل با مکانیسم فشاری، به صورت خمیده با درازای بیش از 100 کیلومتر در سراسر پهنهی بین گرگان- شاهرود دیده میشود و باعث دگرشکلیهای فراوان شده است. مهمترین عملکرد این گسل در استان عبارتند از: ایجاد دره خوشییلاق- تیلآباد که محل عبور گسل شاهوار است؛ تأثیر گسل بر ریخت شناسی منطقه، به طوری که در غرب دره خوشییلاق- تیلآباد، توپوگرافی ملایم و در شرق آن خشن با ارتفاعات بلند است؛ بههم ریختگیهای شدید در تاقدیس خوشییلاق.
گسل خوشییلاق: در مرز سازند خوشییلاق و توده ماگمایی سلطان میدان اتفاق افتاده و کنتاکت دو سازند فوق، گسلی و غیرعادی است و شیب آن 47 درجه است.
گسل رادکان: در اثر عملکرد این گسل، شیستهای سبز گرگان با سن پرکامبرین در مجاورت سنگهای آهکی دوران پالئوزوییک قرار گرفته است.
گسل دمبروسنگ و گسل چشمهکل: این دو گسل محلی در درهی حاجیآباد آزادشهر (زرقدر) قرار دارند. گسل دمبروسنگ در امتداد آبراهه اصلی حاجیآباد قرار دارد. شیب آن زیاد و به سمت شمال است و به نظر میرسد که با جابهجایی چپگرد، باعث تغییر روند مجموعه دگرگونی در منطقه شده است. گسل چشمه کل با امتداد N40E چپگرد، سبب جابهجایی در آهکهای ژوراسیک پایانی شده است. این آهکها خرد و به شدت هماتیتی شدهاند.
گسل قلعهموران و گسل قوریچای: در دامنه کوه قلعه موران، در جنوب رامیان واقع شده است. گسل از نوع رانده با شیب کم به سمت شمال شرق و جابهجایی زیاد است. در اثر این گسل، سنگهای ژوراسیک پایانی و کرتاسه بر روی سنگهای دونین رانده شدهاند. گسل قوری چای نیز در جنوب رامیان در مجاورت روستای قوری چای واقع شده و سنگهای آهکی ژوراسیک پایانی بر روی سنگ آهکهای دونین و کربنیفر رانده شدهاند.
گسل فارسیان: در شمال روستای وطن از توابع آزادشهر رخ داده و با امتداد عمومی شمال شرق –جنوب غرب، سبب شده است سنگ آهکهای دوران دوم در کنار کنگلومرای دوران سوم زمینشناسی قرار گیرند.
گسل جدید گنبدکاووس: این گسل در محدودهی شمال شهر گنبدکاووس تا جنوب خاور اينچهبرون قرار دارد. اين گسل، لسهاى کواترنری را بريده است و احتمال مىرود دستِ کم سبب رويداد يک زمين لرزه بزرگ شده باشد.
گسل جدید یساقی: مطالعات دورسنجى و ميدانى، گسل جوان ديگرى را در گسترهي باختر گرگان آشکار ساخت که به نام روستاى نزديک آن گسل، «يساقى» خوانده شد. اين گسل بر روى تصويرهاى دورسنجى در گسترهاى به درازاى حدود 16 کيلومتر بين روستاهاى للدوين در خاور تا اولنگ در باختر قابل پيگيرى است. روستاهاى للدوين، تخشى محله، حيدرآباد و اولنگ دقیقاً بر فراز اين گسل قرار گرفتهاند. گسل يساقى، بادزن آبرفتى جوان را بريده است و در آن محل، مارنهاى پليستوسن پيشين رخنمون يافتهاند.
گسلهای مهم دیگری را نیز ميتوان در استان نام برد که عبارتند از: گسلهای شاهکوه و تل انبار، گسل علیآباد، گسل دوزین، چشمه نای(در جنوب مینودشت) و گلستان، گسل چلی چای و بالکور (در جنوب مراوهتپه)، گسل گلیجه، گسل سرخان، سیاه رودبار، میان رستاق، خاک پیرزن، کردآباد، جوزک-گامبرک و خاکسا- ترکه چال، گسل کتول و توسکستان، گسل وطن، رودبار، تیل آباد و نردبان.
با توجه به این که پوشش ضخیم خاک، آبرفتها و رسوبات بادی، بسیاری از پدیدهها، از جمله گسلهای استان را در برگرفته و مطالعه آنها را دشوار ساخته است، پژوهشگران با تکیه بر تکنیکهای جدید مانند نشانگرهای لرزهای و بررسیهای دورسنجی، به اطلاعاتی درباره گسلهای جدید استان دست یافتهاند. به عنوان نمونه، توسط کاربرد روشهای ژئوفیزیکی و به کارگیری نشانگرهای لرزهای سه بعدی در مجاورت گلفشان قارنیارق، در زیر این گل فشان، یک مخزن با احتمال وجود مواد هیدروکربوری و 3 سری گسل تشخیص داده شد.
منابع:
• آقابابایی، حمید. (1385). کاربرد نشانگرهای لرزهای در تفسیر زمینشناسی مخزن هیدروکربوری دشت گرگان. [بی نام] (گردآورنده). چکیده مقالات بیست و پنجمین گردهمایی علوم زمین. تهران: سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• افشار، الف، و سهیلی، [بینام]. [بیتا]. نقشه زمینشناسی کورخود. [نقشه]. (مقیاس 1:250000). تهران: سازمان زمینشناسی کشور.
• افشارحرب، عباس. (1373). زمينشناسي ايران: زمینشناسی کپهداغ. تهران: سازمان زمینشناسی كشور.
• جعفریان، محمدباقر، جلالی و استامفلی. [بیتا]. نقشه زمینشناسی خوشییلاق. [نقشه]. (مقیاس 1:100000). تهران: سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• خسروجردی، علیاصغر. (1382). زمینشناسی قلعهموران رامیان در استان گلستان. پایاننامه کارشناسی ارشد چاپ نشده. تهران: سازمان زمینشناسی ایران.
• درویشزاده، علی. (1380). زمینشناسی ایران (چاپ 2). تهران: امیرکبیر، و ندا.
• زمانی پدرام، م، و حسینی، م . [بیتا]. نقشه زمینشناسی گرگان. [نقشه]. (مقیاس 1:100000). تهران: سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• زمانی پدرام، م، و کریمی، ح. [بیتا]. نقشه زمینشناسی علیآباد. [نقشه]. (مقیاس 1:100000). تهران: سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• سعیدی، الف و عندلیبی، [بینام]. (1369). نقشه زمینشناسی گنبدکاووس. [نقشه]. (مقیاس1:250000). تهران: سازمان زمینشناسی کشور.
• سلامتی، رضا، و شافعي، علیرضا. [بیتا]. نقشه زمینشناسی دوزین. [نقشه]. (مقیاس 1:100000). تهران: سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• صالحیراد، الف، و ژنی،ژ. (1369). نقشه زمینشناسی گرگان. [نقشه]. (مقیاس 1:250000). تهران: سازمان زمینشناسی کشور.
• قاسمى، محمدرضا، محمدخانی، حسين، و عبدالهى، عطا. (1386). گذار از برپايى در کپهداغ به فرونشينى در کاسپين جنوبى: معرفى گسلههاى نوشناخته گنبدکاووس و يساقى. [بینام] (گردآورنده). بيست و ششمين گردهمايى علوم زمينشناسى. تهران: سازمان زمينشناسى کشور.
• کریمی، علی. (1379). پیجویی و اکتشاف لوماشل در شمال و شمال خاور گنبدکاووس. تهران: سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور.
• مهندسین مشاور تهران پادیر. (1385). کاوشهای ژئوفیزیکی در شمال استان گلستان. گرگان: سازمان صنایع و معادن استان گلستان.
• مهندسین مشاور تهران پادیر. (1373). گزارش زمینشناسی- معدنی پتانسیل معدنی تالک (حاجی آباد. جنوب آزادشهر). ساری: اداره کل معادن و فلزات استان مازندران.
• مهندسین مشاور موج آب طبرستان. [بیتا]. مطالعه مرحله اول طرح تغذیه مصنوعی محدودهی رودخانه گرمابدشت تا زرینگل. (جلد 3: مطالعات زمینشناسی و هیدروژئولوژی). گرگان: اداره کل آب استان گلستان.
• وهابزادهکبریا، قربان. (1377). پیجویی و پتانسیلیابی مواد معدنی در سازند آتشفشانی نکارمن استان گلستان. گرگان: اداره کل معادن و فلزات استان گلستان.