گرگان رود

گرگان‌ رود

Gorgan-Rood River

از رودخانه‌ های مهم حوضه‌ی آبریز دریای خزر.
گرگان‌رود از منتهی‌ الیه غربی کوه‌های خراسان سرچشمه می‌گیرد، پس از عبور از مسیرهای پرپیچ و خم و کوهستانی، وارد منطقه‌ي کلاله می‌شود. شاخه‌های اولیه‌ي آن به نام‌های قَرناوه و مارس، پس از پيوستن به هم در شمال دهکده‌ي صوفیان در 11 كيلومتري شمال كلاله، گرگان‌رود را تشکیل می‌دهند. گرگان‌رود در جهت غرب جاری می‌شود و در مسیری پرپیچ و خم، از شهرهای کلاله و گنبدکاووس می‌گذرد و شاخه‌های مهم خود را که همه از ارتفاعات البرز شرقی و از دامنه‌های شمالی آن منشأ می‌گیرند، دریافت می‌کند. شاخه‌هاي رودخانه در مسیر بین روستای صوفیان تا شهر گنبد‌کاووس عبارتند از: مادرسو یا دوغ، قَرِه‌سو یا کال علی‌بَرده، رودخانه‌ي ترکلو و نلیوان (چِل‌چای). پس از عبور از گنبد‌کاووس، شاخه‌های دیگری مانند تیل‌آباد، رامیان، زَرین‌گُل، رودبار محمدآباد و امام‌زاده را دریافت می‌کند و وارد آق‌قلا می‌شود و در غرب خواجه‌نفس به خليج گرگان می‌ریزد. طول این رودخانه حدود 350 کیلومتر و وسعت حوضه‌ي آبريز آن بیش از 12600 کیلومتر مربع است.
اين رودخانه، دارای بستری عمیق با دیواره‌های قائم و قابل فرسایش است، به‌طوری که در حوالی سد وشمگیر، عمق بستر آن تا 30 متری زمین‌های اطراف می‌رسد. در بخش انتهايی، از عمق آن کاسته ‌شده، در حوالی آق‌قلا به 10متر می‌رسد. عرض رودخانه تا شرق کلاله به طور متوسط 15 متر است. در کنار رودخانه، تراس‌هايی در اثر تغییر مسیر و ریزش دیواره‌های ساحلی به وجود آمده است كه اغلب زیر کشت رفته، ولی در مواقع طغیان رودخانه، محصولات این تراس‌ها از بین می‌رود. شاخه‌ي اصلی آن از دشتی با شیب ملایم می‌گذرد و دره‌ي آن در اثر ریزش کناره‌های مسیر، هر سال وسیع‌تر می‌شود. گرگان‌رود در سراسر مسیر خود، دارای آب دائم بوده و تنها در سال‌های گرم و خشکسالی، خشک می‌شود، ولی حداقل 10 ماه از سال آب دارد. شرایط جوی منطقه، ارتفاعات حوضه و جنس خاک آن، در جریان آب رودخانه مؤثرند.
حوضه‌ي آبريز گرگان‌رود، 48 درصد سطح استان را تشكيل مي‌دهد. بخش عمده‌ي اين حوضه‌ در استان گلستان واقع شده و بخش‌هاي بسيار كوچكي از آن در استان‌هاي خراسان شمالي و سمنان قرار دارد. حوضه‌ي آبريز گرگان‌رود، از شمال به حوضه‌ي آبريز اترك سفلي در استان، از جنوب به حوضه‌ي آبريز اصلي ايران مركزي در استان سمنان، از جنوب غرب به حوضه‌ي آبريز قره‌سو در استان و از غرب به خليج گرگان محدود مي‌شود. 67 درصد آب سطحي استان، يعني 828 ميليون مترمكعب در اين حوضه جريان دارد.
سطح عمده‌ي حوضه‌ي آبريز گرگان‌رود، به‌ويژه در جنوب و شرق، در ارتفاعات از جنگل پوشيده شده و در شمال و غرب حوضه، دشتی آبرفتي با كاربري کشاورزی و مسكوني و تا حدودي مرتع را تشكيل مي‌دهد.
ارتفاعات شمالي البرز كه داراي اختلاف ارتفاع شديد با دشت آبرفتي هستند، به همراه بارندگي زياد، سبب ايجاد رودخانه‌هایي با قدرت فرسايش شديد شده‌اند. اين رودخانه‌ها با رسيدن به دشت، با تشكيل مخروط‌افكنه‌هاي درشت دانه، رسوب خود را برجاي گذاشته و به رودخانه‌هاي بالغ تغيير شكل مي‌دهند، سپس در بستري آرام، وارد رودخانه‌ای پير به نام گرگان‌رود مي‌شوند. گرگان‌رود از برخي سرشاخه‌هاي شرقي خود، از جمله ساري‌سو، به دليل جاري بودن در ارتفاعات لسي، رسوبات ورقه‌اي به نام لس به همراه دارد و علي‌رغم اختلاف ارتفاع كم با دريا و وجود مئاندرهاي (رودپیچ) فراوان و سرعت كم آب، اغلب رودخانه‌اي گل‌آلود است.
شهرستان‌هاي مينودشت، آزادشهر، راميان و علي‌آباد كتول، به‌طور كامل و بخش‌هايي از شهرستان‌هاي كلاله، گنبدكاووس، آق‌‌قلا، گرگان و بندرگز نيز در اين حوضه آبریز قرار دارند.
رودخانه گرگان‌رود یک شاخه‌ي اصلی به نام گرگان‌رود دارد و شاخه‌های فرعی را نیز در مسیر دریافت می‌کند. گرگان‌رود، از رودخانه‌های مستقل زیرحوضه‌ي گرگان‌رود، در شهرستان‌های مینودشت، علی‌آباد، گرگان و بندرترکمن جریان دارد. از کوه‌های نارچی و بیل‌کوه واقع در حدود 37 کیلومتری شمال‏شرقی شهر کلاله سرچشمه می‌گیرد و از روستاهای آقچه، آغاشلی، یَل چشمه بالا، یَل چشمه پايین، قایرق‌داشلی، قره‌یسر بالا، قره‌یسر پايین، عزیزآباد، یاساقلق، کسر، زابل‌آباد، بَهلکه، عطالر، آق‌آباد، حاجی‌لر قلعه، داشلی، قزاقلی، قوریلجه، بی‌بی‌شیروان، یُلمه سالیان، حبیب ایشان، قانقِرمه، کَسَلخه، کُتوک، قارقی و شهرهای کلاله، گنبدکاووس و آق‌قلا می‌گذرد و در نهایت وارد خلیج گرگان می‌شود.
حوضه‌ي آبریز گرگان‌رود، از شرق به غرب دارای سرشاخه‌هاي زیر است.
رودخانه‌ آجي‌سو  (كال‌آجي): از معدود شاخه‌هاي ساحل راست گرگان‌رود است و از دامنه‌هاي جنوبي كوه ميرداوود، واقع در 24 كيلومتري شمال غربی كلاله سرچشمه مي‌گيرد، از روستاهاي گُكچه‌يلي، بَدراق و قَره‌تپه شيخ مي‌گذرد. با شاخه‌ي كوچكي به نام الكيانقي برخورد مي‌كند، سپس از روستاهاي يارِم‌تپه، حاجي قوشان و ايشانلو می‌گذرد و وارد گرگان‌رود مي‌شود. طول آن 55 کیلومتر و مساحت حوضه‌ي آبريز آن 35 كيلومتر مربع است.
رودخانه‌ي ساري‌سو (قرناوه): از دامنه‌هاي غربي تكل‌كوه واقع در 27 كيلومتري جنوب غربي مراوه‌تپه سرچشمه مي‌گيرد، در جهت غرب جاري مي‌شود و از روستاهاي قرناوه پايين و بالا می‌گذرد. در روستاي عرب، رودخانه‌اي كوچك به نام اسماعيلك را دريافت مي‌كند، سپس از روستاهاي وچاتال، قپان بالا و پايين، حاجي بيك بالا و پايين، قره سيدلر و اراز علي شيخ گذشته و در شمال شرقي صوفيان با رودخانه‌ي مارس، شاخه‌هاي اوليه‌ي گرگان‌رود را تشكيل مي‌دهد. طول اين رودخانه 60 كيلومتر و مساحت حوضه‌ي آبريز آن حدود 800 كيلومتر مربع است. بيشترين قسمت اين حوزه، در مناطق كوهستاني واقع است. اين رودخانه قبل از برخورد با رودخانه‌ي مارس، شاخه‌هاي ديگري همچون چَكليك، دره شور (شوردره) و كركل دره را دریافت مي‌کند. سيل‌هاي سال 1384، عمدتاً در اين حوضه به ‌وجود آمده و سد بوستان نيز بر روي اين رودخانه احداث شده است.
رودخانه دوغ (مادرسو): از ارتفاعات كوه چشمه‌خان، سراني و خونبي در 87 كيلومتري شرق مينودشت سرچشمه مي‌گيرد. (نک: رودخانه دوغ)
رودخانه‌ي قره‌سو: در شمال شهرستان مینودشت جریان دارد. از کوه قلور واقع در 20 کیلومتری شرق شهر مینودشت سرچشمه می‌گیرد و از روستاهای پاسنگ بالا، پاسنگ پايین، قنات، بارانی، حیدرآباد، عرب بورانی، گامیشلی و ترکلی عبور کرده، در نهایت به گرگان‌رود می‌ریزد. طول این رودخانه 34 کیلومتر است.
رودخانه‌ي اوغان: از کوه‌های قلربا و بلوفرنگ واقع در 30 کیلومتری شرق مينودشت سرچشمه مي‌گيرد. (نک: رودخانه اوغان)  
رودخانه‌ي قُلي‌تپه (تركولو): از ارتفاعات شاه دره و بددره در جنوب شرق مينودشت سرچشمه می‏گیرد و در حوالي روستاي ايمر محمدقلي آخوند به گرگان‌رود مي‌پيوندد. این رودخانه پس از عبور از روستاهای پرنگل، قلی‌تپه، بازگیر و ايگدربالا و پايين در حوالی روستای امیرقلی آخوند وارد گرگان‌رود می‌شود. طول آن 33 و يا 41 كيلومتر و وسعت حوضه‌ي آبریز آن 50 کیلومتر مربع است. در حوالی قلی‌تپه، از دره‌ي عمیق کوهستانی خارج و به دشت وارد می‌شود. آب این رودخانه کم بوده و از آن برای مصارف کشاورزی شهرستان گنبد استفاده می‌شود.
رودخانه نرماب: از دو شاخه نرم آب و چهل‌چای تشکیل می‌شود. این شاخه از کوه نرمدار واقع در 27کیلومتری جنوب‌شرقی مینودشت سرچشمه می‌گیرد و طول آن 30 کیلومتر است. شاخه نرم آب از دامنه غربی کوه حاجیلر داغ در 18 کیلومتری جنوب مینودشت و کوه علی‌زمان و گرموئی در 15کیلومتری جنوب شرقی مینودشت سرچشمه می‌گیرد. طول این رودخانه 25کیلومتر است. این رودخانه، پاچنار نیز نامیده می‌شود. این دو شاخه در پایین روستای آرام نرو به هم می‌پیوندد. نام دیگر رودخانه، نیلوان است.
رودخانه‌ي تیل‌آباد: از شاخه‌های مهم گرگان رود و نام دیگر آن خرمارود (خرمالو) است. اين رودخانه در شهرستان گنبدکاووس واقع شده، شاخه‌های اولیه آن از کوه کماچال و کوه تیل‌آباد واقع در 37 کیلومتری جنوب‌ شرقی مینودشت سرچشمه می‌گیرند. طول آن 72 یا 75 کیلومتر است.
رودخانه‌ رامیان (قَره‌چاي): از شاخه‌های گرگان رود بوده و در رامیان جاری است و از به‌هم  پیوستن شاخه‌های کوچکی مانند رودخانه‌ي جوزچال و پیرکرم در جنوب رامیان تشکیل می‌شود. نام دیگر این رودخانه، قورچای یا قوری‌چای است.
رودخانه‌ زرين‌گل (سرخ‌محله): از شاخه‌های مهم  رودخانه‌ گرگان بوده و در شهرستان علی‌آباد قرار دارد. شاخه‌های اولیه‌ي این رودخانه به نام‌های نردبان افراتخته و دره‌ي آلوچال، پس از سرچشمه گرفتن از کوه‌های البرز شرقی واقع در 25 کیلومتری جنوب شرقی علی‌آباد، در روستای شیرین‌آباد به‌هم پیوسته و رودخانه‌ي زرين‌گل را تشکیل می‌دهند. این رودخانه در جنوب روستای حبیب ایشان وارد رودخانه گرگان‌رود می‌شود. طول آن 75 کیلومتر است.
رودخانه‌ي محمدآباد (كفشگيري): از ارتفاعات تمبران،‌ زرجو، گندي، قرقلند، يزدكي، چل‌چلي و زردكمر در جنوب غربي علي‌آباد كتول سرچشمه مي‌گيرد. طول این رودخانه 70 کیلومتر و حوضه آبریز آن 450کیلومتر مربع می‏باشد. (نک: رودخانه‌ محمدآباد)
رودخانه‌ قرن‌آباد (امام‌زاده): آخرين سرشاخه‌ي غربی حوضه‌ي آبريز گرگان‌رود است و در شرق گرگان جريان دارد. از دامنه‌ي كوه النگ، لاله بند و قاسم مرگ واقع در 26 كيلومتري جنوب شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد. این رودخانه در مسير خود، از روستاهاي قرن‌آباد، آهنگرمحله، ميرمحله و مَرزَن‌كلاته می‌گذرد و در روستاي قرن‌آباد، يك شاخه به نام امام‌زاده هَشته به شاخه‌ي اصلي رودخانه‌ي قرن‌آباد وارد می‌شود كه از كوه لاله‌بند سرچشمه مي‌گيرد. رودخانه‌ي قرن‌آباد، در يك كيلومتري شرقي روستای چوپلاني، رودخانه‌ي جعفرآباد یا آب غلامرضا را دريافت مي‌كند و پس از عبور از روستاهاي ميرمحله و جهان‌آباد، در روستاي سَقَريلقي وارد گرگان‌رود مي‌شود. طول اين رودخانه 39 كيلومتر، مساحت حوضه‌ي آبريز آن 280 كيلومتر مربع و قسمت زیادی از آن مرتفع و پوشيده از جنگل است.

منابع:
• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شرکت مهندسین مشاور جاماب.
• جعفري، عباس. (1376). گيتاشناسي ايران: رودها و رودنامه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
• سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. (1382). فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور: حوزه آبریز دریای خزر (جلد 2، چاپ اول). تهران: مؤلف.
• سایت آب منطقه‌‏ای گلستان. (1390). منابع آب استان. بازیابی 12/6/1390 از    http://www.gsrw.ir/U-Portal.aspx?GroupsID=79. 1