گرگان و دشت در دفاع مقدس

گرگان و دشت در دفاع مقدس

Gorgan province in Iran–Iraq War

حمله عراق به جمهوري اسلامي ايران در 31 شهريور ماه 1359 آغاز شد و عملاً اين دو كشور وارد جنگ شدند. جدا از مناطق مرزي، تقريباً همه مردم استان‌ها، براي دفاع از تماميت ارضي سرزمين خود، وارد عمل شدند. از جمله منطقه گرگان و دشت كه امروزه استان گلستان ناميده مي‌شود و در زمان دفاع مقدس، بخش شرقي استان مازندران محسوب مي‌شد.

با آغاز جنگ، نیروهای نظامی این منطقه، از جمله ارتش با تيپ 30 پیاده مستقل گرگان، ژاندارمری، شهربانی، کمیته انقلاب اسلامی و سپاه پاسداران، با اعزام نیروهای خود، وارد مناطق جنگی شدند. علاوه بر يگان‌هاي نظامی، بیشتر افراد جامعه نیز در این عرصه حضوری فعال داشتند.

مشارکت مردم گرگان و دشت در دوران دفاع مقدس را می‌توان به 2 بخش کلی تقسیم کرد:

1. حضور مستقیم در جبهه‌ها به عنوان نیروی رزمنده.

2. پشتیبانی از جنگ و رفع نیازمندی‌های جبهه‌ها و آسیب دیدگان از جنگ.

در همان روزهاي نخستین جنگ، در هر دو زمينه در منطقه گرگان و دشت اقداماتي انجام شد.

اولين اقدام در گرگان و دشت براي اعزام نيروهاي رزمنده‌ي مردمي، چند روز پس از آغاز جنگ در اواسط مهرماه 1359 صورت پذيرفت و حدود 140 نفر از نیروهای انقلابی، به عنوان اولین گروه نیروهای مردمی، با ابتکار اتحاديه انجمن‌های اسلامی سازماندهی شده، در جنگل توسکاستان گرگان توسط نیروهای ژاندارمری، آموزش‌های مقدماتي نظامی را فراگرفته، سپس به تهران اعزام شدند. این گروه، آموزش‌های تکمیلی را در تهران گذراندند و 113 نفر از آنان به عنوان اولین نیروهای مردمی منطقه گرگان و دشت در اواسط آبان ماه 1359 به جبهه گیلانغرب اعزام شدند.

از سوی دیگر، با ابتكار آيت‌الله سيدكاظم نورمفيدي و با همت جمعي از بازاريان معتمد، كميته‌اي به نام «كميته انصار» در گرگان تشكيل شد. اين كميته، اولين جلسه‌ي خود را در ساعت 19، هشتم آبان‌ماه 1359 در محل مسجد آقا كوچك ميدان گرگان برگزار و فعاليت خود را  به طور رسمی آغاز كرد. در اين جلسه، اعضا مصوب كردند تا اقدامات لازم را براي جمع‌آوري كمك‌هاي مردمي براي جبهه‌ها و همچنين ساماندهي و ارائه خدمات به مهاجرين جنگي كه به اين منطقه كوچ كرده بودند‌، انجام دهند. تشكيل اين كميته، نخستین اقدام منسجم و برنامه ريزي شده در اين منطقه براي پشتيباني از جنگ بود.

اعزام نيروهاي مردمي با محوريت سپاه پاسداران انقلاب اسلامي در ماه‌هاي اول جنگ شكل گرفت. اين نهاد در سه استان، گلستان ‌امروزي (گرگان و دشت)، مازندران و گيلان به نام سپاه منطقه 3 فعاليت داشت  و كار سازماندهي و اعزام نيروهاي مردمي را انجام مي‌داد. در پنجم مهرماه 1360، نيروهاي اين سه استان به استعداد يك گردان در عمليات ثامن‌الائمه(ع) با نام «گردان كربلا» شركت كردند و دو ماه پس از پايان عمليات، اين گردان به تيپ ارتقاء يافت و در عمليات طريق‌القدس، فتح‌المبين، بيت‌المقدس، رمضان و محرم شركت نمود. پس از پايان عمليات محرم در دهم آبان‌ماه 1361، اين تيپ به لشكر 25 كربلا ارتقاء یافت. اين لشكر تا پايان جنگ، با حضور نيروهاي سپاهي و داوطلب بسيجي منطقه گرگان و دشت و دو استان مازندران و گيلان، در جنگ حضوری فعال داشت و به عنوان يكي از اصلي‌ترين يگان‌هاي نظامي كه نيروهاي اين منطقه در آن براي مقابله با دشمن سازماندهي مي‌شدند، محسوب مي‌شد.

اعزام نيروهاي مردمي و داوطلب بسيجي منطقه گرگان به جبهه‌ها در زمان‌هاي مختلف ادامه داشت و اين اعزام‌ها در بسياري از مواقع به صورت گروهي انجام مي‌گرفت، از جمله مي‌توان به اعزام 1300 نفر از نيروهاي بسيجي از گرگان در تاريخ هفدهم آبان 1361 و همچنين اعزام 2000 نفر نيروهاي داوطلب در تاريخ شانزدهم خرداد 1362 اشاره كرد.

گاهي نيز اعزام نيروهاي استان مازندران به صورت متمركز و از يك شهر صورت مي‌گرفت. در 26 فروردين ماه 1366، نيروهاي داوطلب اعزام به جبهه از سراسر مازندران به گرگان آمده، ضمن استقرار در مساجد محلات و روستاها و پذيرايي مردم اين منطقه، با نام سپاهيان صاحب‌الزمان(عج) به جبهه‌هاي نبرد اعزام شدند.

لشكر 30 پياده گرگان به عنوان يگان ارتش جمهوري اسلامي ايران مستقر در شمال كشور، در آغاز جنگ، تيپ مستقل 30 گرگان بود و در مهرماه 1359، نيروهاي اين تيپ براي بازگشايي جاده ماهشهر - آبادان، به منطقه عملياتي جنوب كشور اعزام شدند. اين تيپ در تاريخ اول مهرماه 1362، به لشكر 30 عملياتي گرگان ارتقاء يافت و در تاريخ ششم آبان ماه 1365، با تصويب فرمانده كل قوا، به لشكر سازماني 30 پياده گرگان تغيير نام داد. اين لشكر در دوران دفاع مقدس در جبهه‌ها حضوری فعال و بيشترين و مؤثرترين نقش را در عمليات بيت‌المقدس، والفجر‌هاي 3، 4و 8 و سلسله عمليات ظفر داشت. در طول دفاع مقدس، اين لشكر 1017 شهيد، 2457 نفر جانباز و 206 آزاده داشته است. همچنين برابر اعلام امور ايثارگران ارتش جمهوري اسلامي، 15 نفر از شهداي اين لشكر از فرماندهان ارتش بوده‌اند كه برابر نظر اين يگان، داراي جايگاه «اميري» (درجه سرتيپي) هستند كه عبارتند از: شهيدان نصرالله ناصري، ابوالفضل اميني، الله‌وردي اشرف‌پور، ابوالفضل خيرالدين، علي‌ خسروي، داوود غلامي‌ورز، محمود نعمتيان، مجيد رحمانپور، منصور اسماعيلي، علي بلوچي، سيدحسن بهارور، سيدمحراب حسيني، بهروز حسني خردمندچالي، زين‌العابدين سعدآبادي و مهدي طيبي.

جهاد سازندگي نيز از جمله نهادهاي انقلابي بود كه نقش بسزايي در دفاع مقدس داشت. اين نهاد در بازسازي مناطق جنگي، مهندسي رزمي و پشتيباني از جبهه‌ها فعاليت داشت. علي‌رغم وابستگي اين منطقه از نظر تقسيمات كشوري به استان مازندران، جهاد سازندگي گرگان و گنبد از جمله سازمان‌هاي دولتي اين منطقه بود كه تشكيلات مستقل از مازندران داشت. نيروهاي جهادگر اين منطقه، از ماه‌هاي نخستین جنگ به عنوان پشتيبان وارد جبهه شدند.

اولين نيروهاي جهادي از منطقه گرگان و دشت به جنوب كشور و شهر آبادان اعزام شدند و تا پايان سال 1360، نيروهاي جهادي در دو منطقه جنوب ستاد كربلا و غرب قرارگاه‌هاي نجف و حمزه فعاليت داشتند. در سال 1361، بازسازي منطقه گيلانغرب بر عهده‌ی جهاد گرگان قرار گرفت و در دشت دِيره و منطقه تنگه حاجيان كه توسط رزمندگان اعزامي از گرگان در سال 1359 آزاد شده بود، كار بازسازي را آغاز كرد و در اواسط سال 1362، مسئوليت بازسازي منطقه ثلاث باباجاني در شهر پاوه بر عهده‌ی اين ارگان قرار گرفت و به حدود دويست روستاي اين منطقه خدمات رساني شد و امكاناتي از قبيل راه روستايي، مدرسه، پل و ابنيه و برق براي اين منطقه فراهم گرديد. مأموريت بازسازي اين جهاد در آغاز سال 1365 به پايان رسيد و در همان سال، با هماهنگي قرارگاه نجف در اسلام آباد غرب، گردان مهندسي امام سجاد(ع) متشكل از نيروهاي جهادگر گرگان و دشت در منطقه‌ی مهران تشكيل و مستقر شد و در عمليات فتح مهران نقش مؤثري داشت. پس از اين عمليات، اين گردان به منطقه شيخ صالح و دربندي‌خان عراق اعزام شد و در عمليات كربلاي 6 شركت كرد كه منجر به آزادسازي نفت‌شهر شد. پس از اين عمليات، گردان جهادگر امام سجاد(ع) به منطقه پاوه اعزام شد و در چند عمليات حضور داشت. نيروهاي جهادگر گرگان و دشت در قالب اين گردان تا پايان جنگ در مناطق جنگي وظيفه مهندسي رزمي و پشتيباني از جنگ را انجام مي‌دادند. فرماندهان اين گردان از آغاز تشكيل تا پايان جنگ عبارت بودند از: حجت حاجيلري، محمدحسين علي‌اصغري، غلامحسين كردافشار و يحیي صمدي‌نژاد.

جهاد سازندگي گرگان و گنبد در دوران جنگ، 59 شهيد، 323 جانباز و 6904 رزمنده داشته است. 

در طول دفاع مقدس، تعداد بسیاری از جوانان اين منطقه به شهادت رسيده، جانباز و يا اسير شده‌اند. نخستین شهيد دوران دفاع مقدس از منطقه گرگان و دشت، شهيد عيسي‌بادلي متولد 1336، اهل روستاي زيارت بود. وي در 25 مهرماه 1359 در منطقه كردستان به شهادت رسيد.

منطقه گرگان و دشت در دوران دفاع مقدس، 3832 شهيد داده است.

تعداد شهداي شهرهاي مختلف استان گلستان به شرح زير است: گرگان 1257 شهيد، گنبد 479 شهید، علي‏آبادكتول 452 شهيد، راميان و آزادشهر 366 شهيد، مينودشت و گاليكش 342 شهيد، بندرگز 276 شهيد، كردكوي 256 شهيد، كلاله و مراوه‏تپه 181 شهيد، بندرتركمن 167 شهيد و آق‌قلا 123 شهيد. همچنين در اين دوران، اين منطقه، 1186 آزاده، 12232 جانباز و 18 مفقودالاثر در دوران دفاع مقدس داشته است.

آمار شهداي دفاع مقدس اين منطقه بر اساس يگان‌هاي اعزام كننده به اين شرح است:

بسيج1603 شهيد، ارتش 1234 شهيد، سپاه ‌پاسداران  انقلاب اسلامي 666 شهيد، نيروهاي انتظامي 270 شهيد، جهاد سازندگي 59 شهيد.

از مجموع شهداي بسيجي، 425 شهيد دانش‌آموز، 68 شهيد روحاني، 68 شهيد دانشجو، 45 شهيد فرهنگي و بقیه شهدا در سایر مشاغل مشغول فعالیت بودند. 54 شهيد اين منطقه داراي سن 15 و يا زير 15 سال بوده‌اند.

بخشي از جمعيت استان گلستان از مسلمانان اهل سنت هستند كه آنان نيز در دفاع مقدس به سهم خود نقش داشتند و از مجموع شهداي اين استان، 527 نفر اهل سنت بودند.

سرداران و فرماندهان شهيد استان گلستان كه در دوران دفاع مقدس به شهادت رسيدند، عبارتند از:

محمدرضا عسکری، اهل بندرگز، جانشین فرمانده لشکر 25 کربلا.

صادق مکتبی، اهل گرگان، فرمانده گردان حمزه سیدالشهداء از لشکر ویژه 25 کربلا.

علی احمدی، اهل گرگان، فرمانده بهداري لشكر 25 كربلا.

محمدنقی صلبی، اهل گرگان، فرمانده گردان علي بن ابی‎طالب لشكر 25 كربلا.

ایرج رضازاده، اهل گرگان، فرمانده گردان امام محمد باقر (ع) لشکر 25 کربلا.

علی‌اصغر عبدالحسینی، اهل گرگان، فرمانده گردان علي‌بن‌ابي‌طالب(ع) لشكر 25 كربلا. غلامرضا ویزواری اهل گرگان، جانشین گردان.
علی‏اکبر عرب، اهل گرگان، قائم مقام فرمانده گردان زرهی لشکر25کربلا.

علی رضا خادمی، اهل گرگان.

غلامعلی دریانورد، اهل بندرترکمن، فرمانده گردان امام حسن(ع) از لشکر 25 کربلا.

رجبعلی دودانگه، اهل بندرترکمن، فرمانده گردان صاحب الزمان(عج) از لشکر 25 کربلا.

عباس حاج صفری، اهل گرگان، جانشين اطلاعات و عمليات لشكر 25 كربلا.

حسن امام‌دوست، اهل گرگان، قائم مقام فرمانده گردان 405 حسین‌بن‌علی(ع) لشکر 41 ثارالله.
محمد حسن غفاری، اهل گرگان، معاونت اطلاعات و عمليات لشکر 25.

عبدالله جمال‌لیوانی، اهل بندرگز لیوان، قائم مقام مسئول پرسنلی لشکر25کربلا.

قربان فرجی، اهل بندرگز، معاون تخريب لشكر 25 كربلا.

اسفندیار خادملو، اهل بندرگز، قائم مقام فرمانده گردان مالک اشتر لشکر25کربلا.

علیرضا کردافشار، اهل بندرگز، جانشین گردان یارسول‌الله (ص) لشکر25کربلا.

مهدی کشیری، اهل نوکنده، جانشین پایگاه دفاعی مریوان - سروآباد.

فریبرز صلبی، اهل روستای سرطاق، فرمانده اطلاعات  و عمليات قرارگاه سلمان فارسي.

تقی کیانی، اهل کردکوی، فرمانده گردان ویژه شهدای لشکر ویژه 25 کربلا.

محمدباقر ساورعلیا، اهل کردکوی، فرماندهي گردان امام حسن مجتبي (ع).

طهماسب‌قلی زمانی، اهل کردکوی، معاون گردان.

محمدعلی ملک، اهل قرن‌آباد گرگان، فرمانده گردان حمزه سيدالشهدا (ع) لشكر 25 كربلا.

غلامحسین رحمانی، اهل علی‌آباد، فرمانده گردان امام حسن(ع).

احمد شکی، اهل علی‏آباد، فرمانده سپاه سوم لشکر 25 کربلا.

مرتضی رئیسی، اهل گرگان، فرمانده گردان مهندسی رزمی لشکر 25کربلا.

علی‏اکبر سهرابیان، اهل گرگان، فرمانده گردان صاحب الزمان لشكر25.

موسی الرضا خراسانی، اهل گرگان، جانشين گردان امام حسن (ع) لشكر 25 كربلا.

محمدحسن قاسم‌دوخت، اهل علی‏آباد، قائم مقام فرمانده گردان مسلم‌بن عقیل.

علی‏اکبر حسام، اهل گرگان، فرمانده دیده‌بانی لشکر 25 کربلا.

محمد زمان شاهینی، اهل گرگان، فرمانده گروهان یارسول‌الله(ص) لشکر 25 کربلا.

محسن جهان‎تیغ، اهل گرگان، فرمانده گردان مهندسي زرهي لشكر 25كربلا.

محمدرضا علیمحمدی، اهل گرگان، جانشین گردان تخریب.

شعبانعلی رحیمی، اهل علی‎آباد، فرمانده گردان امام صادق(ع) لشکر25کربلا.

اسماعیل قهرمانی، اهل گنبد، جانشين لشكر 27 محمد رسول‌الله (ص).

علیرضا کوهستانی، اهل آزادشهر، فرمانده بهداری لشکر 25 کربلا.

سید مختار حسینی، اهل گنبد، فرماندهی گردان قمربنی‌هاشم (ع).

علیرضا سرایلو، اهل گنبد، جانشین گردان.

حسینعلی خالدران، اهل گنبد، مسئول فرهنگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مریوان.

محمد فردوس شاد، اهل گالیکش.

احمد زارعی، اهل کلاله،  قائم مقام فرمانده مخابرات لشکر25کربلا.

مصطفی صفایی، اهل مینودشت، فرمانده گردان مالک اشتر لشكر 25 كربلا.

سیدعبدالرضا حسینی‌طلب، اهل آزادشهر، فرمانده گردان.

سید مهدی حسینی واعظ، اهل رامیان، فرمانده گردان ضد زره لشكر 25 كربلا.

عادل دادخواه، اهل گنبد، قائم مقام فرمانده گردان حمزه سیدالشهدا(ع) لشکر25کربلا.

محبعلی عودی، اهل کلاله، فرمانده محور عملیاتی لشکر25کربلا.

صمد اسودی، اهل گنبد، فرمانده گردان امام حسین(ع) لشکر25کربلا.

جعفر توحیدی، اهل گنبد، معاونت تأمین و پشتیبانی قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا.

وحید گالشی، اهل گرگان، جانشین گردان.

محمدحسن علاءالدین، اهل گرگان، فرمانده تیپ.

محمود کیاء، اهل کردکوی، فرمانده گروهان.

علیرضا طغرائی، اهل گرگان، فرمانده اعزام نیرو.

موسی الرضا خواستار، اهل علی‏آباد، جانشين فرمانده گردان امام حسن مجتبى.

داوود شیخ هدایتی، اهل علی‏آباد، معاون گروهان.

سیدکاظم کاظمی، اهل گرگان، قائم مقام فرماندهی اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

امین‌الله طیبی، اهل کردکوی، مسئول تعاون سپاه کردکوی.

سیدمحمدطاهر طاهری، اهل گرگان، مسئول عقیدتی سیاسی لشکر 5 نصر.

محمدمهدی دهقان مجنی، اهل گرگان، معاون اطلاعات محور.

در بخش پشتيباني از جنگ و جمع‎‌آوري كمك براي جبهه‌ها نیز اين منطقه فعاليت‌هاي گسترده‌اي داشته‌ است. گاهي هم به شكل خاص و ابتكاري انجام مي‌شد. از جمله، نماينده امام در اين منطقه و امام جمعه گرگان، آيت‏الله سيد كاظم نورمفيدي، در پيامي به مردم استان مازندران، دهه آخر ماه صفر 1405ق (1363ش) را «دهه‌ي پشتيباني از جبهه‌ها»،  ناميد و مردم سراسر استان مازندران، از جمله منطقه گرگان در اين دهه، كمك‌هاي فراواني براي جبهه‌ها اختصاص دادند.

با فرمان امام براي تشكيل ستاد جذب و هدايت كمك‌هاي مردمي به جبهه‌ها، در اندك زماني پس از تشكيل ستاد كشوري در تاريخ دوم دي‌ماه 1363، اين ستاد در گرگان و دشت نيز كار خود را آغاز كرد و اولين جلسه آن با حضور نمايندگان مسئولان ارشد كشور و مسئولين منطقه‌اي تشكيل شد. هرچند گرگان و دشت در زمان جنگ، بخشي از استان مازندران محسوب مي‌شد و اغلب ستاد جذب و هدايت كمك‌هاي مردمي در هر استان به صورت متمركز عمل مي‌كرد، اما به دلیل فعالیت‎های مداوم و مستمر مردم  اين منطقه، ستاد جذب گرگان و دشت مستقل از مازندران تشكيل شد و فعاليت داشت. اين ستاد تا پايان جنگ، با جمع‎آوري و آماده‌سازي كمك‌هاي نقدي و غيرنقدي مردم منطقه، آن‎ها را به جبهه‌هاي جنگ ارسال مي‌كرد. افزون بر آن، خود نيز با انجام كارهاي اقتصادي از طرق مختلف، تحصيل درآمد مي‌كرد، از جمله راه‌اندازي مجموعه پرورش ماهي، كشاورزي، دامداري و ... . كمك‌هاي مردم اين منطقه به گواه مسئولان وقت و انجام فعاليت‌هاي مختلف براي تأمين نيازهاي جبهه، اين ستاد را به عنوان يكي از فعال‌ترين ستادهاي جذب و هدايت كمك‎هاي مردمي به جبهه در كشور تبديل كرد.

ستاد جذب و هدایت کمک‎های مردمی طي گزارشي كه در اوايل آبان‌ماه 1367 - سه ‎ماه پس از پذيرش قطع‌نامه 598 و آتش‌بس بين ايران و عراق- منتشر كرد، اهم فعاليت‌هاي خود را از آغاز تا آن تاريخ به اين شرح گزارش داد: درآمدهاي ستاد به غير از كمك‌هاي دريافتي از مردم، از بخش‌هاي اقتصادي اين گونه اعلام شد: بخش كشاورزي 150 ميليون ريال، بخش دامداري 15 ميليون ريال و 1000 رأس گوسفند، بخش پرورش ماهي 50 ميليون ريال.

ميزان كمك‎هاي غير نقدي و جنسي ارسال شده توسط اين ستاد كه از منطقه گرگان و دشت جمع‌آوري شده بود، به اين شرح گزارش شده است: در سال 1364، 433  كاميون به ارزش  تقريبي 350 ميليون ريال؛ سال 1365، 862 كاميون به ارزش تقريبي 500 ميليون ريال؛ سال 1366، 500  كاميون به ارزش 540 ميليون ريال و در شش ماهه اول سال 1367 نيز 377 كاميون به ارزش تقريبي 300 ميليون ريال.

همچنين اين ستاد، مبلغ 149 ميليون ريال كمك نقدي را تحويل يگان‌هاي رزمي داده و مبلغ 115 ميلیون و 200 هزار ريال را براي تعمير ماشين‌آلات صدمه ديده از جنگ هزينه كرده است.

افزون بر اين‏ها، ستاد به راه‌اندازي ايستگاه صلواتي براي پذيرايي از رزمندگان در سه راهي دارخوين- آبادان اقدام كرد. همچنين حمامي عمومي براي استفاده رزمندگان در هفت‌تپه در زميني به مساحت 7000 متر احداث كرد كه براي اين كار با همکاری آيت‌الله نورمفيدي، مبلغ 50 ميليون ريال هزينه شد. براي پخت غذاي گرم مورد نياز رزمندگان، آشپزخانه‌اي در هفت تپه احداث و تجهيز شد كه مي‌توانست هم‏زمان براي 20 هزار نفر غذا پخت نمايد.

از ديگر فعاليت‌هاي اين ستاد، تهيه مربا، ترشيجات و دوخت لباس و لوازم مورد نياز رزمندگان با همكاري خواهران منطقه گرگان و دشت بود. در اين گزارش اعلام شد كه فقط در شش ماهه دوم سال 67 ، 60 تن ترشي و مربا و همچنين 25 هزار دست لباس تهيه و به جبهه ارسال شد.

كميته انصار كه تا زمان تشكيل ستاد جذب و هدايت كمك‎هاي مردمي فعاليت داشت و پس از آن با اين ستاد همكاري مي‌كرد، در گزارش مكتوب، ميزان كمك‌هاي مردمی از طريق اين كميته به جبهه‌ها در فاصله زماني شش ماهه دوم سال  1359 تا شش ماهه اول سال1362 را اين‎گونه گزارش كرده است: كمك‌هاي نقدي به جبهه و مهاجرين جنگي، 905/646/93 ريال و كمك‌هاي غيرنقدي و جنسي 90 كاميون.

از ديگر فعاليت‌هاي مردم اين منطقه در زمان جنگ، بازسازي شهر سوسنگرد بود. مردم اين خطه، با اعزام نيرو براي ساخت و ساز مناطق تخريب شده و همچنين پرداخت كمك‌هاي نقدي در جهت بازسازي اين شهر مشاركت داشتند. برابر اعلام مسئول بازسازي شهر سوسنگرد، مردم گرگان و دشت تا تاريخ 25 فروردين1363، مبلغ 500/784/156 ريال كمك نقدي براي اين امر اختصاص دادند. افزودن بر آن، 374 نفر نيرو اعزام شد و تا تاريخ فوق، 37 دستگاه ساختمان را نوسازي كردند.

منابع:

• آمار فعالیت‌های ستاد جذب، طرح‌های خودکفایی. (سند شماره 101511114). مرکز اسناد مؤسسه فرهنگی میرداماد.

• ايزد، محمدرضا. (1385). پرچمداران سرخ ظفر: زندگي‌نامه و وصيت‌نامه شهداي طلبه و دانشجوي استان گلستان (چاپ اول). قم: رازبان.

• ايزد، محمدرضا. (29/7/91). مصاحبه شخصي احمد خواجه‌نژاد.

• خادم‌فر، محمد. (1388). مسافران بهشت. (زندگي‎نامه شهداي سازمان جهاد كشاورزي استان گلستان) (چاپ اول). تهران: قلمرو فرهنگ.

• خمري، منصور (سرتيپ 2 ستاد)، فرمانده لشكر 30 پياده گرگان. (10/8/91). نامه اداري (شماره 4/197). خطاب به مؤسسه فرهنگي ميرداماد.

• خواجه‌نژاد، احمد. (1390). آيت‏الله نورمفيدي و دفاع مقدس. گرگان: پيك ريحان.

• رونمایی از اسناد سجلی شهید عیسی بادلی. پايگاه اطلاع‌رساني اداره كل ثبت احوال استان گلستان. بازیابی از: http://www.golestancr.ir/khabar/continue.asp?id=881

• عاليزاده. (25/1/1363). گزارش کمک‌های مردم گرگان و دشت برای بازسازی سوسنگرد. [نامه اداری خطاب به امام جمعه گرگان]. (شماره 10/1271).  

• علي‌اصغری، محمدحسين. (29/7/91). مصاحبه شخصي احمد خواجه‌نژاد.

• علي شاليكار. (15/12/1384). فرمانده لشكر 25 كربلا. يگان به يگان. روزنامه صبح صادق.

• كمال‌غريبي، جعفر. (5/6/91). مصاحبه شخصي احمد خواجه‌نژاد.

• گزارش عملكرد ستاد جذب کمک‌های مردمی. [سند شماره 201511111]. مرکز اسناد مؤسسه فرهنگی میرداماد.

• گزارش عملكرد كميته انصار. [سند شماره 201511113]. مرکز اسناد مؤسسه فرهنگی میرداماد.

• مرداني نوكنده، محمدحسين. (1387). تا مرز تكليف: زندگي‎نامه و شرح حال 61 شهيد 15 و زير 15 سال گلستان. قم: رازبان.

• یاقوتي، حسين. (1387). شقايق‌هاي صحرا (چاپ اول). تهران: شاهد.