گرگان / شهرستان

گرگان/ شهرستان         Gorgan County

نخستین و قدیمی‌ترین شهرستان در استان گلستان.
شهرستان گرگان با وسعت 81/1615 کیلومترمربع، در طول شرقی حداقل 54درجه و 9/12 دقیقه و حداکثر 54درجه و 9/44 دقیقه و در عرض شمالی حداقل 36درجه و 6/30 دقیقه و حداکثر 36درجه و 8/58 دقیقه، در بخش جنوبی استان واقع شده است. این شهرستان از شمال به شهرستان‬های آق‌قلا و ترکمن، از جنوب به استان سمنان، از غرب به شهرستان کردکوی و از شرق به شهرستان علی‌آباد محدود مي‌شود.
شهرستان گرگان دارای سه شهر به نام‌های گرگان، سرخنکلاته و جلین، دو بخش (مرکزی به مرکزیت گرگان و بخش بهاران به مرکزیت سرخنکلاته) و 5 دهستان است. دهستان استرآباد جنوبی به مرکزیت شهر جلین، دهستان انجیراب به مرکزیت روستای زنگیان، دهستان روشن‬آباد به مرکزیت روستای لمسک واقع در بخش مرکزی، دهستان استرآباد شمالی به مرکزیت شهر سرخنکلاته و دهستان قرق به مرکزیت روستای نوده ملک واقع در بخش بهاران. آمار جمعیتی دهستان‌ها و روستاهای اين شهرستان در سرشماری سال 1390 به شرح زير است:

روستاها

   مريم‌آباد                 266          918
   وليك‌آباد                 153          537
   جلين سفلي              160           583
   فيض‌آباد                268          919
   اسلام‌آبادجلين          406          1486
   سياهتلو                390          1537
   كوي صدف / قزاق محله 411     1807
   نصرآباد                  1162      4103
   ناهارخوران             11            65
   زيارت                  586          1958
   چهارباغ                24            63
   شاهكوه سفلي        105          326
   درآسياب              21            81
   باغ گلبن                276          972
   نومل                   400          1338
   توسكاستان            49            187
   قرن‌آباد                601          2020
   اصفهان كلاته         247          816
   دودانگه                214          682
   خيرات                 120          427
   آهنگرمحله             592          2036
دهستان انجيرآب        6881        27955
روستاها
   توشن                   299          1011
   سعدآباد                536         1861
   فته باغ                  39            128
   ابراهيم آباد             52           185
   فخرآباد وگلندتاريكي   489        1907
   زنگيان                 1230      4354
   اوجابن                 221          756
   شيرعلي‌آباد            136         470
   قلعه محمود           474        1653
   لاملنگ                 177        572
   سليمان تپه             79           295
   مامايي                  129        496
   سيستاني محله         248        951
   كريم‌آباد                857       2990
   محمدآباد               746       5990
   اميرآباد                 1169    4336
دهستان روشن‌آباد       7501     25840
روستاها
   تخشي محله           180          614
   حيدرآباد               477          1604
   هاشم‌آباد               737          2695
   قلندرمحله             201           653
   للدوين                 157          528
   عيسي محله            46           155
   لمسك                  473          1635
   ورسن                  256          867
   چالكي                  132          441
   كلاجان قاجار        224          734
   كلاجان سادات       62            236
   نوديجه                 1097        3788
   سدن                    174          623
   كلو                     96           338
   يالو                     16           50
   آلوفن                   94            334
   اسبومحله               408          1339
   كلاسنگيان             139          438
   سركلاته كفشگيري     275          990
   شموشك سفلي        272          925
   شموشك عليا         273          918
   كفشگيري              719          2282
   نوچمن                 277          1054
   سيدميران               716          2599
بخش بهاران              14188      48507
شهرسرخنكلاته          1987        6688
دهستان استرآبادشمالي   5101        17680
روستاها
   سلطان‌آباد             374          1279
   اتراچال                390           1377
   فوجرد                  345          1234
   كماسي                 565          2129
   آلوكلاته                732          2442
   رستم كلاته سادات     235          858
   كمال‌آباد               69           240
   علي‌آبادكنارشهر      301          1084
   معصوم‌آباد             298          944
   چهارچنار              306          1043
   تورنگ تپه             187         631
   نوده شريف           161          610
   چوپلاني               77            286
   شمس‌آباد              152          483
   درويش آباد           125          428
   ميرمحله               302          986
   مرزن كلاته           482          1626
دهستان قرق             7100        24139
روستاها
   بلبل تپه                 48            183
   گوزن فارس           356          1194
   جهان‌آبادسفلي        349           1264
   جهان‌آبادعليا          56            228
   چنارقشلاق            360         1334
   حسين‌آبادملك        351          1149
   تيمورآباد               87         318
   جعفرآباد               235       770
   قلي‌آباد                 495        1590
   گناره                    57        186
   جهان‌تيغ               340        1163
   بلوچ آباد/ نظرآباد    29          109
   تقي‌آباد                 547       1822
   ميان‌آباد ملك          218        699
   نوده ملك             950        3117
   والش‌آباد             365        1253
   تقرتپه                295        1026
   قرق                 1962      6734
 

شهرستان گرگان در گذشته دربرگیرنده‌ي تمامی نواحی استان می‌شد که طی سال‌ها، از وسعت آن کاسته شد. گرگان تا قبل از تغییرات و تقسیمات جدید کشوری در دوره‌ي رضاشاه، استرآباد نامیده می‬شد. در عصر قاجار، استرآباد مرکز ایالت یا ولایتی به همین نام بود. «نخستین بار استرآباد در عهد شاه‌عباس اول (1038- 936م) ایالت خوانده شد.» رابینو از آن به عنوان ایالت یاد می‏کند. چارلز فرانسیس مکنزی نيز از استرآباد به عنوان ایالت یاد می‌کند. با انعقاد قرارداد آخال در سال 1881م، مرزهای شمالی استرآباد با روسیه تعیین شد. از این‌رو درباره‌ي محدوده‌ي آن نوشته‎اند: «خاک استرآباد به خط شرقی از انتهای خاک یموت ممتد است تا به قلعه چاتلی که در کنار رود اترک واقع است و اراضی بین رود اترک و رود گرگان را پیموده، به واسطه پل چوبی جدید کمیسیون گنبد قابوس با گدار‎های معینه از رود گرگان گذشته، داخل اراضی وسیعه و چشمه‌سارهای قراردادی گوکلان با یموت شده و از آن‌جا به حدود سنگر حاجیلر و حدود کوهسار، فندرسک با چمن خوش‌ییلاق و حدود جاجرم خراسان وارد و منتهی به چمن وسیع کالپوش می‎شود. شمالاً محدود است به رود اترک و بحر خزر، غرباً محدود است به حدود معینه گلوگاه مازندران به انزان و حدود جبال هزارجریب مازندران معروف به جبال نیالا و چارده کلاته. جنوب  به دامغان و بسطام و نردین و جلگه اسفراین.» به نوشته رابینو، «استرآباد، از شمال به رودخانه گرگان، از جنوب به جبال البرز و حدود شاهرود و نواحی بسطام، از مغرب به دریای خزر و مازندران و از مشرق به ناحیه جاجرم و خانات ناردین منتهی می‬گردید. علی‌اکبر دهخدا هم در لغت‌نامه خود، استرآباد را وسیع‌تر از یک شهر می‌داند و درباره‌ي محدوده‌ي آن می‎نویسد: از شمال محدود است به رود اترک و از شرق به خراسان و از جنوب، شاهکوه آن را از شاهرود و بسطام جدا می‎کند. از طرف مغرب، حد بین استرآباد و مازندران طبیعی نیست و از کوه‎‏های هزارجریب شروع شده، به کردمحله در کنار خلیج استرآباد و در مقابل دماغه میان کاله ختم می‎شود.» در عصر قاجار، استرآباد یکی از ولایات بیست هفتگانه ایران بود که این امر پس از تصویب قانون ایالات و ولایات در 24 ذی‌القعده سال 1325ق تأیید شد. در قانون تقسیمات کشوری به تاریخ 16 آبان 1316ش، گرگان جزو استان شمال (دوم) قرار گرفت. سرتیپ علی رزم‌آرا در کتاب جغرافیای نظامی ایران، گرگان و دریای خزر، وسعت شهرستان گرگان را حدود 28000 کیلومتر مربع ذکر می‌کند که از طرف شمال به کشور شوروی، از خاور به خراسان، از جنوب به منطقه شاهرود و از باختر به مازندران محدود مي‌شود. در زمان محمدرضا پهلوی نيز گرگان جزو استان دوم شد که بخش‬های آن عبارت بودند از: علی‬آباد، بندرشاه، گمش‌تپه، بندرگز، کردمحله، گنبد قابوس، رامیان، حاجی‌لر، داش‌برون و پهلوی‌دژ. گرگان در سال 1327ش به دو شهرستان، گرگان (بخش حومه و مرکزی و بخش‌های کردکوی، بندرگز، بندرشاه و گمیشان) و دشت گرگان (بخش حومه یا مرکزی و بخش‎های کلاله، مراوه‌تپه، حصارچه یا گوکلان، داش‌برون، رامیان و مینودشت به مرکزیت شهر گنبدکاووس) تقسيم‌بندی شد. مطابق تقسیمات کشوری در سال 1350، منطقه گرگان تابع استان دوم و به دو شهرستان گرگان و دشت گرگان تقسیم شد. شهرستان گرگان به مرکزیت شهر گرگان مشتمل بر هفت بخش حومه یا مرکزی، کردکوی، بندرگز، بندرشاه، گمیشان، پهلوی‌دژ و علی‌آبادکتول می‎شد.
در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران، شهرستان گرگان یکی از شهرستان‎های استان دوم معرفی شد که حدود آن به شرح زیر بود: «شمال به شهرستان گنبدقابوس، جنوب خط الرأس سلسله جبال البرز، خاور دهستان نردین از بخش میامی و شهرستان بجنورد و از باختر، بخش بهشهر و چهاردانگه از شهرستان ساری. این شهرستان شامل شهر گرگان و بخش‎های مرکزی، کردکوی، بندرگز، کتول، رامیان، مینودشت و بندرشاه می‎شد و دارای 155هزار و 200 نفر بود که 25 هزار نفر آن در شهر گرگان می‎زیستند.»
به نوشته علی‌اکبر دهخدا، شهرستان گرگان از 323 آبادی تشکیل شده و جمعیت آن در حدود 155هزار و 200 تن بود.
شهرستان دشت گرگان به مرکزیت گنبدکاووس، به هفت بخش تقسیم می‎شد: حومه یا مرکزی، کلاله، مراوه‌تپه، حصارچه یا گوگلان، داش‌برون، رامیان، مینودشت. در سال‎های مختلف، این تقسیم بندی‌ها بیشترگردید و هر یک از بخش‌ها، خود به شهرستان تبدیل شدند. در پی وقوع انقلاب سال 1357ش، تغییراتی در محدوده‌ي شهرستان گرگان رخ داد و هر یک از بخش‎های علی‎آبادکتول در سال 1357، کردکوی در سال 1358 و آق‌قلا در سال 1379، از فرمانداری شهرستان گرگان جدا شدند.
شهرستان‌های گرگان و گنبدکاووس تا آذرماه 1376 جزو استان مازندران بود، اما با تصویب لایحه دولت در مجلس پنجم شورای اسلامی، این منطقه به صورت استانی با نام گلستان درآمد.

فرمانداری شهرستان گرگان نخستین و قدیمی‌ترین فرمانداری‏های استان است. فرمانداران و سرپرستان فرمانداری این شهرستان از آغاز تأسیس تاکنون به ترتیب عبارتند از:
1. سرگرد صفاری، 1318
2. محسن سمیعی، 1321
3. سرگرد خسروی، 1321
4. شاکری، 1323
5. صدری، 1325
6. اسکندری، 1326
7. ‌سراج حجازی، 1327
8. فروغی، 1328
9. شبدیز، 1329
10. خواجه نوری، 1329
11. فرهمند، 1330
12. نقابت، 1330
13. عبداله شیرخانی، 1334
14. نصرت اله اکبری، 1336
15. یحیی خالقیان، 1337
16. مجید بختیار، 1338
17. فتح‌الله موثق، 1339
18. طباطبایی، 1340
19. ناظمی، 1342
20. محمدعلی ظهیری، 1344
21. یدالله کامرانی، 1345
22. مرتضی بینا، 1345
23. ملک ناصرالدین خطیر، 1347
24. غلام محمد گنجی ، 1351
25. ابوالحسن داور، 1351
26. الله‌مراد بخشی، 1352
27. محمدتقی برومند، 1354
28. صادقی، 1356
29. حبیب‌الله وحدانی، 1356
30. اکبر شیرزاد، 1357
31. سیدابراهیم درازگیسو، 1358
32. بهروز آذرباد، 1359
33. شادنوش، 1359
34. رمضانعلی عابدینی، 1360
35. محمدحسین مظفری، 1363
36. محمدعلی‌عرب (سرپرست)، 1365
37. علی اصغر احمدی، 1366
38. جعفر رحمان زاده، 1369
39. سیدعلیرضا حسینی(سرپرست)، 1372
40. سیدعلی محمودی، 1374
41. محمدرضا صالحی، 1376
42. محمود ربیعی، 1379
43. محمدخسروی، 1381
44. حسین رفعتی، 1383
45. ماشاء الله عظیمی، 1384
46. علی منصوری رضی (سرپرست)، 1386
47. جعفر گرزین، 1386
48. حیدر احمدی، 1391
49. یحیی خاكي، 1392
50. سید عباس حسینی، 1395

• وضعیت طبیعی
شهرستان گرگان در منطقه کوهستانی و کوهپایه‌ای و جلگه‌ای قرار دارد. ناحیه کوهستانی از 500 متری آغاز و عمدتاً از زمين‌هاي جنگلی و مرتعی پوشیده شده است. وسعت این ناحیه، 8/713 کیلومترمربع (2 تا 44درصد از مساحت شهرستان) مي‌باشد.ناحیه کوهپایه‎ای، ارتفاع500 متر را شامل می‎شود و وسعت آن 6/171کیلومتر (6/10 درصد از مساحت شهرستان) و از زمین‎های جنگلی و کشاورزی پوشیده شده است.
ناحیه جلگه‏ای تا ارتفاع 100 متری را شامل می‎شود و وسعت آن 8/729 کیلومترمربع (2/45 درصد از مساحت شهرستان) می‎باشد.
جنوب شهرستان گرگان، در قسمتی از البرز میانی واقع شده که دارای شیبی به سمت شمال است. در شمال این شهرستان رودخانه گرگان‌رود در جهت شرقی و غربی جاری است که شاخه‬های گرمابدشت در شرق و شصت‌کلاته در غرب در جهت شمالی و جنوبی به آن می‬ریزند. بلندترین نقطه استان، قله شاهوار با ارتفاع 3945متر در محدوده‌ي این شهرستان قرار دارد.
شهرستان گرگان از نظر زمین‎شناسی از انواع سنگ‎‏ها با قدمت مختلف تشکیل شده است. قدیمی‎ترین سنگ‎های این شهرستان، سنگ‏هایی از نوع دگرگونی به نام شیست‏های گرگان است که در جنوب این شهرستان و در کوه‏های البرز قرار دارند. شیست‌های گرگان در ناهارخوران بیرون‎زدگی دارند و به وسیله یک گسل معکوس رورانده بر روی رسوبات دوران اول زمین‎شناسی قرار می‎گیرند. میزان دگرگونی شیست‎های گرگان از نوع ضعیف بوده و تحت‌تأثیر فشار و دمای کم دگرگون شده‎اند. شیست‎های گرگان با روش پرتوسنجی و تعیین سن مطلق آزمایش شده و سن آن را پرکامبرین تعیین نموده‎‏اند. در بین شیست‎های گرگان، دو دایک گابرویی بیرون‎زدگی دارد که تقریباً به صورت عمود، شیست‎ها را قطع نموده‎اند. گابروها، سنگ‎های آذرین درونی بوده و در این منطقه به رنگ سبز تیره تا سیاه می‌باشد. این سنگ‎ها بسیار سخت بوده و بیرون‌زدگی آن‌ها نسبت به سنگ‎های مجاور برجسته‌تر است. بیشتر سنگ‌های شهرستان گرگان را انواع سنگ‌های رسوبی، ويژه سنگ‎های آهکی تشکیل می‎دهند. در این سنگ‌ها، انواع چین‌خوردگی‌ها به وجود آمده است. سازندهای دوران اول (پالئوزوییک) و دوم زمین‏شناسی (مزوزوییک) در کوه‌های جنوب گرگان گسترش زیادی دارند. هرچه به طرف غرب پیش برویم، از ضخامت سازندهای دوران اول کاسته شده و به همان میزان، بر گسترش و ضخامت سنگ‏های دوران دوم زمین‏شناسی افزوده می‏شود. سنگ‎های دوران اول در دره‌ي زیارت، دره توسکستان و پیرگرده کوه دیده می‌شوند. سنگ‌های دوران دوم زمین‏شناسی در کوه‌های سردانسر، کهکشان، گاوکشان و باران‌کوه وجود دارد. در دوران سوم زمین‏شناسی (سنوزوییک)،  نقش رسوب‌گذاری در حوضه البرز کاهش یافته و جنبش‌های کوهزایی، سپس شکل‌گیری ارتفاعات جنوبی شهرستان آغاز شده است. در اثر این حرکات، رشته کوه البرز به تدریج از آب خارج شده و آن‏گاه فروافتادگی خزر از حوضه ایران مرکزی جدا شده است. در این زمان که کوه‌های البرز تشکیل شد، جلگه گرگان در زیر آب دریای خزر قدیم قرار داشت. نهشته‏های این دریا در شمال گرگان شامل واحدهای سنگی آپشرون، باکو و خزر می‌باشند. لایه‏های خزر، رسوبات سخت نشده‌ای از جنس رس و ماسه هستند. از نهشته‌های دیگر در اواخر این دوران (کواترنری)  در شمال گرگان، لس‎ها (رسوبات بادی) می‎باشند. این رسوبات در روی دشت‌ها و کوهپایه‌ها گسترده شده‌اند. دانه‌ریز و غیرقابل نفوذند و در هنگام ریزش، پرتگاه‌های قائم را تشکیل می‎دهند. لس‎ها، خاک‎های حاصلخیزی را تشکیل  داده‌اند كه ضخامت آن‌ها تا 50 متر می‌رسد. نهشته‌های دیگر کواترنری شامل پادگانه‎های جوان و مخروط‎افکنه آبرفتی و رسوبات بستر رودخانه‎های جوان می‎باشد. شهر گرگان بر روی مخروط‏افکنه بنا شده است. در اثر جنبش‎های کوهزایی دوران سوم زمین‏شناسی، گسل‌هایی در شهرستان گرگان به وجود آمد که تعدادی از آن‌ها فعال هستند. مهم‎ترین این گسل‎ها، گسل گرگان است که دشت گرگان را از ارتفاعات البرز جدا می‌کند و بخش شرقی گسل البرز محسوب می‌شود. در راستای گسل مزبور، رشته کوه‌های جنوبی، بر روی نهشته‌های جوان کناره‌ي دشت رانده شده‎اند و سنگ‌های کهنسالی چون شیست‌های گرگان، در کنار نهشته‌های کواترنری جای دارند. به سبب پوشش گیاهی و نهشته‌های دامنه‌ای، اثر گسل گرگان بر روی زمین به روشنی دیده نمی‎شود، ولی از آن‌جا که این گسل مرز بارز بین کوه و دشت را تشکیل می‎دهد، می‌توان راستای آن را کم و بیش در مرز یاد شده دنبال كرد. از گسل‎های مهم دیگر شهرستان گرگان می‎توان گسل‎های زیارت، حاجی آباد، شاهکوه، پیرگرده کوه و تل انبار را نام برد.
از نظر آب و هوا، تابستان‌های اين شهرستان گرم و خشک و زمستان‌های آن، معتدل و پرباران است. در بخش جنوبی، آب و هواي کوهستانی و در نواحی شمالی، آب و هوای نیمه‌مرطوب دیده می‌شود.
طی یک دوره‌ي 36 ساله، کمترین میزان مطلق دما در شهرستان گرگان حدود 6/12- درجه سانتی‏گراد و بالاترین میزان مطلق دما 45 درجه سانتی‎گراد رسیده است. میزان بارندگی سالانه به حدود 523 میلی‌متر و متوسط رطوبت 71 درصد است.
پوشش گیاهی شهرستان گرگان تحت‌تأثیر آب و هوا، از جنوب به شمال دربرگیرنده‌ي مرتع، جنگل‬های انبوه پهن برگ و زمین‬های کشاورزی است. زندگی جانوری متناسب با پوشش گیاهی است، چنانچه در جنگل‬های این شهرستان، انواع حیوانات از جمله پلنگ، خرس، گرگ، شغال، گراز و گوزن زندگی می‬کنند.
• باستان‌شناسی
وجود تپه‬های باستانی در محدوده‌ي شهرستان گرگان، نشانگر قدمت باستانی این قسمت از استان است. جدا از بررسی‬های میدانی و گمانه‌زنی‬ها، به طور مشخص تاکنون در سه نقطه‌ي این شهرستان کاوش‬های باستانی صورت گرفته که عبارتند از: تورنگ تپه، پوکردوال و نرگس‌تپه.
تورنگ‌تپه: اين تپه باستاني در شمال شرق شهر گرگان و به فاصله 17 كيلومتري آن قرار دارد. کاوش در تورنگ تپه از زمان محمدشاه قاجار شروع و تا سال 1356 ادامه داشت. طبق آخرين اظهارنظرهاي صورت گرفته، قدمت آن به 7000 سال قبل برمي‌گردد. به نوشته دیاکانف نویسنده کتاب «تاریخ ماد»، فرهنگ و تمدن اين تپه با آسياي ميانه مربوط است. اولين بار ژاک دمرگان فرانسوی در سال 1269ش، سپس وولسین آمريكايي در سال 1310ش در تورنگ‌تپه دست به كاوش علمي زدند. در سال 1344ش، ژان دهه فرانسوی در آن دست به کاوش زد که نشان‏دهنده‌ي سکونت در پنج هزار سال پیش از میلاد در منطقه بوده است.
نرگس‌تپه: نرگس‌تپه در 7 کیلومتری شمال شهر گرگان و در داخل فرودگاه گرگان قرار گرفته است. «نخستین بار گروه باستان‌شناسی دانشگاه هیروشیمای ژاپن به سرپرستی هیروشی شیومی در سال 1353ش شناسایی کرد.» کاوش در نرگس‌تپه در سال 1385، طی دو فصل توسط قربانعلی عباسی صورت گرفت که حاصل آن، نشانگر استقرار زندگی از دوره‌ي پایانی مس و سنگ، مفرغ، آهن و دوران اسلامی بوده است. چنانچه با توجه به نتایج داده‬های نرگس‌تپه، استقرار انسانی دوباره در قرون اولیه اسلامی در اين تپه شکل می‬گیرد تا این‌که هنگام حمله مغول در سال 599ش، به سرنوشت سایر شهرها و آبادی‬هاي دشت گرگان دچار شده است.
پوکردوال: یکی از محوطه‬های باستانی داخلی شهر گرگان که در مشرق این شهر و در حاشیه رودخانه پوکردوال قرار گرفته است. این تپه 5/2 متر از سطح زمین بالاتر و دارای ابعاد 55×95 متر است. اولین گمانه‌زنی در سال 87-1386 صورت گرفت که در آن چهار دوره‌ي فرهنگی شامل: دوره میانه اسلامی (ایلخانی)، دوره تاریخی (اشکانی-ساسانی)، دوره مفرغ (قدیم، میانه و اوایل جدید) و دوره نوسنگی شناسایی شد.
• وضعیت اجتماعی
نویسنده کتاب جغرافیای نظامی ایران، جمعیت شهرستان گرگان را 350000 نفر ذکر می‌کند. در سرشماری سال 1335، از مجموع 320 هزار و 181 نفر جمعیت کل گرگان و گنبد و دشت، 189 هزار و 247نفر در شهرستان گرگان زندگی می‌کردند. در سرشماری سال 1345، از مجموع جمعیت 596917 نفری، تعداد 310 هزار و 70 نفر در شهرستان گرگان سكونت داشتند.
از نظر جمعیت، شهرستان گرگان با جمعیتی برابر با 462455 نفر (135213 خانوار)، اولین شهرستان  استان است.
جمعیت شهرهای شهرستان گرگان

نام شهر         1388    1389
گرگان      299480    37595
سرخنکلاته    7105    7298
جلین           7716    7925

بيشتر ساکنان شهرستان گرگان، فارس هستند. بخشی از آن‌ها، به دلایل مختلف از دیگر مناطق ایران، به ويژه استان‬های خراسان، سمنان و... به گرگان مهاجرت کردند. این شهر همواره مهاجرپذیر بوده است. منصور گرگانی پس از ارائه آمار جمعیتی از سال‌های 45-1335، می‌نویسد: ارقام این دو سرشماری حکایت می‌کند که بین سال‌های 45-1335، 86درصد بر جمعیت این ناحیه افزوده شد که رشد قابل توجهی است. 30/59 درصد در همین ناحیه متولد شدند و 7/40 درصد متولدین شهرستان‌های ایران می‌باشند.
مردم شهرستان گرگان مسلمان و شیعه مذهب هستند. آن‌ها به زبان فارسی صحبت می‬کنند و دارای گویش‬ها و لهجه‬هاي مختلف هستند، اما در گذشته دو زبان لوترای استرآبادی و پارسی گرگانی در شهر استرآباد مرسوم بود. نویسنده کتاب حدودالعالم من المشرق الی مغرب می‬نویسد: «استرآباد شهری است بر دامن کوه نهاده و با نعمت و خرم و آب‬های روان و هوای درست و ایشان به دو زبان سخن می‬گویند؛ یکی به لوترای استرآبادی و دیگر به پارسی گرگانی.» در غرب و شرق گرگان، گويش تبری رواج دارد و هر چه از غرب به سمت شرق می‬رویم به زبان تبری مازندران نزدیک‬تر می‬شود. افزون بر این، هر یک از گروه‌های جمعیتی مهاجر، به زبان و گویش خود صحبت می‬کنند.
• وضعیت اقتصادی
اقتصاد اصلی شهرستان گرگان بر پايه کشاورزی است. در زمین‬های وسیع این شهرستان، محصولات مختلف همچون گندم، جو، سویا، کلزا، سیب‌زمینی، ذرت علوفه‏ای، گوجه‌فرنگی، توتون، پنبه و انواع مرکبات کاشته می‬شود. مطابق آمار سال 1389، شهرستان گرگان دارای 61830 هکتار زمین بود که 61060 هکتار به صورت آبی و 770 هکتار به صورت دیم کشت می‌شد. اين شهرستان در سال 1389، دارای 5/3456 هکتار باغ بود. بررسی آمار سال‎های گذشته، نشانه‌ي کاهش زمین است. آب شرب کشاورزی و صنعتی شهرستان گرگان از طریق 1908 حلقه چاه عمیق، 3292 حلقه چاه کم‌عمق، 81 رشته قنات فعال (54 رشته دائمی و 27 رشته فصلی) و 1991 دهنه چشمه تأمین می‎شود. در همين سال این شهرستان دارای 10 آب بندان بود.
مطابق آمار سال 1389، شهرستان دارای 144489 رأس دام، اعم از گوسفند، بره، بز، بزغاله، گاو بومی، دورگ، اصیل و گاومیش بود. عمده‎ترین مراکز صنعتی شهرستان گرگان در شهرک صنعتی گرگان (1) و (2) واقع در شمال گرگان و ناحیه صنعتی هزارجریبی و گوزن فارس مستقر است.
شهرستان گرگان در سال تحصیلی 90-1389، دارای 70478 دانش‏آموز بود که در 510 آموزشگاه تحصیل می‎کردند. این شهرستان در این سال داراي 16 دانشگاه و مؤسسه آموزش عالی با 33774 دانشجو بود.
پوشاک ساکنان گرگان، همان پوشاک رسمی و متداول در ایران است، اما در جوامع روستایی، به ويژه روستاهای زیارت و شاهکوه، پوشاك سنتي و متفاوت دارند. پخت جُور حلوا یا حلوا گردویی از جمله شیرینی‬‌هایی است که مردم غرب گرگان تهیه می‬کنند.
شهرستان گرگان دارای دیدنی‌هاي بسياري است که عبارتند از: دیدنی‌های طبیعی (پارک جنگلی ناهارخوران، النگدره، جنگل‏های شصت‌کلاته، قرق، رنگو، شموشک، منطقه گردشگری هزارپیچ).
دیدنی‎های تاریخی(عمارت آقامحمدخانی، مدرسه عمادیه، عمارت و کنسولگری روسیه، کاروان‌سرای سرعلی‎آباد قزلق، بافت تاریخی گرگان، مساجد جامع و گلشن، خانه‏‌های تاریخی تقوی، باقری، کبیر و ...)، بازار نعلبندان و میدان عباسعلی. موزه‌‏ها (کاخ موزه، خانه امیر لطیفی، موزه سنگ قبر)، امام‎زاده‎ها (امام‎زاده طیب، نور و عبدالله) زيارت و شاهكوه.

منابع:
• افشارحرب، عباس. (1373). زمین‏شناسی کپه‌داغ. تهران: سازمان زمین‏شناسی ایران.    
• امیراحمدیان، بهرام. (1383). تقسیمات کشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
• حدود العالم من المشرق الی المغرب. (1362). (به کوشش منوچهر ستوده). تهران: كتابخانه طهوري.
• خسروتهرانی، خسرو. (1386). چینه‏شناسی ایران (چاپ 2). دانشگاه تهران.
• درویش‏زاده، علی. (1385). زمین‏شناسی ایران. تهران: امیرکبیر.
• دهخدا، علی‌اکبر. (1341). لغت‌نامه دهخدا. دانشگاه تهران.
• دیاکونوف، ا.م. (1377). تاریخ ماد. (ترجمه کریم کشاورز). تهران: علمی و فرهنگی.
• ذبیحی، مسیح. (1363). گرگان‌نامه. تهران: بابک.
• رابینو، یاسنت لویی. (1383). سفرنامه مازندران و استرآباد (چاپ 4). (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.
• سالنامه آماری استان گلستان. (1389). معاونت برنامه‎ریزی و اداره كل آمار اطلاعات استانداري گلستان.
• عباسی، قربانعلی. (1390). گزارش پایانی کاوش‌های باستان‌شناسی نرگس‌تپه دشت گرگان. تهران: گنجینه نقش جهان.
• عباسي، قربانعلی. (1392). مصاحبه شخصي رحمت‌الله رجائي.
• فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها). (1355). (جلد 3: استان دوم). تهران: سازمان جغرافیایی کشور.
• قائمی، رمضانعلی. (1387). گرگان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.  
• گرگانی، منصور. (1350). اقتصاد گرگان و گنبد و دشت. تهران: صفی علیشاه.
• گزارش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهرستان‌های استان گلستان. (1389). [سي‌دي]. معاونت برنامه‌ریزی استانداری گلستان.
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: طبع كتاب.
• مکنزی، چارلز فرانسیس. (1359). سفرنامه شمال: گزارش اولین کنسول انگلیس در رشت از سفر به مازندران و استرآباد (چاپ اول). (ترجمه منصوره اتحادیه (نظام مافی)). تهران: گستره.
• مهندسین مشاور تهران پادیر. (1385). کاوش‌های ژئوفیزیکی در شمال استان گلستان. وزارت صنایع و معادن، سازمان صنایع و معادن استان گلستان.
• نبوی، محمدحسن. (1355). دیباچه‏ای بر زمین‏شناسی ایران. تهران: سازمان زمین‏شناسی ایران.
• نیستانی، جواد. (1377). استرآباد در كاظم موسوي بجنوردي (زيرنظر)، ‏دایره‏المعارف بزرگ اسلامی (جلد 8) (179-175). تهران: مرکز ‏دایره‏المعارف بزرگ اسلامی.