گرگان / شهر
گرگان/شهر Gorgan City
مرکز استان گلستان و مهم ترين شهر آن.
نام قدیم و اولیه شهر گرگان، استرآباد بود. (نک: مدخل استرآباد) که در پی سیاستهای دولت رضاشاه، به گرگان تغییر نام یافت که گویی هدف از آن، احیای نام تاریخی گرگان بود. هم اکنون بقایایی از شهر استرآباد، در محلات قدیمی (میدان، سرچشمه، سبزه مشهد، دربنو، میخچهگران، دباغان، نعلبندان و سرپیر) دیده میشود. اهمیت این محلات (بافت سنتی) سبب شد تا این مجموعه در سال1310 به شماره 41 در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردد. شهر گرگان براساس الگوی شهرسازی عصر رضاشاه با تأسیس میدان شهرداری و عبور چهار خیابان از آن، گسترش یافت. رشد این شهر، بعد از تعیین آن به مرکزیت استان گلستان در سال 1376، شتاب بیشتری يافت، چنانچه گرگان هماکنون از چهار طرف در حال گسترش است. همین امر سبب شده است تا در سال 1381، روستای قلعهحسن در جنوب، در سال 1386، روستاهای اوزینه در شرق و انجیراب در غرب، ضمیمه گرگان شوند.
شیب زمین در گرگان از جنوب به شمال است. دو رود تولچشمه در غرب و خاصهرود در شرق، از داخل آن میگذرند. در گذشته، آب رودخانهای که از سمت زیارت خسرو میآمد و از طرف دروازه بسطام وارد شهر میشد، موقوفه آب شرب اهالی استرآباد بود.
• وضعیت اجتماعی
ساکنان شهر گرگان همگي فارس هستند. بخشی از آنها، بومی منطقه بوده، اما بخشی دیگر مهاجرینی از استانهای مختلف از جمله خراسان، سمنان و ... هستند. جمعیت این شهر در طول دورههای مختلف عبارتند از:
سال جمعیت(نفر)
1276ق 8176
1296ق 5272
1320ش 35000
1355 ش 25000
1355ش 88033
1365ش 139430
1370ش 162468
1375ش 188710
1378ش 208320
1379ش 212076
1385ش 274438
1388ش 299480
1389ش 307595
1390ش 329536
گرگانیها به زبان فارسی، اما با گویشها و لهجه های مختلف صحبت میکنند. گویش مردم اصیل گرگان، استرآبادی است. این گویش تركيبي از زبان فارسی دری، گویش قدیم استرآبادی و احتمالاً گرگانی قدیم است. گویش استرآبادی تا حدودی تحتتأثیر گویش خراسان در شرق، مازندرانی در غرب و اندکی گویش مردم دامغان و شاهرود در جنوب و اندكي نيز تحتتأثیر زبانهای ترکی، ترکمنی و روسی در شمال بوده است. ساکنان گرگان، مسلمان و شیعه مذهب هستند. به همین دلیل، این شهر [استرآباد] در عصر صفویان، مورد توجه سلاطین این سلسله بود، چنانچه بناهایی از آن دوره وجود دارد.
سابقه شهرنشینی به مفهوم جدید، در گرگان از همه نقاط استان بیشتر است، از اینرو، از آن میتوان به عنوان نخستین شهر استان یاد کرد. تأسیس اداره بلدیه در شهر گرگان [استرآباد] به سال 1302ش بازمیگردد. در یکی از گزارشهای وکیلالدوله مقصودلو آمده است: حسب امر ایالت شانزده نفر از اهالی بلد را انتخاب کرده، به ریاست آقامیرزا هادی تأسیس بلدیه نمودهاند. در همین حال، پارهای از نویسندگان از جمله اسدالله معینی و یک نامه رسمی از شهرداری گرگان در پاسخ به فرماندار این شهر، از تأسیس شهرداری در سال 1304 سخن به میان آوردهاند. (نک: شهرداری گرگان)
اقتصاد شهر گرگان، مبتنی بر ارائه خدمات، مشاغل اداری و فعالیتهای کشاورزی و صنعتی است. وجود زمینهای کشاورزی در اطراف آن، سبب اشتغال بخشی از مردم به زراعت شده است، تأسیس دو شهرک صنعتی (گرگان یک و دو) در سمت شمال و ناحیه صنعتی در غرب، همچنین وجود کارگاهها و کارخانههای متعدد، این شهر را به مرکز صنعتی استان تبدیل کرده است. افزون بر این، راهاندازی اولین نهادها و ادارات در این شهر و استقرار مرکزیت استان، گرگان را به قطب فعالیتهای اداری استان گلستان تبدیل نموده است.
گرگان قطب فعالیتهای فرهنگی و هنری استان گلستان است. وجود چندین مراکز آموزش عالی، از جمله نخستین مرکز آموزش عالی استان (دانشگاه علوم کشاورزی و منابعطبیعی)، دانشگاه علوم پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی و چندین مؤسسه آموزش عالی غیرانتفاعی، علمی و کاربردی، این شهر را به مرکز فعالیتهای دانشگاهی تبدیل کرده است. بيش از 300 مدرسه در مقاطع مختلف، به آموزش دانشآموزان مشغول هستند. در این شهر، چندین خانه فرهنگ در کنار تالار فخرالدین اسعد گرگانی و سه سینما (عصر جدید، بهمن و کاپری) با شش سالن، مشغول فعالیتهای فرهنگی و هنری هستند.
گرگان امروز اگر چه دارای تنوع جمعیتي است، اما دارای آداب و رسوم ویژه است. طوقبندان، دسته چوبی، پامنبری و علم مشتی از جمله مناسبتهاي ويژه این شهر در ماه محرم است.
ساک یکی از غذاهای اصیل در گرگان است که تركيبي از اسفناج خردشده، آرد، گوشت گوسفند، نخود، ادویه، پیاز، سیر و آب نارنج است. افزون بر آن، پخت ماشپتی نيز در بین ساکنان اصیل شهر رواج دارد. حلو اماج، نان زنجبیلی، پادرازی، نان عیدی و سرغربیلی از شیرینیهای محلی گرگان به شمار ميروند.
پارکهای جنگلی ناهارخوران، النگدره و منطقه گردشگری هزارپیچ، مهمترین مراکز گردشگری طبیعی شهر گرگان هستند. عمارت آقامحمدخانی، مدرسه عمادیه، کنسولگری روسیه، بافت تاریخی (مساجد، خانه، بازار و حمام) در کنار موزههای سنگ قبر و باستانشناسی، خانه امیرلطیفی و کاخ موزه، از مراکز تاریخی - گردشگری شهر گرگان است. امامزاده نور و امامزاده عبدالله و سقاخانه حضرت ابوالفضل از نقاط مذهبی این شهر هستند.
• وقایع مهم
اهمیت و جایگاه گرگان در استان سبب شده است تا این شهر، کانون تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مختلف باشد. فعالیت مشروطهخواهان در استرآباد، ورود محمدعلی شاه معزول برای بازپسگیری تاج و تخت از دست رفته به استرآباد، ورود روسها در جنگ جهاني اول و دوم، فعالیت طرفداران نهضت ملی شدن صنعت نفت و حوادث مربوط به انقلاب سال 1357، به ويژه روز پنجم آذر از جمله وقایع مهم این شهر هستند.
شهر گرگان در طول حیات خود، شاهد حوادث تلخ طبیعی بوده، که یکی از آنها، وقوع زلزله در 17 فروردینماه 1323ش بود که بيشتر بناهای اين شهر شکست.
منابع:
• دهخدا، علیاکبر. (1341). لغتنامه دهخدا. دانشگاه تهران.
• ذبیحی، مسیح. (1363). گرگاننامه. تهران: بابک.
• رجائی، رحمتالله. (1387). مقدمهای بر پیشینه شهرداری گرگان. شهرداری گرگان.
• رزمآرا، علی. (1320). جغرافیای نظامی ایران: گرگان و دریای خزر. [بیجا]: [بينا].
• سالنامه آماری استان گلستان 1389. (1391). گرگان: معاونت برنامهریزی استانداری گلستان.
• سفرهای رضاشاه به خوزستان و مازندران. (1387). (به کوشش هارون و هومن). تهران: کمال اندیشه.
• فرهنگ جغرافیایی ایران. (1355).(جلد 3: استان دوم). تهران: سازمان جغرافیایی کشور.
• قورخانچی، محمدعلی (صولتنظام). (1360). نخبه سیفیه. (به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان). تهران: تاریخ ایران.
• گرگان از دیروز تا امروز. (1391). گرگان: سازمان فرهنگی ورزشی شهرداری گرگان.
• معطوفی، اسدالله. (1376). ضرب المثلها و کنایات و باورهای مردم گرگان (مازندران). تهران: ایمان.
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: طبع کتاب.
• مقصودلو، حسينقلي (وکیلالدوله). (1363). مخابرات استرآباد. (به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت). تهران: تاریخ ایران.