کنسولگری روسیه
کنسولگری روسیه Russian Consulate of Gorgan
بنايی در محلهی باغشاه و پشت پارک شهر گرگان.
اين بنا در ضلع غربي باغ وسيعي واقع شده كه به «باغ روسها» مشهور است. اين زمين با وسعت بیش از 2 هكتار، از جنوب به خيابان ملل، از شمال به پارک شهر، از غرب به خانههای مسكونی و از شرق به کوچه بی بی حور، بی بی نور متصل است.
ورودی محوطهی کنسولگری، شامل یک ساختمان به شکل پلان L است که در ضلع شرقی باغ قرار دارد. ساختمان بنا در دو طبقه و از آجر و اندود گچ و خاک و پوششی از رنگ زرد ساخته شده است. نمای خارجی طبقهی همکف، شامل یک ورودی با درب چوبی، دو ستون آجری با مقطع مدور با طاقهای هلالی نیم دایره است. طاق میانی نسبت به دو طاق دو طرف، بزرگتر و پا طاق آن نسبت به ستونها کمی پیش آمده است و آن شامل دو ردیف آجر است که در حدود 10 سانتیمتر بیرون نشسته و توسط آن، زمینهی مدور ستونها به زمینهی مربع تبدیل شده است. آجرهای ستونها در بالای منطقه قوسها تا زیر تراس کمی پیش آمده و قابهای مستطیل شکل را ایجاد کرده است. در جرز دو طرف درب ورودی، تو رفتگیهایی وجود دارد که دارای یک پله مرتفع است که از آن برای نشستن نگهبان استفاده میشد.
طبقه اول نیز شامل اتاقها، درب و پنجرههای چوبی و تراس با نردههای چوبی است. تراس دارای ستونهای چوبی است که بار کنسول را به ستونهای آجری منتقل میکند. پوشش این ساختمان چوبی به صورت شیروانی و حلبپوش است. این پوشش در تعمیرات دوران گذشته، چهرهی جدیدی یافته و ورقههای حلبی جای پوششهای سفالی را گرفته است و در آن، شیر سرهای دو یا سه طبقه نیز دیده نمیشود. نما و شكل این ورودی به ویژه ستونها، طاقها و قرارگیری تراس در ورودی، در نوع خود در معماری قدیم استرآباد منحصر به فرد است. نمای خارجی دیوار ضلع شمالی آن دارای طاقنماهای جناغی و یک در چوبی است که طاقهای آن تخریب شده است.
ساختمان اصلی کنسولگری در کنار باغ قرار دارد. بنا دارای کرسی چینی و سازهی آن، آجری با اندودی از گچ است که در بخشهایی، لایهای از رنگ زرد بر روی اندود قرار گرفته است. این بنای بزرگ در دو طبقه ساخته شده است. بنا دارای بازشوهای متعدد در نماست که بیشتر آنها را پنجرهها تشکیل میدهند. پنجرهها چوبی و دارای طاقهای هلالی نیم دایره و برخی از آنها نیز دارای نعل درگاه است. در ضلع شرقی بنا، تراس بزرگی با ستونهای چوبی قرار دارد. مقطع ستونها در پایین آن (پایه ستون) چهار ضلعی و در بالا، چند ضلعی است. ستونها بر روی تیرهای چوبی قرار گرفته که دارای تزئینات چوبیاند. به نظر میرسد که در دورههای گذشته نردههای چوبی تراس تخریب شده است.
در نمای ضلع شرقی بنا، یک پنجره و چهار ستون آجری چسبیده به جرز یا مقطع نیم دایره دیده میشود که این ستونها تا زیر تراس ارتفاع دارد. قرارگیری این ستونهای مدور و تراس، جلوهای خاصي به معماری بنا داده است. ضلع جنوبی همچون اضلاع دیگر بنا، دارای پنجرههای چوبی متعدد با قوس هلالی است و در آن، یک تراس کوچک نیز دیده میشود. پوشش بنا در تعمیرات گذشته، تغییر یافته و پوشش حلبی به جای پوشش سفالین اجرا شده است. حیاط بنا به صورت باغ با درختان بزرگ و کوچک از جمله سرو، نخل و نارنج است که برخی از آنها کهنسال هستند. در حال حاضر، یک خانواده ایرانی به عنوان سرایدار از این بنا مراقبت میکنند.
روسها این بنا را در دورهي قاجار از یک تاجر استرآبادی به منظور تأسیس کنسولگری خریداری کرده بودند. بیشترین اطلاعات از کنسولگری روسیه در گزارشهايي است که حسینقلی مقصودلو از اوضاع استرآباد در آن زمان تهیه کرده است.
کنسول روسیه در سال 1290ش، پس از خرید این بنا، مجوز احداث خیابانی را از ضلع شمال کنسولگری به مسافت 12 کیلومتر از دروازه بسطام تا یکه مازو، از وزارت امور خارجه وقت ایران دریافت نمود. هزینهی احداث این خیابان را برخی از تجار و سرکردههای استرآباد تأمین كردند. وی قصد داشت به منظور تسهیل واردات کالاهای روسی به ایران، از سمت قرهسو، خط آهنی را به استرآباد به مسافت 36 کیلومتر بکشد، اما هیچگاه به این امر توفیق نیافت.
در سال 1291ش، با توجه به این که بسیاری از بامپوشهای سفالی کنسولگری شکسته و اتاقهای آن دارای کف فرش پوسیده بود، کنسول دستور داد که با استفاده از چوب نرات که از روسیه به همین منظور وارد کرده بود، کار سفال گردانی و تعویض تختههای زیرین بام پوشها و همچنین کف اتاقها انجام شود.
کار تعمیرات این ساختمان را «استاد موسی بنا» - یکی از زبردستترین استادکاران استرآباد- بر عهده گرفت. هنگام انجام این کار، علاوه بر ساختمان کنسولگری، بنای تلگرافخانه که قبلاً در جلوی کنسولگری قرار داشت نیز تعمیر شد.
برای تهیه آب آشامیدنی کنسولگری، در سال 1295ش، جادهای در ضلع جنوبی دیوار شهر به سمت سرخواجه کشیده شد و کالسکهای بشکههای آب مورد نیاز را به آنجا حمل میکرد.
با وقوع انقلاب اکتبر روسیه و خروج آخرین کنسول روسیه تزاری موسیو گاگنولوف از استرآباد، ساختمان کنسولگری در 8 خرداد 1299ش، به طور موقت در اختیار ادارهی نظمیه استرآباد قرار گرفت.
با تحولات صورت گرفته در کشور روسیه و خبر ورود کنسول جدید به استرآباد از سوی سفارت روسیه، قوام السلطنه در تلگرافی به کفیل حکومت استرآباد، دستور تخلیه کنسولگری را صادر کرد.
در 22 مهر 1300ش، با ورود وینر نماینده و کنسول منشویک روسیه، این ساختمان در اختیار آنان قرار گرفت و به عنوان مرکزی برای تبلیغ بلشویکها درآمد.
تعداد اعضای کنسولگری در آن زمان شامل 10 نفر به اسامی وینر و همسرش، نائب کنسول، دو نفر غلام، محمدمهدی غلامباشی، محمدولی حسن خان، کاظم ولد رحیم سلطان پیشخدمت، باغبان و یک نفر درشکهچی قزاق بود.
در سوم اسفندماه 1302ش، همزمان با تحولات صورت گرفته در کشور روسیه، وینر که منشویک بود، معزول و به جای آن یک بلشویک، کنسول استرآباد شد. وی با توزیع هزار تومان طلای مسکوک، سعی زیادی در تروج افکار بلشویکی داشت و در این راستا، مهمانیهای چندی نیز ترتیب داد، ولی در اهداف مأموریت خود موفقیت چندانی به دست نیاورد.
در شهریورماه 1320 و اشغال ایران، شهر گرگان (استرآباد سابق) نیز از آسیبها در امان نماند. نخست، سه فروند هواپیمای نیروی هوایی ارتش سرخ شوروی كه از فرودگاه محمدآباد پرواز كرده بودند، شهر استرآباد را بمباران، سپس این شهر به طور کامل به اشغال آنان درآمد. در زمان اشغال این شهر تا سال 1324ش، ساختمان کنسولگری به عنوان یکی از مقرهای فرماندهی ارتش سرخ درآمد و در همان زمان، تعمیراتی در آن صورت گرفت. با تحولات بینالمللی، قوای نظامی شوروی ناچار به تخلیه ایران شدند و پس از چندی، ساختمان اصلی کنسولگری از سوی سفارت پلمپ گرديد.
منابع:
• عباسی، قربانعلی، و دباغ، حسین. (1380). گزارش کنسولگری روسیه در استرآباد. مرکز اسناد میراث فرهنگی.
• مقصودلو، حسینقلی (وکیلالدوله). (1363). مخابرات استرآباد. (به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت). تهران: تاریخ ایران.