کلاله / شهر

کلاله / شهر     Kalaleh City

شهری در شمال شرقی استان و مركز شهرستانی به همين نام.

اين شهر در موقعيت 37درجه و 22دقیقه عرض و 55 درجه و 28دقیقه طول جغرافيايي و در ارتفاع 194 متري از سطح دريا قرار دارد.

كلاله در سال 1333 به شهر تبديل شد. در اوايل دهه 1340، ساخت خیابان، ساخت فلكه، مغازه و بازار و شعبات ادارات دولتي در كلاله انجام شد. اين شهر تا سال 1368، از توابع شهرستان گنبدکاووس بود. در تاریخ 21 تیرماه 1368، با تأسیس شهرستان مینودشت، کلاله نیز یکی از بخش‌های سه‌گانه این شهرستان شد. در 31 فروردین 1379، کلاله، با تصویب هیأت وزیران، به شهرستان تبدیل و شهر کلاله به عنوان مرکز این شهرستان انتخاب شد.

سابقه شهر كلاله به اوايل دوران پهلوي برمي‌گردد. در زمان وزارت جنگي و صدر اعظمي رضاشاه، به دستور وي، نيروهاي دولت به سركوب تركمن‌ها پرداختند. پس از به سلطنت رسيدن رضاشاه، با تشويق دولت، ساخت منازل مسکونی در مناطق مختلف دشت گرگان، از جمله كلاله آغاز شد. ساكنان اوليه كلاله، تركمن‌هاي گوگلان بودند كه از اُبه‌ها و سكونتگاه‌هاي اطراف، آرام آرام به اين منطقه آمدند و سكونت دائم يافتند.

هر چند شهر كلاله را مي‌توان از شهرهاي جديد استان دانست، اما كاوش‌هاي باستان‌شناسي بر روي آثار تاريخي اطراف كلاله، بيانگر سابقه كهن اين ديار است. اشیاء كشف شده از «قره‌تپه شيخ» و «تپه‌خان‌نين»، از جمله سفال‌ها و اسكلت انسانيِ به دست آمده، قدمت سكونت در اين ناحيه را به عصر آهن و پيش از تاريخ برمي‌گرداند.

در بررسی قره‌‏تپه شیخ، باستان‌شناسان احتمال داده‌اند که این تپه در دوره‌ی تاریخی، به صورت یک قلعه عمل می‌کرد. محمدیوسف کیانی در سال 1354ش، در بازدیدی که از این تپه داشت، آن را شهری مربوط به دوره‏ی باستانی به نام «دارا» احتمال داده است. آثار به جاي مانده باستانی و دوره‌ی اسلامي متعددی در این منطقه وجود دارد و بسياري از آنان داراي پرونده ثبت ملي هستند. تعدادی از این آثار عبارتند از:

برخي منابع، از وجود سد قديمي مربوط به دوره‌ی ساساني بر روي رودخانه «دوغ‌چاي» كه از كنار كلاله مي‌گذرد، خبر داده‌اند. اين سد، آب «دوغ‌چاي» را از روي گرگان‌رود، رد كرده و به زمين‌هاي شمالي كه زير كشت بود، مي‌رساند.

در امام‌زاده عبدالله واقع در جنوب غربي شهر كلاله، كتيبه‌ي سنگي وجود دارد كه ساخت بناي آن را سال880ق ثبت كرده‌اند. اين بنا به دستور اميرعليشير نوايي، وزير و مشاور سلطان حسين بايقرا، كه مدتي نيز حاكم استرآباد بود و به كوشش شمس‌الدين علي منشي ساخته شده است.

محل کنونی كلاله، در گذشته روستاي آي‌درويش بوده است. هر چند اكنون نيز روستايي به همين نام در نزديكي كلاله وجود دارد، اما شهر كلاله ادامه‌ی گسترش اين آبادي است. آي‌درويش نام طايفه‌اي از تركمن‌هاي گوكلان است كه مردمانش در اين ناحيه سكونت داشته و دارند. چارلز ادوارد ييت انگليسي، در سفرنامه خود كه مربوط به سال 1273ش است، از آي‌درويش به عنوان سكونتگاه تركمن‌هاي گوكلان نام برده ‌است.

نام كلاله از اواخر دوران پهلوي اول مطرح شد و در اسناد و منابع پيش از آن، محلي به نام كلاله دیده نمی‌شود. درباره وجه تسميه اين شهر، اطلاعات قابل استنادی وجود ندارد.

با تصويب هيأت وزيران در 22 بهمن 1329ش، براي مستقل شدن شهرستان دشت‌گرگان، كلاله نيز جزو اين شهرستان و بخش گوكلان شد. پس از مدتي، اين بخش به سه بخش مستقل تبديل شد و كلاله به عنوان بخش دوم شهرستان دشت گرگان تأسيس شد.

با رونق كشاورزي در كلاله از سال 1315 و زمان املاك اختصاصي پهلوي، زمين‌هاي زيادي به كشاورزي تبديل شد و زير كشت رفت. پس از شهريور1320، با توسعه شركت‌هاي متعدد كشاورزي و ورود ماشين‌آلات مختلف، نياز به نيروي كار زياد شد و از مناطق مختلف ايران، به ویژه از سيستان و بلوچستان، خراسان و ...  افراد زيادي به اين منطقه مهاجرت کردند و در سازمان‌هاي كشاورزي ساكن شدند. اين سازمان‌ها پس از مدتي، خود تبديل به آبادي و روستا شدند. اين مهاجرت‌ها سبب شد تا تركيب جمعيتي اين بخش از قوميت‌هاي مختلف شكل بگيرد.

در زمان پهلوي اول، عده‌اي از ايلات غرب ايران به كلاله كوچانده شدند كه پس از شهريور1320، به زادگاه خويش برگشتند. 

با تسلط خاندان پهلوي بر زمين‌هاي گرگان و دشت، غلامرضا و عليرضا پهلوي بر بيشتر زمین‌های كلاله مسلط شدند. شاپور غلامرضا در سال 1333ش، بخش دیگری از زمین‌های کشاورزی ترکمن‌ها را غصب و به شرکت کشاورزی کلاله افزود. او در اين شهر، فرودگاه اختصاصي براي خود ساخت. اين فرودگاه در سال‌هاي اخير توسعه یافت و دومين فرودگاه استان به شمار می‌رود.

كلاله در سرشماري نفوس و مسكن سال 1335، 723 نفر جمعيت داشت كه 386 نفر آنان مرد و 337 نفر زن بودند. برابر سرشماري سال1390، داراي 7306 خانوار و 27951 نفر جمعيت بود كه از این تعداد، 13865 نفر مرد و 14086 نفر زن بودند.

هيأت وزيران در جلسه مورخ 26 اردیبهشت‌ماه 1387، زيارتگاه خالدنبي و آق‌سو کلاله را به عنوان مناطق نمونه گردشگري تعیین کرد.

اولين آموزشگاه اين بخش، دبستان 4 كلاسه «منوچهر» بود كه در سال 1311ش تأسيس شد. در سال تحصيلي 43– 1342 نيز داراي يك آموزشگاه مختلط به نام «شاهين» بود كه 73 دانش‌آموز دختر و 373 دانش‌آموز پسر داشت. در سال 1346، نمايندگي آموزش و پرورش كلاله تأسيس و قدير گوكلان به عنوان اولين رئيس اين مركز منصوب شد. هم اكنون دو دانشگاه آزاد اسلامي و پيام نور در شهر كلاله فعاليت دارند.

در جنگ ایران و عراق، 78 نفر از شهروندان كلاله به شهادت رسيدند.

…

منابع:

• ‌ايجاد تغييرات و اصلاحات تقسيماتي در استان گلستان. (مصوبه شماره 31649ت21627هـ هیأت دولت). معاونت حقوقی و امور مجلس قوه قضائیه. بازيابي از:   http://hvm.ir 

• ایجاد و تأسیس شهرستان مینودشت در تابعیت استان مازندران. (مصوبه شماره 49422ت617 - 14/5/1368- 856 هیأت دولت). مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. بازيابي از: http://rc.majlis.ir

• بانك اطلاعات تقسيمات كشوري. پورتال وزارت كشور. بازيابي از: http://portal2.moi.ir

• ییت، چارلز ادوارد. (1365). خراسان و سیستان: سفرنامه کلنل ییت به ایران و افغانستان. (ترجمه قدرت‏الله روشنی و مهرداد رهبری). تهران: یزدان.

• پرونده‌هاي ثبتی آثار تاريخي كلاله. فرهنگستان هنر، دانشنامه ايرانشهر. بازيابي از: http://www.iranshahrpedia.ir

• تصویب نامه هیئت وزیران برای استقلال شهرستان دشت گرگان. (22/11/1329). سند شماره 240027259/510 ژ4ب آ1. سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران،  .

• تعيين بيست و چهار منطقه در استان گلستان به عنوان مناطق نمونه گردشگري. (مصوبه شماره 33676/ت39849هـ هیأت دولت). معاونت حقوقی و امور مجلس قوه قضائیه. بازيابي از: http://hvm.ir

• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

• سرشماري نفوس و مسكن سال 1390. مركز آمار ايران. بازيابي از: http://amar.sci.org.ir

• سرشماري نفوس و مسكن سال 1335. مركز آمار ايران. بازيابي از:  http://amar.sci.org.ir

• فجوري، ستاربردي. (1393). تاريخ پيدايش و شكل‌گيري شهر كلاله. گرگان: مختومقلي فراغي.

• قورخانچي، محمدعلي. (1346). نخبه كامراني در مسيح ذبيحي (گردآورنده)، گرگان سرزمين طلاي سفيد. گرگان: شوراي جشن‌هاي تاج‌گذاري.

• کمیته تخصصی نام‌نگاری و یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی ایران. بازيابي از:  geonames.ncc.org.ir

• گرگانی، منصور. (1358). مسأله زمين در صحراي تركمن. تهران: [بي‌نا].

• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: طبع کتاب.

• نوري، مصطفي، و سرایلو، اشرف. (1394). اسناد تحولات فرهنگي گرگان و دشت (جلد اول: آموزش و پرورش). گرگان: مؤسسه فرهنگي ميرداماد، بنام.

• نوری، مصطفی، و سرایلو، اشرف. (1390). انقلاب اسلامی در گرگان و دشت. تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامي.