کردکوی / شهرستان

کردکوی /شهرستان

 Kordkuy County
 

شهرستانی واقع در غرب استان.
شهرستان کردکوی، از شمال به شهرستان ترکمن، از جنوب به استان سمنان و مازندران، از شرق به شهرستان گرگان و از غرب به شهرستان بندرگز محدود می‌شود.
این شهرستان با مساحت 94/818 کیلومترمربع، از نظر وسعت چهارمین شهرستان استان است که 47/19 درصد آن به نقاط روستایی، 053/0 درصد به نقاط شهری و بقیه آن به نقاط جنگلی و مراتع اختصاص دارد.
شهرستان کردکوی دارای یک بخش مرکزی، یک شهر و سه دهستان (چهارکوه به مرکزیت سرکلاته خراب‌شهر، سدن رستاق شرقی به مرکزیت یساقی، سدن رستان غربی به مرکزیت چهارده) است.
کردکوی در تاریخ 12 تیرماه 1358، با تصویب شورای انقلاب اسلامی، از شهرستان گرگان جدا و به شهرستانی مستقل تبدیل شد.
جمعیت شهرستان کردکوی براساس سرشماری سال 1390:

   آبادی                                 خانوار                    جمعیت

شهرستان كردكوي              21100                  70244
بخش مركزي                   21104                   70244
شهر‏كردكوي                    11415                   38246
دهستان چهاركوه               1647                      5527
 

روستاها
   ساليكنده                      479                         1638
   حاجي‌آباد                    97                            377
   سركلاته خراب شهر      895                           2946
   درازنو                        1                                  1
   رادكان                         31                          100
   كنداب                          19                           71
   چمن ساور                    24                           82
   حاجي‌آباد كوهپايه            45                           168
   جهان‌نما                       44                           106
   يزدان محله                   12                           38
دهستان سدن رستاق شرقي    4647                  15609
 

روستاها
   چقر                            29                   100
   مياندره                        474                 1617
   نامن                          287                  994
   دنگلان                       803                  2717
   زراع محله                   89                    285
   گرجي محله                 197                   680
   غلام‌آباد                      61                     241
   درودمحله                   71                      240
   اسلام‌آبادشاده                165                   569
   مفيدآباد                      108                     347
   امام‌زاده روشن‌آباد          1                       4
   محمدآباد                     125                     462
   يساقي                       1322                  4308
   مهتركلاته                   915                   3045
دهستان ‏سدن رستاق غربي   3395                10862
 

روستاها
   بالاجاده                      934                    2925
   خرم‌آباد                      82                       272
   قلندرايش                    74                       226
   ايلواريكدانگه               356                     1107
   چهارده                      656                    2074
   النگ                        1123                 3721
   ايلوارپنجدانگه              143                     464
   بديل‌آباد                        6                      14
   کريم‌آباد (شيخ کريم)        21                     59
 

شهرستان کردکوی از سه قسمت کوهستانی، کوهپایه‌ای و جلگه‌ای تشکیل شده است. نقاط کوهستانی آن، ارتفاعات البرز شرقی است که از 500  تا 3700 متر بالاتر از سطح دریاست. عمده‌ زمین‌های جنگلی و مرتعی آن در اثر حرکات کوه‌زایِ آلپی دوره‌ی ترشیاری به وجود آمده و در دوره‌ی کواترنز، تحت‌تأثیر فرسایش، به این صورت درآمده‌اند. مهم‌ترین کوه‌های آن، درازنو، وزمه کوه، چلستان، جهان‌نما و پلاش است که در دامنه‌های آن و روستاهای حاجی‌آباد، درازنو، رادکان، کنداب و چمن ساور را دربرگرفته است. در مناطق کوهپایه‌ای که تا ارتفاع 500 متر بالاتر از سطح دریاست، روستاهایی چون سرکلاته و بالاجاده دیده می‌شود. روستای قلندرآیش و کنداب در موقعیت جنگلی آن واقع شده‌اند. در بخش شمالی آن نیز زمین‌های جلگه‌ای هموار با شیب ملایم وجود دارد و به زمین‌های شور حاشیه‌ی رودخانه‌ی قره‎‌سوی خلیج گرگان محدود می‌شود که روستاهای بدیل‏آباد، مهترکلاته، یساقی و ... در این ناحیه قرار دارند.
با توجه به موقعیت طبیعی، رودخانه‌های متعدد با جهت جنوب به شمال، از ارتفاعات جنوبی این شهرستان به رودخانه قره‌سو در شمال شهرستان و در شیت جنوبی ارتفاعات به رودخانه‌ی نکارود می‌ریزد.
رودخانه‌های شیت شمالی ارتفاعات شامل: سرکلاته، سالیکنده، توسکا رویه، خرس کشی، بالاجاده، ایلوار، میاندره، شرق دنگلان، شموشک و شصت کلاته یساقی است.
شهرستان کردکوی با توجه به تنوع ناهمواری‌های موجود، دارای چمن‌زارها، جنگل‌ها و مراتع جلگه‌ای با پوشش گیاهی و جانوری متعدد است. از جمله گونه‌های درختی، راش، مَلَج، وَن، زبان گنجشک، توسکا و ممرز، انجیلی، سرخدار، بلوط، افرا، سپیدار، ارس، کچف و گونه‌های در دست کاشت از جمله کاج، سرو نقره‌ای، اکالیپتوس و گونه‌های جانوری موجود در منطقه، پستاندارانی همچون روباه، شغال، گرگ، خوک، خرگوش، گوزن، مرال، بزکوهی، خرس، خوک، شوکا، روباه، گوسفند وحشی (قوچ) و سنجاب هستند. پرندگانی همچون قرقاول، کبوتر، ابیا، کبک، کلاغ، زاغی، عقاب، خروس کولی و دلیجه نیز در این ناحیه زندگی می‌کنند.
شهرستان کردکوی از سه نوع آب و هوای کوهستانی، معتدل و نیمه مرطوب خزری برخوردار است که تحت‌تأثیر عوامل گوناگون، همچون دریای خزر، رشته کوه البرز و ارتفاعات قرار دارد. ارتفاعات سرد و معتدل مناطق کوهستانی منطقه حدود 7 ماه سال پوشیده از برف است. در بخش جلگه‌ای مرطوب و معتدل خزری (مدیترانه‌ای)، زمستان، معتدل و تابستان گرم و شرجی و دمای هوا (ماه‌های خرداد، تیر و مرداد) تا 39 درجه سانتی‌گراد بالای صفر است و در ماه‌های سرد سال (ماه‌های بهمن و اسفند) دمای هوا به 2- سانتی‌گراد می‌رسد. شهرستان کردکوی در طول سال، حداکثر 15 روز یخبندان، 115 روز بارندگی و میزان بارندگی متوسط سالانه 350 میلی‌متر است.
پیشینه شهرستان کردکوی به تمیشه، (شهری قدیمی در شرق تبرستان قدیم) باز می‌گردد. (نک: تمیشه / شهر)
شهرستان کردکوی در اواخر دوره‌ی تیموریان و اوایل سلطنت صفویان اهمیت خاصی یافت، به طوری‌که در دوره‌ی شاه‌عباس صفوی، با اهمیت یافتن شهر اشرف (بهشهر کنونی) و ایام فترت سلطنت شاه تهماسب به سبب هجوم اقوام شمال شرقی (ازبکان) و ترکمانان و در راستای سیاست جا به جایی اقوام و طوایف، عده‌ای از اقوام ترک و کُرد به فرمان شاه‌عباس برای جلوگیری از تهاجمات این اقوام، به این منطقه از جمله کردکوی (کردمحله سابق) کوچانده شدند و به دلیل شرایط مناسب آب و هوایی، زمین‌های حاصلخیز و سایر عوامل محیطی و استراتژیکی، در این منطقه اقامت گزیدند. از این زمان پس، نام‌گذاری این منطقه به نام کردان محله، کردخیل و کردمحله و سرانجام کردکوی، به دلیل وجود اسکان این اقوام بوده است.
در دوران حاکمیت افشار و زندیه، این منطقه به دلیل این که سکونتگاه ایل قاجار بود و قجرها در تکاپوی رسیدن به قدرت بودند، مورد توجه حاکمیت وقت قرار گرفت و جنگ بسیار مهمی در منطقه‌ی قلعه بن کلاته (بانکلاته) کردکوی، بین محمدخان قاجار قویونلو و محمدولی‌خان قاجار درگرفت.
در دوره‌ي حکومت قاجار، در اثر ارتباط تنگاتنگی که بین محمدحسن خان قاجار با مردم کردمحله وجود داشت، وی با یکی از دختران کردمحله ازدواج کرد. محمدحسن‏خان از این زن صاحب دو پسر به نام‌های مهدی قلی‌خان و عباس قلی‏خان شد. در اثر این خویشاوندی، در دوران تثبیت حکومت قاجار، سرداران و سواران شجاع کردکوی در فرماندهی جنگ‌ها و قشون‌کشی‌های حکومت قاجار نقش اساسی داشتند. به همین دلیل، بسیاری از املاک و آبادی‌های منطقه به سرداران کردکویی اختصاص یافت.
در دوره‌ی حکومت پهلوی، با توجه به اقدامات و سیاست‌های رضاشاه و فرزندش برای تحول کشاورزی، به دلیل مناسب نبودن مالکیت‌ها و بندها، شکل تقسیمات اراضی و نظام بهره‌برداری دهقانی، زندگی مردم منطقه رونق خاصی نگرفت. رضاشاه با خریداری املاک کردکوی به پایین‌ترین قیمت و تصرف زمین‌های وقفی، زندگی مردم را به سقوط کشانید.
بسیاری از سیاحان در سفرنامه‏های خود از کردکوی نام برده‌اند، از جمله رابینو، بلوک سدن رستاق را 35 قصبه می‌داند‌. بهلر نیز اهالی کردکوی را سیصدو پنجاه خانوار و فاصله آن را تا دریا به قدر نیم فرسخ نوشته است.
براساس آمار حکومت ملک‌آرا در استرآباد (1276ق) که در آن زمان بلوک سدن رستاق خوانده می‌شد، جمعیت کردکوی به شرح زیر بوده است:
آمار بلوک سدن رستاق در سال 1276ق
تعداد آبادی/ 58 قریه، دهات/ 46، مزرعه/ 12، خانوار/ 3557 باب، انفاس/ 17920 نفر، مرد/ 8973 نفر، زن/ 8947 نفر، مرد زن‌دار/ 3557 نفر، زن شوهردار/ 4218 نفر.
در تلگراف نمره‌ی 18 مخابرات استرآباد آمده: کردکوی 975 خانه، یک باب حمام، 3 باب مسجد و 15 باب دکان دارد. فریزر از جمله افرادی بود که از منطقه‌ی سدن رستاق در دوره قاجار عبور کرده و در مورد نفوس و مسکن، اسامی روستاها و ... مطالبی نوشته است.                           
رابینو می‌نویسد: «بلوک سدن رستاق که در شهر استرآباد واقع است و از دریا تا دامنه کوهستان امتداد دارد، محدود است از مغرب به انزان و دریای خزر، از شرق به دروازه‌ی شهر استرآباد و از شمال به سیاه آب شعبه قره‌سو است و از جنوب به کُتل جهان نما که سرراه هزارجریب است.»
جمعیت شهرستان کردکوی از سال 1365 تاکنون

سال                          1365    1375    1380    1385    1390
جمعیت (نفر)     60508    66058    67051    67823    70244
  

جمعیت شهرستان کردکوی (1390)
تعداد خانوار/ 21104، جمعیت/ 70239، مرد/ 35191، زن/ 35048، جمعیت شهری/ 38246، روستایی/ 31998 .
مردم شهرستان کردکوی، تبری صحبت می‌کنند و همگی شیعه هستند.
اقتصاد شهرستان کردکوی بر پایه کشاورزی، باغداری، دامداری و صنایع تبدیلی است. در این شهرستان، به دلیل وجود خاک حاصلخیز، منابع آب فراوان و تنوع اقلیمی، محصولات کشاورزی و باغی متنوعی در آن کشت می‌شود.
سطح زیرکشت (به هکتار)    میزان تولید
(به تن)
آبی    دیم    جمع    محصولات کشاورزی    محصولات باغی
11743    13279    25022    14362    42750

در شهرستان کردکوی، تعداد 6 مزرعه پرورش ماهی سردآبی و گرم آبی وجود دارد که تولید سالانه آن‌ها 225 تن است. مهم‌ترین محصولات کشاورزی این شهرستان عبارتند از: گندم، جو، کلزا، آفتابگردان، سویا، شالی و هندوانه. این شهرستان، 7400 واحد مرغداری صنعتی، 25واحد دامی صنعتی و 5482 واحد کندوی زنبور عسل دارد.
علاوه بر کشاورزی، وجود 31 واحد صنایع تکمیلی و تبدیلی، 2 ناحیه صنعتی در شهرستان کردکوی و دو کارخانه بزرگ نئوپان و تولید روغن، بر اهمیت این شهرستان از نظر صنعتی می‎افزاید.
همچنین 9 مرکز جمع‌آوری شیر و 3 کشتارگاه صنعتی مرغ نیز جزو مکمل زنجیره‌ی صنایع تبدیلی و تکمیلی فعال  شهرستان به شمار می‌رود.
این شهرستان دارای 762/54 هکتار عرصه‌ی جنگلی و 25000 هکتار مراتع چراگاهی است که در اقتصاد این شهرستان تأثیر زیادی دارد.
از نظر تأمین آب کشاورزی و آشامیدنی، این شهرستان دارای چشمه‌های فراوان، 7 رودخانه دائمی و تعدادی رودخانه‌ فصلی است. همچنین تعداد 38 رشته چشمه آب زیرزمینی و 6 دهنه قنات، از ذخایر طبیعی شهرستان است و از تعداد، 1907 حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق و 10 باب استخر ذخیره‌گاه آب، 302 میلیون مترمکعب آب برای کشاورزی استفاده می‌شود .
از مجموع راه‌های ارتباطی تحت پوشش شهرستان، 61/44 کیلومتر آسفالته، 35/32 کیلومتر شوسه درجه یک و 71/92 کیلومتر آن از جمله راه‌های شنی و خاکی است.
شهرستان کردکوی از نظر موقعیت مناسب جغرافیایی و قرار داشتن در مسیر خراسان تهران- مشهد و منابع طبیعی و مناطق ییلاقی، همه ساله گردشگران بسیاری از مناطق مختلف استان، کشور و خارج از کشور را به خود جذب می‌کند.
شهرستان کردکوی دارای 47 تپه باستانی و آبشارهای فراوان از جمله سرکلاته خرابشهر، دوآب، هفت طبقه است. مهم‌ترین آثار تاریخی این شهرستان عبارتند از: برج رادکان، امام‌زاده روشن‌آباد، دیوار شهر تمیشه، امام‌زاده چهارکوه، جاده شاه‌عباسی.
اولین مدرسه به سبک جدید در کردکوی، مدرسه نظامی است. علاوه بر آن، مدرسه خاقانی نیز اولین بار در بلوک سدن رستاق ساخته شد. در سال 1309ش، در روستای بالاجاده، مدرسه رادکان توسط علی‌اصغر شهریاری افتتاح شد. تا سال 1344، تعداد 15 مدرسه با 2633 دانش‌آموز در شهرستان کردکوی مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
در حال حاضر، شهرستان کردکوی دارای 45 مدرسه ابتدایی، 31 مدرسه راهنمایی و 30 دبیرستان است.
از سال 1375، مرکز آموزش عالی شهید روحانی فرد در مقطع فوق‌دیپلم و كارشناسي در رشته‌های کشاورزی، گیاه پزشکی و تولید دانه‌های روغنی در شهرستان کردکوی تأسیس شد.
در سال 1379، دانشگاه پیام نور و از سال 1385، دانشگاه آزاد اسلامی آغاز به کار کرد. مرکز آموزش عالی فنی و حرفه‌ای امام علی (ع) نیز به دانشکده ارتقاء یافت و مؤسسه‌ی آموزش غیرانتفاعی کمیل در سطح فوق دیپلم و كارشناسي از سال 1388 فعالیت رسمی خود را آغاز کرده است.
در شهرستان کردکوی، 4کتابخانه وجود دارد. همچنین یک باب سالن نمایش نیز از امکانات فرهنگی این شهرستان است.

…

منابع:
• اداره كل آمار و اطلاعات استان گلستان. (1390). سالنامه آماری استان گلستان 1388. گرگان: ريحاني.
• بدیعی، ربیع. (1367). جغرافیای مفصل ایران (جلد 2). تهران: اقبال.
• بهلر. (1356). سفرنامه بهلر:جغرافياي رشت و مازندران در زمان سلطنت ناصرالدين شاه قاجار. (به کوشش علی‌اکبر خداپرست). مشهد: توس.
• جعفری، قربانعلی. (1392). جغرافیای تاریخی کردکوی. (با همكاري ابوالحسن شهواري). گرگان: نوروزی.
• حسنی و همکاران. (1383). مردم‌نگاری شهرستان کردکوی. گرگان: میراث فرهنگی و گردشگری استان گلستان.
• ذبیحی، مسیح. (1354). استرآبادنامه (جلد 2). (به کوشش ایرج افشار و محمدتقی دانش‌پژوه). تهران: امیرکبیر.
• رابینو، یاسنت لویی. (1389). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.
• سالنامه آماری استان گلستان 1391. (سي‌دي). گرگان: استانداری گلستان.
• سپهری، یدالله. (1382). تمیشه دیروز، کردکوی امروز. فصلنامه فرهنگی اجتماعی گلستان، 2، 312-291.
• صنیع‏الدوله، محمدحسن‏خان (اعتماد السلطنه). (1343). مرات البلدان (جلد 3 ). تهران: دنیای کتاب.
• فریزر، جیمزبیلی. (1364). سفر زمستاني. (ترجمه منوچهر اميري). تهران: توس.
• قائمی، رمضانعلی. (1379). جاذبه‌های جهانگردی استان گلستان. سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان گلستان.
• كلاگر، رمضان. (25/4/1392). مصاحبه شخصي قربانعلي جعفری.
• کیانی، جعفرقلی. (1388). پیشینه فرهنگی شهرستان کردکوی. گرگان: مختومقلي فراغي.
• گروه نویسندگان. (1364). جغرافیای استان مازندران. تهران: نشر ایران.
• لسان‌الملك سپهر، محمدتقی. (1377). ناسخ التواریخ تاريخ قاجاريه (جلد اول). (به اهتمام جمشید کیانفر). تهران: اساطیر
• مقصودلو، حسینقلی. (1363). مخابرات استرآباد (جلد اول). (به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت). تهران: تاریخ ایران.
• ملگونف، گریگوی. (1376). کرانه‌های جنوبی دریای خزر يا استانهاي شمالي ايران. (ترجمه امیرهوشنگ امینی). تهران: کتابسرا.
• منوچهری، نورعلی. (1388) ویژه‏نامه همشاگردی سلام (ویژه هفتادمین سال تأسیس دبستان نظامی). کردکوی: چاپ مهدیه.
• منوچهري، نورعلي. (25/4/1392). مصاحبه شخصي قربانعلي جعفری.
• نفیسی، سعید. (1344). تاریخ اجتماعی ایران (جلد اول). تهران: بنیاد چاول.