کتول

کتول           Katool District
 

یکی از بلوکات ایالت استرآباد در عهد قاجار.
بلوک کتول، در جنوب شرقی شهر استرآباد و در جنوب استرآباد رستاق واقع بود. حدود آن از کوهستان تا صحرایی است که در دشت ترکمن است. از مغرب به رود کرک و جلگه‌ي کمالان، از شرق به نهر سرخ‌محله (که آن را از فندرسک جدا می‌سازد)، از شمال به زمين‌هاي دُوجی و از جنوب به میقان محدود شده است. قسمت عمده‌ي آن، پوشیده از جنگل است و صحرای علفزار نیز دارد. طول آن از شرق به غرب، تقریباً 10 مایل و از شمال به جنوب، 30 مایل است.
رابینو، دهات بلوك کتول را چنین ثبت كرده است:
«علاصان، الازمین، علی‌آباد (سابقاً قدیرآباد بوده)، ‌آلوستان، برفتان (اقوام پلنگ و دنكوه)، بسی‌سر، چه‌جاه، چلی، گنو، غریب‌آباد، حاجی‌آباد، جنگلده، کردآباد، خارکلاته، خوليندره، کمالان (يا امام‌زاده دوقبران)، ماران‌کلاته، مایان، مزرعه، ‌محمد‌آباد، نوده، نیرگان، نرسو، نصرت‌آباد (سابقاً سنگدوین)، پیچاک محله، قوش‌کوپری، ریگ چشمه، ساورکلاته، سیاه مرگو، تابر.
منطقه‌ي کتول در فرمان شاهان صفویه، افشاریه، زندیه، قاجاریه و نیز در وقف‌نامه‌های رسمی موجود و صلح‌نامه‌ها و قراردادها، به صورت بلوک کتول و اهالی بلوک کتول و یا خاک کتول آمده است. البته نام کتول در قدیمی‌ترین سند چنین آمده است: «فتحعلی‏خان در زمان شاه سلطان حسین (1144-1133ق‌) دسته از قشون استرآباد را دسته کتول تشکیل می‌داد.»
در کتابچه‌ي نفوس استرآباد، درباره‌ی اسامی و جمعیت روستاهای کتول آمده است: «این بلوک هم ییلاق دارد و هم قشلاق که در اول هر قريه ذکر شده است.
1. علامن: در دهنه واقع شده است. آب مشروب از رودخانه کفشگیری و اربابی است. ملک آن‏جا از خوانین قاجار و ورثه‌ي صفی‌خان است. ییلاق در بالاچلی می‌روند. تعداد نفوس آن 96 نفر است.
2 برفتان: ساکنین قریه مزبوره، چهار طایفه‌اند. قشلاق در برفتان و ییلاق در قریه سیاه مرگو که واقع است در میان دره‌ی کوه. چهار فرسخ فی‌مابین مسافت دارد. آب مشروب آن‏ها از رودخانه مشهور به کفشگیری که به سی و سه سهم تقسیم می‌شود و سیزده سهم از آن خالصه دیوان اعلي است و بیست سهم از اربابان طوایف مزبوره و خالصه قدیم است. طایفه‌ي پلنگ، دنگ‌کوب، طایفه‌ي تجری، طایفه‌ي دیلم. تعداد نفوس آن 857 نفر است.
3. علازمن: در دامن کوه واقع است. آب مشروب از چشمه‌سار است و ملک اربابی از اهالی قریه‌ي مزبوره است. تعداد نفوس آن 128 نفر است.
4. نوده: اربابی است. فی‌مابین ورثه‌ي حاجی فولاد و ابراهیم خان. آب مشروب از یک رشته قنات است. ييلاق اهالی آن‏جا در بالاچلی و پايین‌چلی می‌روند. تعداد نفوس آن‏ 183 نفر است.
5. جنگلده: آب مشروب از رودخانه‌ي سرخ‌محله است. اربابی آن‏جا از مال علی محمدخان، ییلاق قریه مزبوره در سیاه مرگو که در دهنه‌ي کوه واقع است، مي‌روند. تعداد نفوس آن 360 نفر است.
6. پیچک محله: آب مشروب از رودخانه دهنه کتول است. ملکش خالصه است و دیوانی. ییلاق اهالی آن‏جا، گنو است که در سرکوه واقع است. تعداد نفوس آن 400 نفر است.
7. خارکلا: آب مشروب از رودخانه سرخ محله و اربابی، از مال ورثه‌ي آقاخان. ییلاق اهالی آن‏جا در قریه خونین دره که در میان کوه واقع است و شش فرسخ مسافت این قراء است. تعداد نفوس آن 312 نفر است.
8. سرو کلا: اربابی از ورثه‌ي مرحوم ابراهیم‌خان. آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن 164 نفر است.
9. مزرعه: اربابی است. آب مشروب اهالی آن‏جا از دو رشته قنات و آب رودخانه هم سهم دارند و از رودبار سرخ محله مالک ملک قریه‌ي مزبوره وراث مرحوم آقا حسین می‌باشند. در اترک و بالا سر قوش کرپی واقع است. تعداد نفوس آن 218 نفر است.
10. حاجی‌آباد: آب مشروب از یک رشته قنات است و اربابی، مال ورثه‌ي لطفعلی‌خان. تعداد نفوس آن 125 نفر است.
11. الوستان: در جنب قوش کرپی واقع است و اربابی، مال ورثه‌ي آقاخان. آب مشروب از چشمه‌ي کبودوال. تعداد نفوس آن 176 نفر است.
12. قوش کرپی: آب مشروب از رودخانه‌ي سرخ محله است و قريه‌ي مزبوره در جلگه واقع بوده و جزو اترک است و اربابی. یک دانگ و نیم مال سادات شیرنگی و چهار دانگ و نیم مال ورثه‌ي مرحوم آقاخان. این قریه قشلاق است. اهالی آن‏جا ییلاق ندارند و نمي‌روند. تعداد نفوس آن 302 نفر است.
13. کردآباد: در جلگه و آب مشروب از رودبار سرخ محله است و قشلاقي. تعداد نفوس آن 95 نفر است». رابینو از 30 روستای بلوک کتول، اما ملگونف از 27 روستا نام می‌برد.
آمار جمعیتی این بلوک در زمان حکومت ملک‌آرا در سال 1276ق (13 دهات و 7 مزرعه) عبارتند از:
خانوار 859 نفر، دختر صغیر 769 نفر، انفاس 4124 نفر، زن بی‌شوهر 199 نفر، مرد زن‌دار859 نفر، مرد بی‌زن 348 نفر، پسر صغیر704 نفر، زن شوهردار917 نفر، دختر کبیر328 نفر.
تعداد نفوس کتول در کتابچه نفوس استرآباد به تاریخ 1296ق، 3476 نفر است. همچنین بر اساس آمار سال 1276ق، بلوک کتول دارای 4124 نفر جمعیت است که ریز آبادی‌های آن (منهای 17 یا 16 روستای دیگر، اعم از ییلاق و قشلاق) به شرح زير می‌باشد:

در دوران محمدشاه قاجار، طی حکمی به سال 1253ق، محمد صادق خان کتول، کلانتر تعدادی از طوایف کتول، طی حکمی دیگر به سال 1278ق، کلانتر کل بلوک کتول شد. اين بلوك در دوران ناصرالدین شاه، یکی از شش بلوک مهم ناحیه استرآباد بوده است.
روزنامه‌ي وقایع اتفاقیه در سال 1269ق، از زد و خورد بین کتول‌ها و ترکمن‌ها گزارش مي‌دهد. همین روزنامه در سال 1277ق، نقشه‌ي کتول را منتشر می‌كند.
مردم بلوک کتول، شيعه اثني‌عشر بوده و به گویش کتولی که خود پاره‌ای از زبان يا گویش تبری است، سخن می‌گویند و به نظر می‌رسد که آنان از طریق کوه‌های متصل به مازندران، از آن نواحی به این سرزمین آمده‌اند، زیرا به گفته‌ي ملگونف، مرز مازندران (‌مایان) در جنوب استرآباد و در کتول است.
بلوک کتول دارای تپه‌های باستانی متعدد، از جمله تپه گلبن در مزرعه‌ي کتول، زندان تپه در روستای محمدآباد، تپه الازمن، تپه شهرداری در داخل شهر، نقارتپه در روستای مارن‌کلاته، نرگس‏تپه در جنوب شهر، تپه کربلایی ابراهیم در روستای بلوک غلام، با قلعه روستای پیچک محله، تپه قره‌بیک و سوزتپه است.
بلوک کتول تبدیل به شهرستان علی‌آبادکتول شده و بسیار بزرگ‌تر از بلوک سابق است. یا افزودن بخشی از شهرستان گنبد و آق‌قلا و بخشي از بلوک فندرسک به خاک کتول، این منطقه از نظر وسعت جغرافیایی و جمعیت و روستا بسیار وسیع‌تر شد، به طوری که اینک داراي فرمانداری، دو بخشداری، 4 دهستان، 78 روستاست.

…

منابع:
• دهخدا، علی‌اکبر. (1336). لغت‌نامه. دانشگاه تهران.
• ذبیحی، مسیح. (1363). گرگان‌نامه. (به كوشش ايرج افشار). تهران: بابك.
• رابینو، یاسنت لویی. (1343). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلي وحيد مازندراني). تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب.
• معطوفی، اسدالله. (1374). استرآباد و گرگان در بستر تاريخ ايران. مشهد: درخشش.
• ملگونف، گریگوری. (1376). کرانه‌های جنوبی دریای خزر یا استان های شمالی ایران (چاپ اول). (ترجمه اميرهوشنگ اميني). تهران: كتاب سرا.
• نظری، محمد ابراهیم (اسماعیل). (1375). جغرافیای تاریخی کتول به ضميمه دهات فندرسك و ملك. (چاپ اول). كتول: مؤلف.