کبودوال

کبودوال    Kaboodval
 

آبشار، پارك طبيعت و سدی در جنوب شهر علی‌ آباد.
آبشار کبودوال با موقعیت جغرافیایی 36درجه و 52دقیقه عرض شمالی و 54 درجه و 53دقیقه طول شرقی در دره‌ای نسبتاً عمیق و در جنگل انبوه کبودوال واقع شده است. آب این آبشار از چشمه‌های فرادستِ جنوبی تأمین می‌شود و زلال و قابل آشامیدن است. بزرگ‏ترین چشمه بر فراز یک صخره، در بالای آبشار اصلی قرار گرفته است. این چشمه که چشمه‌ی آبشار کبودوال نام دارد، با آبدهی 40 لیتر بر ثانیه، حتی در مواقع خشکِ سال - که چشمه‌ها و رودبارهای بالادست خشک می‌شوند- فعال است و بقای آبشارِ پُر خزه را تداوم می‌بخشد. خزه، مانند مخمل سبز بر آن رشد کرده است، به همین دلیل تنها آبشار تمام خزه ایران به شمار می‏رود.
چشمه­‌های کبودوال و دبی آن‌­ها (لیتر بر ثانیه) عبارتند از :
آبشار کبودوال (40) ، هارون (7)، ابراهیم بالو (5)، چکل ییلاق(دره کجو)(3)، حسن حضرت (5)، پیش تنگه (3)، گودی چشمه (2)
برای رسیدن به سرچشمه، باید از یک مسیر صخره‌ای که در سمت چپ آبشار قرار دارد، بالا رفت. پس از پیمودن مسافت کوتاهی، چشمه آبشار کبودوال دیده می‌شود. آب چشمه پس از سرازیر شدن از آبشار کبودوال، در امتداد شیب دره‌ی باریک حرکت می‌کند و چهار آبشار دیگر را تشکیل می‌دهد که از نظر ارتفاع، کم اهمیت هستند، ولی از نظر ایجاد مناظر طبیعی، جالب توجه‌اند. آبشار کبودوال در ارتفاع 450 متر بالاتر از سطح دریا قرار دارد. یک مسیر پیاده‏رویِ باریکِ سنگفرش، که در نقاط پرشیب و لغزنده دارای پلکان است، به طول 800 متر در امتداد درّه‌ی رودخانه از محل پارکینگ تا زیر آبشار کبودوال کشیده شده است. احداث یک پل سنگی قوسی و یک پل فلزی در طول این مسیر، عبور از رودخانه را آسان کرده است. دیواره‌ی آبشار کبودوال از رسوبات آهکیِ اسفنجیِ بسیار متخلخلی تشکیل شده است. در تشکیل این رسوبات، جریان آب و فعالیت‏های زیستی خزه‌ها نقش مؤثری داشته‌اند. دیواره در قسمت میانی متورم است و آب به صورت چندین رشته سرازیر می‎شود، ولی بیشترین حجم آب از کناره‏ی راست آن فرو می‎ریزد. عرض آبشار در قسمت پایین، زیاد و به یک حوضچه‌ی پرآب منتهی می‌شود که در اثر عمل فرسایشی به وجود آمده و در اطراف آن، آثار تخته سنگ‌های فرو ریخته دیده می‌شود. شواهد زمین‏شناسی در کناره‏ی آبشار، نشان دهنده‌ی عقب‌نشینی آن در ده هزار سال اخیر بوده است، زیرا آثار آهک‌های اسفنجی قدیمی در صخره‌های پایین دست آبشار مشهود است. آبشار کبودوال در دامنه‌ی کوهستانی به نام هارون قرار دارد که ارتفاع بلندترین ستیغ آن، 1780 متر است.
آب و هواى منطقه، معتدل و مرطوب و ميزان بارندگى آن بين ۵۰۰ تا ۶۰۰ ميلى‌متر در سال است. در گذشته، جنگل، آبشار و رودخانه كبودوال بدون داشتن امكانات گردشگرى، همواره مورد استفاده علاقه‌مندانى از نقاط مختلف كشور بود. در سال 1382، به منظور حفاظت از محیط‏زیست و حمایت از گونه‌های باارزش و انجام اقدامات مناسب برای رفع نیازمندی‌های گردشگران، از سوی اداره کل منابع طبیعی استان، پارک طبیعت کبودوال تأسیس شد. این پارک در طرح جنگل‌داری کبودوال قرار دارد که مشتمل بر قسمت‌هایی از پارسل‌های 5 و 10 و 19 می‌باشد. طرح این پارک پس از انجام تحقیقات لازم و تهیه نقشه‌ها، در تاریخ 30/7/1382 برای اجرا به شهرداری علی‎آبادکتول واگذار شد. پارک با وسعت 103 هکتار، در موقعیت 54 درجه و52 دقیقه تا 54 درجه و 55 دقیقه طول شرقي و 36 درجه و 52 دقیقه تا 36 درجه و 55 دقیقه عرض شمالي، بین ترازهای 200 تا 630 متر قرار دارد. بیشترین طول پارک از ورودی تا چشمه‎های بالادست، 2300 متر و بیشترین عرض آن در بخش میانی پارک در حدود 760 متر است. گونه‌های ممرز، نمدار، افرا، انجیلی، آزاد، ولیک، ازگیل، تمشک، سرخس، خزه، داردوست و انواع دیگر در این پارک گسترش دارند. منطقه‌ای که بیشتر مورد استفاده تفرجگاهی است، در تیپ جنگلی انجیلی - ممرزستان قرار دارد. در بخش شمال غربی پارک، گونه‌های سوزنی برگ کاج نیز به چشم می‌خورد که در طرحی از سوی سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور (جنگل‌داری کل گرگان و گنبد)، در سال 1352 جنگل‌کاری شده است. از سال 1384، نسبت به اجراى برخى امكانات رفاهى در این پارک اقدام شد. آسفالت جاده دسترسی، ايجاد امكاناتى چون نمازخانه، سرويس بهداشتى و فروشگاه، ساخت سكو، چادر، آلاچيق و تأسيسات برق و روشنايى در مکان‌های اسکان مسافرین و گردشگران، مناسب‌سازی وضعیت مسير دسترسى از پارکینگ تا آبشار به صورت احداث سنگفرش، احداث ديواره‏ی سنگى در نقاطی از مسیر و ساخت پل برای عبور از رودخانه، از مهم‌ترین اقدامات است. در اردیبهشت 1387، پارک طبیعت کبودوال به منظور توسعه گردشگری و حفاظت از محیط طبیعی منحصر به فرد آن، به عنوان یکی از مناطق نمونه گردشگری، تصویب شد. در سال 1388، با زیر آب رفتن بخشی از مسیر قدیمی به علت ساخت سد، جاده‌ی جدید دسترسي به پارک افتتاح شد. اين جاده، در جنوب مخزن سد کبودوال به صورت کمربندي، دریاچه‏ی سد را احاطه کرده است و در تراز 200 متر (ابتدای ورودی پارک) به جاده قبلي متصل و در انتها، به مسیر پیاده‏رویِ آبشار کبودوال ختم می‏‌شود.

• سد کبودوال
سد کبودوال در موقعیت جغرافیایی 54 درجه و 55 دقيقه طول شرقي و 36 درجه و 54 دقيقه عرض شمالي، در جنوب جاده کمربندی شهر علی‎آباد کتول، در دهنه‌ی کبودوال واقع شده است. تاج سد در تراز 25/192 قرار دارد و طول آن برابر با 2/1372 متر و عرض آن 10 متر است. سرانجام در سال 1369، مکانِ این سد در دهنه کبودوال انتخاب شد. مطالعات مرحله اول سد مخزنی و شبکه مربوطه، از سال 1370 آغاز شد. بر اساس این مطالعات، مقرر شد سد اصلی بر روی رودخانه کبودوال، احداث و مازاد آب رودخانه زرین‏گل به وسیله یک شبکه آبرسانی به حوضه کبودوال وارد و به آب پشت سد اضافه شود. این شبکه، شامل سد انحرافی (بر روی رودخانه زرین‏گل)، کانال آبرسانی به طول 2450 متر با ظرفيت 15 مترمکعب بر ثانيه و تونل به طول 330 متر است. اهداف این طرح، تأمین آب مورد نیاز زمین‌های کشاورزی پایین‏دست، کنترل سیلاب‌ها و اشتغال‌زایی اعلام شد. مهم‌ترین منابع تأمین کننده‌ی آب سد، رودخانه‌های کبودوال و زرین‎گل هستند که با احداث سد، سالانه 55 ميليون مترمکعب جريان آب این رودخانه‌ها کنترل و تنظيم مي‌شود. مطالعات مرحله دوم طرح در سال 1378 آغاز شد. سد مخزنی کبودوال در خرداد 92 به طور رسمی افتتاح شد و به بهره‌برداری رسید.
بررسی مواد جامد معلق در ایستگاه‌های آب سنجی نشان داده است با توجه به گنجایش کل مخزن، حجم رسوبات ورودی به مخزن در یک دوره‎ی 50 ساله، کمتر از 2 میلیون مترمکعب و عملاً اندک است. طول مخزن دریاچه 5/1 و عرض آن یک کیلومتر است. ریخت‌شناسی مکان سد شامل تپه‌های کم‏ارتفاع و پیوسته بین ارتفاعات کوه هارون و دشت است که به صورت نواری بلند با شیب تند به زمین‎های مسطح حاشیه دشت محدود می‌شود. رودخانه کبودوال، زهکشی اصلی محدوده بوده و با روندی تقریباً شمال، شمال غربی- جنوب، جنوب شرقی و در بستری کم عرض جریان دارد. دره در محل دهانه‌ی کبودوال، عریض و 1100 متر است. محدوده‏ی مخزن، شامل دره کبودوال در شمال این دره است. پوشش گیاهی انبوه در تمامی شیب‌های مجاور مخزن وجود دارد. احداث سد کبودوال در بخش وسیعی از دهنه‌ی کبودوال، سبب قطع جنگل و زیر آب رفتن زمین‌های کشاورزی و تمامی زمین‌های مسطح محدود در دره‏ی کبودوال شده است. شیب دامنه‌های مشرف به مخزن در حد 20 تا 25 درجه تغییر می‌کند. سد کبودوال از نوع خاکی همگن با فیلتر زهکشی و دارای هسته رسی است. مصالح سد، خاک رس است و در کناره‌های سد از سنگ استفاده شده است. آب رودخانه زرین‏گل توسط کانالی به طول 5/2 کیلومتر به درون سد هدایت می‌شود. میانگین سالانه جریان قابل انحراف از سد انحرافی زرین‏گل به مخزن سد کبودوال، 8/56 میلیون مترمکعب است و با احتساب 8/11 میلیون مترمکعب آب از کبودوال، سالانه 6/68 میلیون مترمکعب آب وارد این مخزن می‌شود. این سد با ضریب اطمینان بالای 4/3 ساخته شده و دارای سیستم تخلیه سریع مخزن است. برای تخلیه سریع مخزن در مواقع اضطراری و مواقعی که پایداری سد مورد خطر قرار می‎گیرد، از دو شیر کنترل استفاده می‌شود. در این حالت، هر دو شیر، باز و آب مخزن به کانال پایین دست رها می‌‌‌شود. برای تخلیه سد، از 2 لوله از جنس فولاد استفاده شده که قطر آن‌ها برابر با 3/1 متر است که با بتن پوشیده شده و می‌تواند در هر ثانیه، 15 مترمکعب آب را تخلیه کند. 140 عدد فشارسنج الکتریکی، فشار آب را نشان داده و در صورت خطر اخطارهای لازم را می‌دهند. به محض اخطار، دریچه‌ها باز می‏شود و با خروج سریع آب، فشار آب پشت سد کاهش می‌یابد. قسمت زیرین سد توسط بتنِ آرماتوربندی، فرش شده و حالت ارتجاعی دارد تا آب به زیر سد نفوذ نکند و هم در اثر فشار آب نشکند. تونل زرین‌گل-کبودوال با طول 330متر و دبی 15مترمکعب در ثانیه، به شکل مقطع نعل اسبی ساخته شده و می‌تواند فشار زیادی را از بالا و جوانب تحمل کند. در اطراف این تونل که موجب آب‎رسانی از رودخانه زرین‎گل به سد می‌شود، از ورقه‎های لاستیکی به نام واتراستاپ استفاده شده تا آب هدر نرود. در سقف تونل، منافذی وجود دارد که باعث ریزش آب به داخل تونل شده، از اشباع آب، که سبب شکستن دیواره‏ی بتنی تونل می‎‌شود، جلوگیری می‌کند. برای پیشگیری از انبساط دیواره‏ی بتنی در اثر گرما و شکسته شدن آن، در بین این دیواره، یونولیت به کار رفته است.

...
 

منابع:
• اسکندری، مجید. (1387). آبشارهای ایران (جلد اول، چاپ اول). تهران: انتشارات ایران‌شناسی.
• ایاز، قدرت‏الله. (1373). مطالعات شناسایی توجیهی حوضه‎آبخیز زرین‎گل- کبودوال (جلد 13: محیط‎زیست). گرگان: سازمان جهاد گرگان و گنبد.
• سحابی، فریدون. (1371). سنگ‌شناسی رسوبی. انتشارات دانشگاه تهران.
• سیدعلیزاده، کامبیز. (1376). بررسی رسوب در سد مخزنی کبودوال و روش‌های جلوگیری از نهشت رسوب در مخزن. گرگان: شرکت سهامی آب منطقه‏ای استان گلستان.
• شرکت آمایش سبز گلستان.(1384) طرح جامع پارک طبیعت کبودوال. گرگان: اداره کل منابع طبیعی استان گلستان.
• شرکت راهسازی و عمران ایران. [بی‌تا]. سیستم تأمین آب طرح قره‏سو- زرین‌گل. ساري: شرکت آب منطقه‏ای مازندران و گلستان.
• قائمی، رمضانعلی. (1379). جاذبه‌های جهانگردی استان گلستان. گرگان: سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان گلستان.
• گزارش فعالیت طرح‏های عمرانی سال 1370. گرگان: شرکت سهامی آب منطقه‏ای مازندران.
• مهندسین مشاور پژوهاب. (1369). گزارش زمین‎شناسی طرح قره‏سو- زرین‎گل و شبکه آبیاری و زهکشی. (فصل 3: زمین‌شناسی مهندسی). [بی جا] : [بی نا] .