كاروانسرای قزلق
کاروان سرای قزلق
Ghozlogh Caravansary
شاخصترین کاروانسرای کوهستانی واقع در مسیر جاده گرگان - شاهکوه.
نام كاروانسرای قزلق از کتل قزلق كه در ایام زمستان برف گیر و سرد است، گرفته شده است.
این کاروانسرا با مختصات جغرافیایی به طول 54درجه و 34دقيقه و 6/36ثانيه و عرض 36درجه و 41دقيقه و 57ثانيه، در 35 کیلومتری ضلع جنوب شرقی شهر گرگان در میان جنگلهای انبوه و دامنهها و درههاي سرسبز و حاصلخیز ضلع شمالی ارتفاعات البرز شرقی واقع شده است. کاروانسرای قزلق، از شمال به جنگل گرمابدشت و روستای توسکاستان، از جنوب به روستاهای سرعلیآباد و چهارباغ و شاهکوه، از شرق و غرب به دامنههای سرسبز و درههای عمیق ارتفاعات البرز محدود میشود.
رابینو، كنسول دولت بريتانيا در رشت، مینویسد: «قزلق قریهای مخروب و گردنهای است در 14 مایلی شهر استرآباد، سر راه شاهرود» و از قول برسفورد لاوت در مورد این گردنه مینویسد: «در ارتفاع 4700پا، کاروانسرای حقیری به نام رباطقزلق است. بلند سفاله که در آنجا چشمهای هست در ارتفاع 5200پاست. قبل از رسیدن به قله گردنه، رباط دیگری است که برای مسافران در فصل زمستان که برف و گل فراوان باشد، خیلی مفید است.»
محمدعلی قورخانچی (صولت نظام) نيز در مورد این کاروانسرا مینویسد: کتل قزلق، «کتل بسیار سخت و پرتگاه کمعرضی است و سنگهای بزرگ دارد، در تابستان مشکل است رفت و آمد نمود، چه رسد به زمستان. 228متر ارتفاع اوست و همین قدر هم جاده سراشیب است تا به کاروانسرای «حاجیعلی»، و آبادی در راه نیست و جاده رفته رفته مایل به سمت مغرب و در دو سمت جاده، کوه و رودخانه است. از کاروانسرای حاج علی یک فرسنگ که میگذرد، جاده نسبتاً مسطح و منتهی پای گردنهي «دیج مینو» میشود. این کتل چندان سخت و پرتگاه نیست، اعوجاجش کمتر و خاکی است. سمت چپ دره، جاده است. هوا ابر کند و باد بوزد. خواه در چله تابستان باشد، انسان را هلاک میکند. از سر این کتل تا رباطسفید، یک فرسنگ و راه همه جا سراشیب و از بغلهي کوه است... از رباط سفید که میگذرد، جاده سراشیب و در دامنه است تا به اول سرازیری قزلق منتهی است. همه جا، جاده سراشیب و اطراف جنگل و درههای عمیق جنگلی است تا به کاروانسرای قزلق برسد، دامنهها سبز و خرم و سنگلاخ است. کاروانسرای قزلق، در وسط کتل از سنگ ساخته شده و برای مال خوب است... از قزلق تا استرآباد، شش فرسنگ و راه و جاده تماماً در جنگل است و این جنگلها انبوه و چوبهایش قوی و انواع چوبها و میوهها در این جنگل است و بنا و آبادی تا خود استرآباد در راه نیست.»
منوچهر ستوده در رابطه با موقعیت کاروانسرا مینویسد: «چشمه آبی نزدیک رباط است. گردنه قزلق به ارتفاع مشهور است و در زمستان عبور و مرور صعب است. هوایش نهایت سرد، چشمهسارهای فراوان دارد و دامنه شاهکوه به ییلاقیت معروف است.»
این کاروانسرا با توجه به ویژگیهای منحصر به فرد، در سال 1379 به شماره 2903 در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.
با بررسیهای انجام شده و جمعآوری مواد فرهنگی سطحی شامل قطعات شکسته ظروف سفالی و مصالح ساختمانی از جمله قطعات شکسته سفال سقف، آجر، سنگ و ... و مطالعه بر روی آنها و به استناد منابع تاریخی مشخص، منطقه قزلق از نظر داشتن منابع طبيعيِ سرشار و واقع شدن در مسير جادههاي كاروانرو، از گذشته دارای اهمیت بوده و در دورههای مختلف تاریخی، محل تردد و زندگی و امرار معاش خانواههای کوچرو بوده است.
با گذشت زمان و علل مختلف (اقتصادی ـ سیاسی) و تغییر مسیر راههای تجاری و کاروانی، کاروانسرا متروک مانده است، اما بار دیگر، در دورهي قاجار، به ویژه در زمان حکومت ناصرالدينشاه، بنا به ضرورت، همه مسیرهای عبور و مرور کاروانیان و داد و ستد کالاهای اقتصادی و تجاری، احیا و بازسازی شد. از جمله مسیر قدیمی استرآباد به سمت شاهکوه، شاهرود و جاده خراسان بزرگ (جاده ابریشم) که یکی از شاخههای فرعی دسترسی کاروانیان به سمت استرآباد و دشت گرگان و جلگه مازندران و برعکس بوده است. رفت و آمد مسافران و بازرگانان از این مسیر کوهستانی سبب ایجاد چندین کاروانسرا در طول مسیر برای بیتوته و استراحت شده است. اما در اواخر دورهي قاجار و اوايل حكومت پهلوي اول، به دلایل گوناگون، از جمله تغییر مسیر راههای تجاری و کاروان رو، از عظمت و شکوه آن کاسته شده است.
بررسیهای باستانشناسي در محدودهي کاروانسرا و مطالعه بر روی مصالح و پلان بنا، نشان میدهد که کاروانسرای قزلق در زمان گذشته، به ویژه دورهي صفویه، آباد و مورد توجه كاروانيان بوده و پس از وقفهاي كوتاه، در دورهي قاجار، پس از تعمير و مرمت و الحاق چند اتاق جانبي، مورد استفاده قرار گرفته است. محمدعلی قورخانچی در رابطه با کاروانسرای قزلق مینویسد: «چند باب اتاق هم حضرت مستطاب اشرف والا آقای سپهسالار اعظم دامت شوکته، از کیسهي فتوت خودشان ساختهاند و عابرین را با آن سختی راه و بیمنزلي، احیاء فرمودهاند.»
کاروانسرای قزلق همانند سایر کاروانسراهای کوهستانی بین راهی در نقاط دیگر ایران، ساختاری برونگرا دارد. این کاروانسرا با توجه به کارآیی آن و طرح پلان و سبک ساخت آن قابل مقایسه با کاروانسرای «شبلی» در گردنه شبلی آذربایجان، کاروانسرای «امامزاده هاشم» در گردنه امامزاده هاشم در جاده هراز و کاروانسرای «گدوک» در جاده فیروزکوه است که در زمان حکومت صفویان ساخته شدهاند و در دورههای بعد، به ویژه در دورهي قاجاریه، مرمت و مورد استفاده قرار گرفتهاند.
پلان بنا به فرم مستطیل با ابعاد 6×5/11×5/26 متر است که کشیدگی آن در جهت شمالی- جنوبی است. این کاروانسرا از 12 حجره با ابعاد 2×2×5/2 متر تشکیل شده است که به صورت قرینه، در دو ردیف شش تایی در مقابل هم قرار گرفتهاند. ورودی بنا در سمت شمال واقع شده که به فرم هلالی است و احتمالاً در گذشته دربی چوبی داشته است و به طرف داخل دارای دو پلهي سنگی است. سازهي بنا به صورت سنتی با استفاده از مصالح بنایی است و پوشش بنا از طاقهای گهوارهای (آهنگ) در بخشهای ورودی و دالانها و راهروها تشکیل شده و پوشش حجرهها، طاقهایی با فرم نیمکره مانند با قوسهای تیزهدار با خیز بسیار کم است. ساختمایه به کار رفته در بنا، سنگ لاشه و ملات ساروج است. در این بنا، به منظور جلوگيري از نفوذ آب و رطوبت حاصل از ريزش نزولات جوي، بر روی پشت بام، حدفاصل طاقها را با مخلوطي از نخاله سنگ،گچ، آهك، خاكستر و خاك پر کرده و پس از هم سطح كردن سقف كاروانسرا و شيب دار نمودن، روي آن را با ملات گچ و آهك اندود نمودهاند.
در هر یک از حجرهها، فضایی به منظور روشن کردن آتش تعبیه شده است تا گرمای فضای داخلی حجرهها را در فصل سرما تأمین کند. همچنين ارتفاع کم سقفها و حجرهها، براي گرم نگه داشتن فضاهای داخلی بوده است.
روشنایی درون کاروانسرا به وسیله روزنههایی که در مرکز سقف حجرهها تعبیه شده، تأمین میشد.
…
منابع:
• رابینو، یاسنت لویی. (1365). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی فرهنگی.
• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
• عمرانی رکاوندی، حمید. (1378). گزارش مطالعه و ساماندهی کاروانسرای قزلق. گرگان: سازمان میراث فرهنگی استان گلستان.
• عمرانی رکاوندی، حمید. (1382). قزلق: کاروانسرای کوهستانی گرگان. در زينب احيايي (گردآورنده)، تاریخ گرگان از دوران باستان تا عصر حاضر. تهران: برگ زیتون.
• قورخانچی، محمدعلی. (1360). نخبه سیفیه (چاپ اول). (به کوشش منصوره اتحادیه و سيروس سعدوندیان). تهران: نشر تاریخ ایران.
• کیانی، محمدیوسف. (1366). معماری ایران دوره اسلامی. تهران: چاپخانه ارشاد اسلامی.
• كياني، محمديوسف، و كلايس، ولفرام. (1373). كاروانسراهاي ايران (چاپ اول). تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور.