كاخ موزه گرگان

کاخ موزه گرگان (کاخ پارک شهر)

Gorgan Palace Museum

موزه‌‌ای واقع در محوطه پارک شهر گرگان.
کاخ موزه در اوایل حکومت پهلوی اول، هم زمان با تأسیس ساختمان­‌های شهرداری، شهربانی، اداره‌ی ثبت و احوال، اداره‌ی پست، دادگستری، دارایی، مدرسه ایرانشهر و سر در پادگان لشکر 30 پیاده گرگان احداث شده است.
کاخ موزه گرگان بر روی بقایای پی ساختمانی متعلق به دوره‌ي صفوی تأسیس شده و مساحت آن 1020مترمربع است. این بنا در دو طبقه، به سبک اروپایی با سقف شیروانی و شبیه کاخ میان پشته واقع در بندر انزلی ساخته شده و تزئینات داخلی آن سابقاً دارای گچ‌بری الوان بوده است.
این کاخ به منظور استراحت خاندان سلطنتی در هنگام سفر به گرگان احداث شده بود. اين بنا تا پیش از اشغال ایران توسط قوای متفقین، دوازده بار در سفرهای مختلف رضاشاه، در فاصله سال‌های 1317-1305ش، مورد استفاده قرار گرفت.
پارک شهر گرگان در واقع قسمتی از بقایای باغ بزرگ معروف به «عباس‌خانی» متعلق به دوره‌ي صفویه است که حدود و ثغور آن شامل: محوطه دبیرستان ایرانشهر تا فلکه کاخ (دروازه چهل دختر) و قسمت عمده‌ای از ضلع غربی خیابان پاسداران (کاخ) است. در دوره‌ي قاجار، با ساخت کاخ آقامحمدخان قاجار و ساختمان کلاه فرنگي، سپس در اوایل دوره‌ي پهلوی با بناهای متعدد اداری، تا حدود زیادی از وسعت آن کاسته شده است.
به دلیل اهمیت ویژه کاخ اختصاصی گرگان، این بنا در سال 1336ش، توسط مهدی میردانش مورد بررسی قرار گرفت و پیشنهاد ثبت آن در فهرست آثار ملی کشور ارائه شد. سرانجام در 26 آذرماه همان سال، به شماره 1538، توسط مرکز مطالعات و هماهنگی شورای عالی فرهنگ و هنر، هم‌زمان با 42 بنای دیگر در سطح کشور، در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد.
مسیح ذبیحی با تشویق و همراهی منصور مزین، در برپایی نمایشگاهی از آثار عتیقه مکشوفه در 16 اردیبهشت ماه 1339ش، پیشنهاد تأسیس موزه را در محل این کاخ، هنگام مسافرت پهلوی دوم مطرح كرد و سرانجام با پیگیری‌­های نام‌بردگان و مکاتبات بسیار با پهلبُد (وزیر فرهنگ و هنر وقت)، موافقت رسمی برای تشکیل موزه پارک شهر گرگان اعلام شد و در سال 1342ش، خاتمی (رئیس وقت اداره فرهنگ و هنر شهرستان گرگان) با انتقال 37 قلم اشیای عتیقه متعلق به کاوش‌های باستان‌شناسی گرگان از موزه‌ي ملی با کمک علی حاکمی و محسن پیرامون (از موزه داران با تجربه وقت)، نمایشگاه موزه را آماده کردند.
کاخ موزه گرگان در فروردین 1343ش، هم‌زمان با افتتاح محوطه پارک شهر، کتابخانه، قرائت­خانه و ایستگاه راه آهن گرگان، به طور رسمی افتتاح شد که اولین موزه در شمال، چهارمین موزه باستان‌شناسی ایران و بیست و چهارمین موزه در کشور بود.
اشیای به نمایش درآمده شامل اشیای سفالی، سکه و ظروف فلزی بود که پیشینه‌ی این اشیا از هزاره‌ی پنجم پیش از میلاد (7000 سال پیش) تا دوره قاجاریه و از محوطه‌های ترنگ‌تپه، شهر گرگان قدیم، تپه حصار دامغان و منطقه عمارلوی گیلان بود. این کاخ موزه در زمان افتتاح تا سال 1361ش، از نظر رده‌های موزه‌ای، تنها موزه منطقه‌ای شمال کشور محسوب می‌شد.1
ریاست این موزه را نیز مدتی مسیح ذبیحی بر عهده داشت و با تلاش‌های بی‌وقفه وی تا سال 1352ش، کل اشیای به نمایش درآمده به 118 قلم رسید. مرگ نابهنگام ذبیحی در اردیبهشت ماه 1356ش، باعث شد که در کمتر از پنج سال، بساط کاخ موزه گرگان برچیده شود و همه اشیای به نمایش درآمده به ساری انتقال یابد.2 شاید از دلایل دیگر این تعطیلی، عدم وجود کارشناسان موزه‌دار، راهنمای موزه، کارشناس باستان‌شناسی و مردم شناسی بود.
روند تعطیلی کاخ موزه گرگان چنان شتاب زده بود که وجود 195 قلم از اشیای فرهنگی - تاریخی در انبار آن از نظر دور ماند و پس از تشکیل استان، این اشیا به مخزن موزه گرگان واقع در خیابان امام‌زاده عبدالله انتقال یافت. در پی وقوع انقلاب اسلامی سال 1357ش، کاخ موزه گرگان در اختیار سپاه پاسداران درآمد و پس از آن در سال 1361ش، کتابخانه عمومی گرگان در آن مستقر شد.
با توجه به موقعیت خاص کاخ موزه گرگان و توافق شورای شهر با اداره‌ی کل میراث فرهنگی و گردشگری، این بنا در سال 1384 در اختیار این اداره کل قرار گرفت و کارشناسان اداره کل میراث فرهنگی در تلاش برای راه اندازی دوباره این موزه بودند.
سرانجام کاخ موزه گرگان در 24 اردیبهشت‌ماه 1388ش، پس از 27 سال، دوباره بازگشایی شد. این موزه هم اکنون دارای دو بخش است. بخش نخست در طبقه همکف (مشاهیر) و در طبقه اول نیز آثار و وسایل متعلق به خاندان پهلوی به نمایش درآمده است. بخشی از اشیای کاخ موزه‌های سعدآباد و نیاوران نيز برای تکمیل اشیای این بخش، به این کاخ موزه منتقل شده است.
• بخش مشاهیر:  
این قسمت در طبقه همکف و دارای سه سالن است و با هدف معرفی علما، دانشمندان و فرهیختگان، مجسمه‌های آنان به نمایش درآمده است.
از میان این افراد، می‌توان به قابوس بن وشمگیر، حکیم اسماعیل جرجانی، تاج‌الدین حسن جرجانی، ملا محمد امین استرآبادی، میرمحمد مؤمن استرآبادی، سیدابوالقاسم میرفندرسکی، ابوسلیک گرگانی، لامعی گرگانی، ابوسعید محمد بن ضریر جرجانی، میرداماد، میرزا مهدی‌خان استرآبادی اشاره کرد.
• بخش استراحتگاه خانواده پهلوی:
این بخش که طبقه اول بنا را دربرمی‌گیرد، شامل یک سالن بزرگ، سالن نشیمن، سه اتاق و دو سرویس بهداشتی است. در این قسمت، اشیاء، لوازم، تخت خواب، مبلمان و ... متعلق به کاخ به نمایش درآمده است. این محل، اقامتگاه خاندان پهلوی در زمان سفر به این منطقه بوده است.
ویترین‌های موجود در سالن اصلی برای نمایش لوازم شخصی، ظروف کریستال و چینی، مجسمه‌ها و ... مربوط به دوره‌ي پهلوی است. در سالن نشیمن، مبلمان و میز عسلی، میز کنسول و کمد دیواری همراه با آیینه به معرض نمایش گذاشته شده است. در اتاق ضلع شمال‌شرقی کاخ، تخت‌خواب، میز کنسول، آیینه بزرگ، آباژور، کمد و ... به نمایش گذاشته شده و در دو اتاق ضلع جنوب شرقی بنا نیز وسایل مشابهی دیده می‏‌شود.

…
پی‌نوشت:
1. موزه منطقه­‌ای به موزه‌هایی اطلاق می‏شود که دارای چند نوع مجموعه‌اند و زمینه فعالیت آن‌ها گوناگون است. پس از تعطیلی کاخ موزه گرگان در سال 1361ش، موزه گرگان به عنوان موزه منطقه‌ای گرگان در سال 1367ش، واقع در جنوبی غربی امام‌زاده عبدالله‏ افتتاح شد. (نفیسی، نوشین‌دخت. (1380). موزه‌داری. تهران: انتشارات سمت).
2. در دفتر اموال مخازن اشیای فرهنگی-تاریخی ساری، علاوه بر وجود این اشیا، بسیاری از اشیای دیگری که به صورت کشف اتفاقی یا توسط مراجع قانونی در حوزه كنوني استان گلستان کشف شده بود، وجود دارد.
…
منابع:
• مداح، سیدکاظم. (1371). یادنامه شادروان مسیح ذبیحی. (مجموعه مقالات شناخت و رشد و توسعه گرگان): ستاد اجرایی سمینار مستقر در فرمانداری گرگان.
• عباسی، قربانعلی. (1381). کاخ موزه گرگان. در: زینب احیایی (به کوشش)، تاریخ گرگان از دوران باستان تا عصر حاضر (مجموعه مقالات). تهران: برگ زیتون.
• نفیسی، سعید. (1345). تاریخ معاصر ایران. تهران: فروغی.