قربان بایرام
قربان بایرام (عيد قربان تركمن)
Ghorban-Bayram
مهمترين عيد تركمنهای ايران كه در روزهای دهم، يازدهم و دوازدهم ماه ذی الحجه برگزار ميشود.
بزرگداشت قربان بايرام، که یک عید دینی است، نشان ميدهد كه با گذر زمان، در ميان تركمنهاي ساكن استان، مراسم و اعياد ديني بر ديگر اعياد که خاستگاه قومي داشتند، برتري يافته است.
در برگزاري عيد قربان در ميان تركمنها، شاهد در هم تنيدن رفتارهاي اجتماعي و قومی ترکمنها با احكام و دستورات شريعت اسلام در قالب فقه حنفي هستيم، به گونهاي كه احكام قرباني تابع دستورات مذهبي است، ولي نحوهي برگزاري عيد و ديد و بازديدها، بیشتر رنگ و بوي قومي دارد.
یکی از مهمترین دغدغههای عید قربان، تهیه قربانی است. برخی خانوادهها از ماهها قبل، قربانی را خریداری و در محوطهی حیاط نگهداری و پروار میکنند و برخی، یکی دو روز مانده به عید، قربانی را خریداری میکنند.
«در جشن قربان بایرام، همهی ترکمنها خانههای خود را میروبند و آرایش میدهند، بهترین جامههای خود را میپوشند، شیرینیهای گوناگون فراهم میکنند و چشم به راه میهمان مینشینند ... رسم فراهم کردن شیرینی، تقلیدی از مراسم جشن نوروز (سال نو ایرانیان) است. در گذشته، در مراسم قربان بایرام، تنها خوراکیهای گوناگون از گوشت میپختند و آنها را برای همسایگان میفرستادند و برای آنان، سال نیک، تندرستی و رفاه آرزو میکردند. در این جشن، دوشیزگان بر روی ریسمانهایی که بر درختی «مقدس» بسته شده است، تاب میخورند. در این روز، اجازه داده میشود که جوانان و دوشیزگان با هم باشند و در بازیهای گوناگون شرکت کنند.»
خرید پوشاک سنتی ترکمنی و تهیه پارچه براي دوخت لباسهای رنگارنگ دختران و زنان ترکمن، از اولویتهای مهمی است که از مدتها قبل از عید صورت میگیرد. خرید وسایل پذیرایی از میهمانان برای تزئین سفرهی عید (معمولاً شامل شیرینی، شکلات، آجیل، میوه و ... است) نیز از دیگر کارهایی است که چند روز مانده به عید انجام میشود. «سه روز مانده به عید، تدارکات آغاز میشود. روز اول (هشتم ذیالحجه) را ترکمنها کِرگون میگویند و خانه، کوچه و محلهی زندگی خود را برای جشن عید تمیز میکنند و به استقبال این عید بزرگ اسلامی میروند.»
یک روز مانده به عید قربان (نهم ذیالحجه)، به روز «قوقن» معروف است که «بوی خوش» معنا میدهد. در این روز، مردم برای یکدیگر نان روغنی هدیه میفرستند. نانها، «بیشمه» و «چاپاتی» نام دارد که خمیر آن را با شیر درست میکنند، سپس در روغن تفت میدهند و به عطر دارچین آغشته میکنند. این نانهای خانگی، در سینیها چیده میشود و روی دست دختران جوان میچرخد تا به اتاق پذیرایی برسد و توسط دختران کم سن و سالتر به خانهی همسایگان، اقوام و آشنایان نیز برده میشود. آنها پس از خوردن، برای فرستندهی آن دعای خیر خوانده، آرزوی شادمانی و کامیابی میکنند. در گذشته رسم بر آن بود که پختن نانهای شیرینی را زنان خویشاوند یا همسایگان به صورت دسته جمعی انجام میدادند. البته این رسوم هنوز هم در برخی از روستاها به چشم میخورد. چنین مراسمی که معمولاً به صورت دسته جمعی انجام میگیرد، باید در گذشته و حیات تاریخ ترکمنها جستجو کرد که مبتنی بر فرهنگ «یاوار» به معنای یاور و تعاون بوده است. برخی از تیرهها، نهم ذیالحجه را «عید مردگان» مینامیدند و برای درگذشتگان خویش «پوسسوق» (نوعی نان) پخته و خیرات میکردند.
در شبی که فردای آن روز عید قربان است، همهی افراد خانواده حمام مخصوص میکنند که به آن «قربان شورا» میگویند. اعتقاد بر این است که در روز عید، با اندامی پاکیزه، لباسهای عيدي خویش را بپوشند. در زمان استحمام، معمولاً این عبارات موزون و شعرگونه خوانده میشود:
«قربان شورا/ من شورا/ کللامی سوسسر نورا/ داشیمی سووا یوو/ ایچیمی نورا»: «ای عید قربان/ جسمم را با آب بشوی و درونم را با نور/ و نور ایمان را بر من بباران.»
«صبح روز عید قربان، مردم در نماز جماعت شرکت میکنند. آنها در حالی که قالیچههای دستبافت زنان ترکمن به نام «نمازلیق» را در دست دارند و کلاه سفید و سبک بر سرشان گذاشتهاند، دسته دسته به محل نماز عید یا عیدگاه شهر و روستاهای خود روانه میشوند.
روحانی شهر یا روستا با برشمردن فضایل عید قربان، آنان را به رعایت تقوای الهی و امر به معروف و نهی از منکر دعوت میکند. بعد از پایان یافتن نماز، همگی عید را به یکدیگر تبریک میگویند و آرزو میکنند که خداوند دیدن عید سال آینده را نیز برای آنها نصیب نماید.»
«پس از برگزاری نماز عید قربان، مردها به خانههای خود برگشته و در هر خانهای، مراسم قربانی انجام میگیرد. هر فرد ترکمن (چه زن و چه مرد) به فراخور حال خود [و] مطابق احکام شریعت، قربانی در راه خدا میکند که ممکن است هر نفر یک گوسفند یا بز قربانی کند یا به طور اشتراکی گاو یا شتری را قربانی کنند. در این صورت، آن را به هفت قسمت مساوی تقسیم میکنند که در زبان ترکمنی به این عمل «اوله» میگویند. در موقع سر بریدن حیوان قربانی، مکانی را که میخواهند سر حیوان را ببرند، مقداری گود میکنند و در آن مقداری زغال، نمک و گندم میگذارند که مربوط به دوران توتمی و کشت و زرع ترکمنهاست.»
پس از آن كه با اذن صاحب قرباني، قرباني انجام شد، بلافاصله جگر و مقداري گوشت را پخته و با پهن كردن سفره، افرادي را كه در عمل قرباني شركت داشتند، دعوت به خوردن ميكنند.
سه روز عید قربان، شادابترین فضا برای ترکمنهاست که مفرحترین بخش آن، دید و بازدید از خویشاوندان، دوستان و آشنایان است.
طبق عرف مرسوم، خانوادههایی که یکی از نزدیکان آنان در فاصلهی عید فطر و عید قربان درگذشته است، در اولویت برنامهی دیدارها قرار دارد. بنا به باور مردم ترکمن، دید و بازدیدهای عید قربان، علاوه بر اجر اخروی، موجب یکدلی، همبستگی و تحکیم روابط خانوادگی و رفع کدورتها میشود.
مهمانان پس از ورود به منازل، برای تبریک عید به صاحبخانه میگویند: «عیدینگ قوتلی بولسون، گلن ییلا خدای یترسین» عید شما مبارک و مقبول باشد و خداوند تا سال بعد به شما سلامتی عنایت فرماید. در جواب صاحبخانه میگوید: «آمین، سیزه ده قوتلی بولسین»: دعایتان مورد اجابت پروردگار باشد، برای شما آرزوی صحت و تندرستی دارم. سپس تازه واردها بر سرسفره مینشینند و صاحبخانه با گوشت پخته، شیرینی و شکلات، تخمه، چای، آجیل و ... از آنان پذیرایی میکند.
پس از صرف غذا، به مقداری که میهمان صلاح میداند، دعای سفره خوانده ميشود و از میزبان، با امید سالی نیکو و آرزوی دیدار در عید سال آینده، خداحافظی میکنند.
«تفریح و بازیهای عید قربان نیز متنوع هستند. علاوه بر دید و بازدید، اهالی، بچهها و جوانان نیز به انجام بازیهای با طراوت مشغول میشوند. از جمله دختران «قاووز» - زنبورک - را دائماً بین دو لب داشته و با نوک انگشت، تار فلزی وسط آن را به ارتعاش درآورده، فضا و محیط روستا و اوبه را به وجد و شادی درمیآورند.»
«تخممرغ بازی هم از دیگر بازیهای مختص به بچهها، نوجوانان و جوانان بود. در این بازی، یکی از دو نفر حریف، تخم مرغ خود را بین مشت خود چنان میگرفت که نوک تیز آن بیرون بماند. آن گاه حریف وی، نوک تخم مرغ خود را بر نوک تخم مرغ در دست گرفته شده به آرامی میکوفت. در این برخوردها، هر یک از تخممرغها که نوکشان میشکست، بازنده تلقی شده و میبايد تخم مرغ شکستهی خود را به حریف یا برندهی بازی میسپرد.»
«در ایران، یکی از آیینهای بسیار جالب ترکمنها در روزهای عید قربان، انجام بازیهای محلی و تاببازی در میان کودکان، نوجوانان و جوانان است. تاب بازی از گذشتههای دور به عنوان یکی از بازیهای مخصوص ایام عید قربان در ترکمن صحرا مرسوم بوده است. آنها بر این باورند که در آیین سنتی، با تاب خوردن، گناهان افراد ریخته و به این ترتیب از هرگونه آلودگی پاک خواهند شد. گروهی از ریش سفیدان، تاب بازی را نمادی از صعود انسان به عرش تصور میکنند.»
منابع:
• آرخی، علی. (1383). چند نکته از چند سنت دینی. فصلنامه بینالمللی فرهنگی، ادبی و اجتماعی یاپراق، (ویژه نامه فرهنگ و ادبیات عامیانه)، شماره 26-23، ص ؟.
• گلی، امینالله. (1366). سیری در تاریخ سیاسی، اجتماعی ترکمنها. تهران. علم.
• لوگاشوا، بیبی رابعه. (1359). ترکمنهای ایران (پژوهش تاریخی- مردمشناسی). (ترجمه سيروس ایزدی و حسین تحویلی). تهران: شباهنگ.
• معطوفی، اسدالله. (1383). تاریخ فرهنگ و هنر ترکمان (جلد سوم). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.