فاضل آباد

فاضل‌ آباد/ شهر      Fazel-Abad

مرکز بخش کمالان شهرستان علی ‎آباد کتول.
شهر فاضل‌ آباد در 54درجه و 44 دقیقه طول و 36درجه و 53دقیقه عرض جغرافیایی و در ارتفاع نسبی 200 متر بالاتر از سطح دریا قرار دارد. مساحت شهری آن 3 کیلومترمربع است. این شهر پیش از این به عنوان دهی از دهستان کتول، بخش علی‌آباد شهرستان گرگان محسوب می‏شد. روستای فاضل‌آباد در مهرماه 1380 تبدیل به شهر شد. فاضل‌آباد از شمال به شهرستان آق‌قلا، از جنوب به استان سمنان، از غرب به دهستان قرق از توابع بخش بهاران شهرستان گرگان و از مشرق به بخش مرکزی شهرستان علی‏آباد کتول متصل است.
نام این شهر ریشه در نام شیخ محمدباقر فاضل استرآبادی1 دارد. او در سال 1292ش، این روستا را تأسیس و به نام خودش، فاضل‌آباد نامید. این روستا در همان آغاز، چندبار مورد تهاجم ترکمنان قرار گرفت. با گذشت زمان و تخلیه روستاهای کوهستانی و ساکن شدن اهالی آن در منطقه، وجود مزارع و باغ‌های مرغوب و فعالیت‌های کشاورزی و دامداری و تجاری در حوزه‌ی آن، مجاورت با تعدادی از شهرک‌های کارگرنشین دخانیات قرق و پذیرش مهاجران سایر نواحی کشور، موجب گسترش و رشد سریع این منطقه شده است.
مردم این شهر، مسلمان و دارای مذهب شیعه و درصد اندکی سنی حنفی هستند. ساکنان شهر را علاوه بر بومیان کتولی و تبری، مهاجران سیستانی، شاهرودی، خراسانی و بلوچ تشکیل داده‌اند. زبان مشترک همه اقوام فارسی است که به گویش‌های مختلف صحبت می‌کنند.
جمعیت این شهر در سال 1329ش، 310نفر، در سال 1345، 1727 نفر، در سال 1355، 3678 نفر، در سال 1365، 7402 نفر، در سال 1375، 10357 نفر، در سال 1385، 13060 نفر و در سرشماری سال 1390، جمعیت آن 14548 نفر بوده است که 7245 نفر مرد و 7303 نفر زن بوده‌اند.
برخی از مهم‌ترین طوایف فاضل‌آباد که نام تعدادی از آن‌ها را می‌توان بر سنگ مزارهای منطقه دید، عبارتند از: دیلم، کفشگر، پلنگ، کتولی، شیخ، علمشاهی، مزیدی، شکی، الازمنی، جافر، کوهی، تجری، سادات، کمر، دنکوب، کمشی کمر، شیرنگی، غریب شیرنگی، برزعلی، زنگانه، گراییلی.
• وضعیت اقتصادی
اقتصاد شهر فاضل‏آباد بر پایه کشاورزی است. به علت خاک حاصلخیز، 13500 هکتار از زمین‏های این شهر به بخش کشاورزی اختصاص دارد. پیش از دهه‌ی 1380، پنبه و گندم بیشتر زمین‌های زیر کشت را به خود اختصاص می‌داد که امروزه، علاوه بر آن‌ها، محصولاتی همچون سویا، ذرت، کلزا، توتون، برنج نیز در منطقه کشت می‎شود.  
رشد صنعت در این ناحیه به کندی صورت می‌گیرد. اگر چه شهرک صنعتی فاضل‌آباد با مساحت 5/17 هکتار و مساحت صنعتی 80 هکتار در حال بهره‎برداری است، اما در حال حاضر جز دو کارخانه‏ی آرد، یک کارخانه رب گوجه‏فرنگی و یک سیلوی 30 هزار تنی، این شهر واحد صنعتی دیگری ندارد.
• دهنه محمدآبادکتول
دهنه‎ای که دشت کمالان را به کوهستان‌های جنوبی متصل می‌کند، دهنه محمد‌آبادکتول است که از چهار‌راه وسط فاضل‎آباد آغاز و به‎ سوی جنوب تا ارتفاعات سیاه‏مرزکوه و اسب چرا ادامه دارد. در گذشته، این ناحیه را «دهنه کفشگیری» می‏نامیدند. از آن‏جا که علاوه بر طایفه‌ی کفشگرها، طوایف و خاندان‌های بزرگ کتول نیز در ارتفاعات این ناحیه به عنوان ییلاق به ‎سر می‎برند، این دهنه به دهنه‏ی محمدآباد کتول مشهور شد. این دهنه تقریباً حدود هفتصد سال قبل دارای 96 روستای کوچک و بزرگ بوده است که با مهاجرت ساکنان این روستاها به مناطق شهری و مخروبه شدن تعداد بسیاری از آن‌ها، شمار روستاهای واقع در این دهنه به 15 روستا کاهش یافت که بیشتر به عنوان مکان‌های ییلاقی در فصل بهار و تابستان استفاده می‌شود.
ذخیره‏گاه جنگلی سورکش نیز از دیگر سرمایه‏های طبیعی است که در این شهر قرار دارد. رویشگاه سروخمره‏ای با وسعت 223 هکتار در 20 کیلومتری جنوب فاضل‌آباد، در ارتفاع 820 تا 1680 متر از سطح دریا واقع شده است. سروخمره‎ای یکی از معدود سوزنی برگان بومی ایران است، به طوری که  رویشگاه جنگی آن در محلی به نام سورکش واقع در دره‌ی کتول فاضل‏آباد، تنها رویشگاه طبیعی سرو‌خمره‎ای در ایران و از نواحی نادر جنگل‏های جهان به شمار می‌رود. از آن‏جایی که این درخت نزد اهالی منطقه به «سور» معروف بوده و در محلی به نام سورکش واقع شده، رویشگاه جنگلی یاد شده که سور، گونه‌ی اصلی آن می‌باشد، به جنگل «سورکش» معروف شده است.
• آثار باستانی و تاریخی
تپه‌های باستانی: شغال‌تپه، تپه‎باقرآباد شمالی، تپه باقرآباد جنوبی، تپه ضیاءآباد، تپه قبرستان مارون کلاته، تپه نورک و یونس تپه که همگی در شمال و تپه کمالان در شرق فاضل‌آباد واقع شده‌اند. از میان این تپه‌ها، تپه کمالان به شماره 29853 در تاریخ 18/11/89 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
گورستان‌های قدیمی: این گورستان‏ها‏ اغلب در بخش جنوبی شهر و در دهنه‌ی محمدآباد قرار دارند. گورستان‎های قدیمی نرسو، امام‎زاده شیخان، گورستان خولین‌دره و چه‌جا، مایان، گورستان الستان، گورستان سیاه‌مرزکوه، گورستان گنو در ناحیه جنوبی شهر و در دهنه‌ی محمدآباد و گورستان‏های قدیمی شیرنگ، دو قبران، امام‌زاده خالدبن عون در مناطق شمالی شهر واقع شده‏اند. بیشتر این گورستان‏ها متعلق به دوران صفویه و قاجار هستند.
زیارتگاه‏ها و امام‌زاده‏ها: در حوالی شهر فاضل‎آباد، 10 امام‌زاده و زیارتگاه وجود دارد که عبارتند از: امام‏زاده دو قبران (باقرآباد)، امام‎زاده محمد (ماران کلاته)، امام‎زاده آخران (الستان)، امام‏زاده خالد بن‌عون (برفتان)، امام‎زاده جعفر (گنو)، امام‏زاده سیدیحیی و سیدرضی (ماهیان)، امام‏زاده شیخان (محمدآباد)، امام‏زاده زیلان (خولین‌دره)، معصوم‏زاده جهان‌بینی، زیارتگاه آق‌مشهد (قره‌بلاغ).
آسیاب سنگی: این آسیاب، آخرین آبدنگ (آسیاب آبی) استان است که در فاصله 2 کیلومتریِ روستای محمدآباد قرار دارد.
پل رضاشاهی: این پل در ابتدای شهر فاضل‌آباد بر روی رودخانه محمدآباد قرار گرفته است. پل رضاشاهی به شماره 8825 در تاریخ 10/3/83 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
قلعه‌های تاریخی: قلعه‏کلاری در سیاه‌مرزکوه و قلعه دوک در ماهیان که در دهنه محمدآباد در قسمت جنوبی فاضل‏آباد قرار دارند، نشان از اهمیت تاریخی، اجتماعی و سیاسی این دهنه بوده است.
آبشارهای ماهیان، چلی، الستان و سیاه مرزکوه، حمام خزانه‏ای و اماکن متبرکه واقع در ارتفاعات، وجود 13 روستای کوهستانی با خانه‏های قدیمی که در دهنه‏ی محمدآباد قرار دارند، این منطقه را به عنوان منطقه‏ای با گردشگر فراوان تبدیل کرده است.
• مراکز آموزشی
فاضل‌آباد دارای یک واحد دانشگاه پیام نور، حوزه علمیه خواهران، حوزه علمیه اهل سنت (واقع در قره‌بلاغ)، یک کتابخانه عمومی، 3 دبیرستان (یک دبیرستان پسرانه و 2 دبیرستان دخترانه)، 3 مدرسه راهنمایی (یک مدرسه پسرانه و 2 مدرسه دخترانه) و 6 مدرسه ابتدایی (3 مدرسه پسرانه و 3 مدرسه دخترانه)  است.

پي‌نوشت:
1. شيخ محمدباقر فاضل استرآبادی، يكي از مشروطه‌ خواهان استرآباد بود. او نخست طرفدار جدي نهضت مشروطه بود، اما به يكباره تغيير وضع داد و به عنصري خنثي و جنجالي تبديل شد. وي اقدام به معاملات كلان زمین های مربوط به شرق استرآباد نمود و به بهانه مخروبگی دهات و زمین های مختلف، به دلایلی همچون خشکسالی، نزاع بر سر مالکیت، تهاجم مکرر تراکمه بر آن ها، به زمین خواری از طریق معاملات اراضی با روس ها می پرداخت. وی یکی از بزرگ ترین مالکان استرآباد بود که توانست زمین های بسیاری را تصرف کند . شیخ محمد باقر، همکاری و معاملات بسیاری با روس ها داشت . او به همراه قنسول روس، فاضل آباد و سه روستای دیگر به نام های ماران کلاته، باقر آباد و نسرکان در خاک شیرنگ را آباد کرد . (معطوفی، اسدالله. (1384). انقلاب مشروطه استرآباد(گرگان) در دوره قاجار . تهران: حروفیه)؛ (مقصودلو، حسینقلی (وکیل‌الدوله). (1363). مخابرات استرآباد. (به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت). تهران: نشر تاریخ ایران).

منابع:
• بزرعلي، رمضانعلي. (12/9/1391). مصاحبه شخصي ابراهيم جهان‌تیغ.
• پورتال شهرداری و شورای اسلامی شهر فاضل‌آباد. بازيابي (10/10/1392). از: www.sh-fazelabad.ir.
• رضوی، علی، و حسن عباسی، نوروزعلی. (1388). بررسی فلورستیک و کورولوژی گیاهان رویشگاه سرو خمره‏ای سورکش (فاضل‌آباد-گلستان). پژوهش‌های علوم و فناوری چوب و جنگل، (16) 2، 100-83..
• عمراني ركاوندي، حميد. (10/10/1392). مصاحبه شخصي ابراهيم جهان‌تیغ.
• معطوفی، اسدالله. (1387). سنگ مزارها و کتیبه‌های تاریخی گرگان و استرآباد. تهران: حروفیه.
• معطوفی، اسدالله. (1384). انقلاب مشروطه در استرآباد (گرگان) در دوره قاجار. تهران: حروفیه.
• مفخم‌پایان، لطف‌الله. (1355). فرهنگ جغرافیایی آبادي‌هاي ایران (جلد 11). تهران: سازمان جغرافیایی کشور.
• مقصودلو، حسینقلی (وکیل‌الدوله). (1363). مخابرات استرآباد. (به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت). تهران: نشر تاریخ ایران.
• میردیلمی، ضیاء. (1373). تاریخ کتول: شامل تاریخچه و اسناد تاریخی منطقه علی‌آبادکتول. فاضل‌آباد كتول: مؤلف.
• نتایج سرشماری 1390. (10/8/1392). مرکز آمار ایران. بازيابي از www.amar.org.ir.
• واحد آمار و فناوری اطلاعات سازمان صنایع و معادن استان گلستان. (1390). عملکرد صنعت و معدن استان گلستان در سال 1389. گرگان: مؤلف.