غارها

غـارها      Caves
 

غارها حفره‌هایی هستند که به اشکال مختلف در نواحی کارستی در زمان طولانی به دلیل انحلال سنگ‎های آهکی توسط آب‏های فرورو به وجود می‎آیند.
استان گلستان با برخورداری از انواع ناهمواری‎ها، اشکال مختلف و متفاوتی از انواع غارها را در خود جای داده است. یکی از بزرگ‎ترین و معروف‎ترین غار استان، غار شیرآباد است. غار کیارام نیز یکی از مهم‎ترین غارهای تاریخی استان به شمار می‏رود. بیشتر غارها در ارتفاعات جنوبی استان، یعنی در رشته کوه‎های البرز قرار دارند. در میان شهرستان‏های استان، شهرستان مینودشت و گالیکش بیشترین غارها را دارند.
غار سايِر: اين غار در جنوب شرقی مینودشت، در 5 كيلومتري روستاي ساير واقع شده است. مردم بومي منطقه، اين غار (ساير) را به نام غار «چَفتِ محمد» مي‌خوانند.
دهانه غار در صخره‏هایی با لایه‏های سنگی تاقدیسی قرار دارد و به ابعاد 9×5 متر است. کف غار از خاک قطور پوشیده شده و سقف سنگی آن از دوده‌ی سیاه است. استالاکتيت در ابعاد خيلي كوچك و تعداد بسيار كم، فقط در قسمت ابتدايي غار وجود دارد، كه بيشتر آن‌ها به علت افروختن آتش، سياه شده است.  با پيشروي به سمت داخل، ابعاد غار به تدریج كاهش مي‌يابد، به طوري كه در 50 متری داخل غار، ارتفاع از 5 متر به 1/5 متر و عرض غار از 9 متر به 2 متر مي‌رسد. در این مکان، دالان غار به یک دهلیز تنگ تبدیل می‎شود، به طوري كه حركت و پيشروي غارنوردان در آ‎ن بسيار مشكل و به صورت نشسته، سپس سینه خیز انجام مي‌شود.
غار و چشمه گرآوُ: غار گرآوُ در 5کیلومتری شمال غرب دوزین (2کیلومتری روستای تَرسه) قرار دارد. گرآوُ مخفف واژه «گرم آو» بوده و وجه تسمیه آن به سبب خاصیت درمانی چشمه آبی است که از بالادست غار سرچشمه می‎گیرد و در طول دره گرآوُ به صورت فصلی جریان دارد. دهانه غار کوچک است و در ارتفاع 7 متری از کف دره قرار دارد. عرض آن یک متر و ارتفاع آن 85 سانتی‎متر است، بنابراین عبور از دهانه غار به سختی صورت می‌گیرد. پس از عبور از دهانه‎ غار، فضا کمی گسترده‌تر می‌شود و در آن استالاکتیت و استالاگمیت به چشم می‌خورد.
غار سُم: این غار در سال 1388ش، در ارتفاع 1700 متری شرق کوه خواجه‏قنبر در منطقه نامیجِ روستای دوزین کشف شد. این غار آهکی با عمق 375 متر، دارای 21 حلقه چاه است و جزء غارهاي عميق كشور محسوب مي‌شود.
دیگر غارهای مهم مینودشت عبارتند از: غار کمرتُرشُو در نزدیکی غار سایر، غار (چاه) محمد، غار (چاه) پسرک، غار دَرچَفت و غار مبارک آباد.
غار و چشمه حمام خدایی: در فاصله 30 کیلومتری شهر گالیکش، در یک منطقه کوهستانی و در فاصله 500 متری از روستایی به نام پنو واقع شده است. غار در ارتفاع 15 متری از دره‌ای که از سرشاخه‌های رودخانه اوغان است، قرار دارد. دهانه‎ غار نامنظم و در داخل آن چشمه‌ای وجود دارد که آبشاری به ارتفاع 5 متر را تشکیل می‌دهد و منظره‌ای مانند دوش طبیعی را به وجود می‌آورد. داخل غار، تاریک با ارتفاعی بین 3 تا 8 متر، حدود 70 متر عمق و دالان‎های متعدد دارد. کف غار صخره‌ای است.
پیرغار: در نزدیکی روستای فارسیان گالیکش قرار دارد و دارای دهانه‌ا‎ی نامنظم است که از آن آبی جاری است. در نزدیکی غار، چشمه و آبشاری در نزدیکی غار به همین نام وجود دارد.
غار کیارام: در 6 کیلومتری شرق روستای فرنگ در منطقه‏ای کوهستانی و جنگلی قرار دارد که به عنوان قدیمی‌ترین سکونتگاه انسان در استان شهرت یافته و در آن ابزارهایی از دوره موستری و آثاری از دوره آهن به دست آمده است. این غار با ارتفاع دهانه 4/2 متر و عمق 24 متر، در سال 1342 توسط مک بُرنی شناسایی شد و مورد مطالعه قرار گرفت و در تاریخ 22/4/1379 به شماره 2722 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
غار سید رشید: در حدود یک کیلومتری جنوب شرق روستای سرحمام در دهستان فارسیان بخش گالیکش قرار دارد. این غار بر روی یک صخره‎ی بزرگ سنگی واقع شده که شکل دهانه‎ی ورودی آن نامنظم بوده، در حدود 6 متر ارتفاع، حدود 4 متر عرض و حدود 9 متر عمق دارد. در کف غار، قطعات شکسته سفال خاکستری متعلق به دوره تاریخی به دست آمده است.
غارهای معروف دیگر گالیکش عبارتند از: غار فرنگ، غار هفت‌خانه (هفت‌خان) سیجان، غار (غارهای کوچک) درویش‌علی، غار پا دُل‌دُل، غارخان محمد دارآباد.
غار شیرآباد: (نک: غار شیرآباد)
غار دوکالی: در درازنوی کردکوی واقع شده است که به دلیل دارا بودن دو قله با ارتفاع 2500 و 2700 متر، به آن دوکالی گفته می‌شود. سنگ‎های آن آهکی و مربوط به دوران دوم زمین‌شناسی است. همچنین، در زیر قله دوکالی در کنار یک سنگ بزرگ، حفره‏ای به اندازه‏ی عبور یک انسان وجود دارد که به داخل یک محفظه راه دارد و حتی در شهریورماه نیز در آن برف دیده می‎شود. به همین سبب، این مکان «یخچال» نامیده شده است.
غار گنج‌خانه: از غارهای شهرستان کردکوی است. این غار آهکی و دارای استالاکتیت و استالاگمیت است.
غارپُشت لام: در نزدیکی محوطه باستانی پشت لام در 50 متری شرق روستای زیارت قرار دارد و یک غار تاریخی نیز به شمار می‌رود. غار از دو دهانه تشکیل شده است. دهانه ورودی بالا، با شکل نامنظم و ارتفاع حدود 5/1 متر، رو به جنوب و در محوطه پشت لام واقع شده است. دهانه دیگر غار، به شکل سه گوش و رو به شمال‌شرق است. از داخل این غار گنج‌هایی به دست آمده است که در موزه گرگان نگهداری می‌شود.
غارهای شاهکوه: غارهای شاهکوه که در ارتفاعات کهکشان و گاوکشان قرار دارند، به دلیل وجود برف و یخ همیشگی در آ‌ن‌ها معروف هستند. اهالی محل به این غارها (که حتی در تابستان دارای یخ هستند) یخدان می‎گویند. یخچال چاردیج و گَتِ یخدان در ارتفاعات جنوب‌شرقی و یخدان گُوکُشان در ارتفاعات جنوبی شاهکوه، از غارهای مهم شاهکوه به شمار می‎روند.
غار دام دام: در فاصله 71 کیلومتری شمال‌شرقی گنبدکاووس و 45 کیلومتری شمال روستای ملک علی‏تپه قرار دارد. این غار با دهانه‎ حدود 10 متر، ارتفاع حدود یک متر و عمق تقریبی 13 متر، در محل طبیعی (سنگ آهکی) که دارای فسیل نرم تنان دریایی است، قرار دارد. دام دام در زبان ترکمنی به معنای «چکه چکه» است.
غار قیزلارقَلا: در 18 کیلومتری جنوب‌شرقی مراوه‌تپه در منطقه تفریحی - جنگلی و ناهموار یکه‏چنار واقع شده است. غار در ارتفاع حدود 20 متر از کف دره قرار دارد که رودخانه‎ای از آن عبور می‌کند. ورودی غار، کوچک و در حدود 4 متر است، ولی پس از عبور از یک معبر باریک، به فضای بزرگی به وسعت حدود 100 متر می‎رسد.
از دیگر غارهای مهم استان عبارتند از: غارهای قلعه ماران، غار سیاه مرزکوه، غارنومَل، غار سنگ امام و غار نیایش.  

منابع:
• جوانشاد، علی. (1374). غار و غارنورد . تهران : مؤلف.
• سلاحی، مصطفی. (1386). غارهای ایران. تهران: انتشارات نی.
• عمرانی‌رکاوندی، حمید، و عباسی، قربانعلی. (1389). باستان‌شناسی. در: مؤسسه فرهنگی میرداماد و ‌رحمت‌الله رجایی (گردآوندگان). گلستانه: مجموعه مقالات مربوط به سرزمین جرجان و استرآباد. (استان گلستان). گرگان: انتشارات پیک ریحان.
• قائمی، کریم الله، و قائمی، جمشید. (1378). سورم سرا (چاپ اول). تهران: انتشارات فکرت.
• قریب، عبدالکریم. (1376). فرهنگ زمین‌شناسی (چاپ اول). تهران: انتشارات دانشگاه تربیت معلم.
• معطوفی، اسدالله. (1389). تاریخ و پیشینه اجتماعی سرخنکلاته، زیارت و شاهکوه (چاپ اول). گرگان: انتشارات مختومقلی فراغی.