علی آباد / شهرستان

علی ‌آباد/ شهرستان         Ali-Abad County

شهرستاني واقع در شرق گرگان.

شهرستان علی ‌آباد در فاصله 54 درجه و 41 دقيقه تا 55 درجه و 9 دقيقه طول و 36 درجه و 36دقيقه تا 37 درجه و 5 دقيقه عرض جغرافیایی قرار گرفته است و از شمال به شهرستان‌‌هاي آق ‌قلا و گنبد، از جنوب به استان سمنان، از غرب به شهرستان گرگان و از شرق به شهرستان راميان محدود مي‌شود.

نام اين شهرستان، از نام مركز آن، يعني شهر علي ‌آباد گرفته شده است. (نک: علي‌آباد/ شهر). تا سال 1358، به عنوان بخش هفتم شهرستان گرگان محسوب مي‌شد. در تاريخ 4 اسفند 1358، بر اساس مصوبه‌ی شماره 83768 شوراي انقلاب، اين شهرستان  با يك بخش مركزي تأسيس شد.

در تاريخ 31/1/1379 برابر مصوبه شماره 14427194 هيأت وزيران، بخش كمالان به مركزيت روستاي فاضل‌آباد، از تركيب دهستان‌هاي شيرنگ و استرآباد  تأسيس و اين شهرستان داراي دو بخش شد. در تاريخ 1/7/1380، بر اساس مصوبه شماره 14230566 هيأت وزيران، روستاي فاضل‌آباد مركز بخش كمالان به شهر تبديل شد. با تبديل روستاهاي مزرعه برابر مصوبه شماره ۶۸۸۳۱/ت ۴۶۹۶۶ک، به تاريخ 29/2/1392 و سنگدوين برابر مصوبه شماره۱۰۳۳۱۴/ت۴۹۰۰۷هـ ، به تاريخ 29/3/1392 به شهر، اين شهرستان مشتمل بر 4 شهر شد.

شهرستان علي‌آباد داراي 19/1160 كيلومترمربع وسعت است كه 68/5 درصد مساحت استان را داراست. این شهرستان داراي 2 بخش، شامل مركزي به مركزيت شهر علي‌آباد و دهستان‌هاي كتول و زرين‌گل و بخش كمالان به مركزيت شهر فاضل‌آباد با دو دهستان استرآباد و شيرنگ مي‌باشد.

اين شهرستان از نظر ناهمواري، به سه ناحيه جلگه‌اي، كوهپايه‌اي و كوهستاني تقسيم مي‌شود. ناحيه جلگه‌اي با ارتفاع حدود 100 متر، داراي 8/423 كيلومترمربع مساحت است كه عمده جمعيت و فعاليت‌ كانون‌ها در اين ناحيه مستقر است. ناحيه‌ی كوهپايه‌اي تا ارتفاع 500 متر، 5/130 كيلومترمربع وسعت دارد و از زمین‌های جنگلي و كشاورزي پوشيده شده، ناحيه كوهستاني نيز با ارتفاع بيش از 500 متر، داراي 8/605 كيلومتر مربع مساحت و از زمین‌های جنگلي، مرتع و كشاورزي پوشيده شده است. مهم‌ترين ارتفاعات آن شامل كوه يزدكي، كوه گل، كوه تيله‌ته، كوه گندي، كوه جوزچال، كوه درويشي، كوه آقند و كمر، كوه ميان رستاق، كوه هارون و ... است. بلندترين نقطه‌ی ارتفاعي اين شهرستان، بيش از 3700 متر ارتفاع دارد. از نظر اقليمي، ناحيه‌ی جنوب شهرستان از اقليم سرد كوهستاني و ساير نقاط از اقليم نيمه مرطوب برخوردار است.

شهرستان علي‌آباد در گذشته به عنوان بلوك كتول و گاهي هم به نام بلوك كتول و فخر‌عمادالدين در ايالت استرآباد شناخته می‌شد. در منابع مختلف تاريخي قبل و بعد از قاجاري، به اين ناحيه اشاره شده است.

رضاقلى‏خان هدايت كه در سال 1268 از سوي ناصرالدین‌شاه مأمور سفر به خوارزم شد، در سفرنامه خود، به زندگي چادرنشيني جوجى‌ها در اطراف بلوك كتول و كناره‌هاى گرگان‌رود اشاره مي‌كند.

در سفرنامه‌ی ميرزا ابراهيم مربوط به سال 1276ق، از اين ناحيه به نام بلوك فخر عمادالدين و كتول نام برده شده و آبادي‌هاي آن عبارت بودند از: حسين‌آباد، تقى‌آباد، نوده‌، ميان‌آباد، جعفرآباد، كناره، علامن‌، برفتان‌، حاجى‌آباد، مزرعه‌، قوش‌كرپى، سنگدوين‌، نوده‌، خاركلا، كردآباد، جنگلده، پيچاك‌محله‌، الستان‌، ساوركلا، سيامركو، الازمن، آلوستان‌، بالاچلى‌، پايين‌چلى‌، تاور، سيامركو، چه‌جا، كنو، خليندر، نترسو، وسيسر، ريق‌چشمه. وي همچنين در بيان قواي پياده و سواره استرآباد، به دسته‌ی كتول به سركردگي محمدصادق‌خان اشاره دارد كه 176 نفر نيرو داشت.

در ثبت اطلاعات جمعيتي ايالت استرآباد، در سال 1276ق، تعداد خانوار ساكن در كتول 859 باب و جمعيت آن 4124 نفر ذكر شده است. در اين تاريخ، بلوك كتول داراي 13 آبادي و 7 مزرعه مسكوني بود و از جمعيت ساكن در آن 1911 نفر مرد و 2213 نفر زن بودند.

در همين گزارش، روستاهاي بلوك كتول و جمعيت آنان به اين شرح آمده است: مزرعه 70خانوار و 331 نفر، قوش‌كرپي 100 خانوار و 469نفر، ساوركلاته 60 خانوار و 275 نفر، نوده 55 خانوار و 299نفر، جنگلده 60 خانوار و 306 نفر، كمال‌غريب 50 خانوار و 251نفر، برفتان 219 خانوار و 1058 نفر، الازمن 25 خانوار و 118 نفر، حاجي‌آباد 20 خانوار و 84 نفر، پيچك محله 90خانوار و 440 نفر، خاركلاته 40خانوار و 165نفر، كردآباد 40خانوار و 185 نفر، الامن 30خانوار و 143 نفر.

ملگونف، سياح روسي نيز در سال 1277ق، دهات بلوك كتول را اين‌گونه معرفي مي‌كند: قيشلاقات قوچ كورنى، حاجى‌آباد، نوده، خاركلا، گردآباد، مزرعه، پيچك‌محله، برفتان، علامين، الارزين، ساوركلا، ييلاقات، طغرچال، دسيسه، حولندر، غريب‌آباد، جه‌جا، كنو، مايان، سياه مركو،  ريك‌چشمه، بالاچيلى، پایین‌چيلى، تابر، نرسو، شوراب، الوستان كه اهالى بلوك در زمستان به بيابان‌هاى آن‌جا رفته و در كنار آب‌ها منزل مي‌كنند.

مكنزي، قونسول انگليس در شمال ايران كه در حدود سال 1277ق سفري به منطقه داشته است، در گزارش خود، آبادي‌هاي بلوك كتول را اين‌گونه  بر مي‌شمرد: حسين‌آباد، تقي‌آباد، نوده (دومحله)، ميان‌آباد، جامي‌آباد، مرز‌آباد، قوش‌كرپي، سنگ‌دوين، خاركلا، كرد‌آباد، جنگلده، پيچك محله، الستان، ساوركلا، سياه‌مرگو، الازمن، آلوستان، بالاچلي، پايين‌چلي، تاور، چه‌جا، كنو، خليندر، نترسو و سيسر.

سيف‌الدوله از شاهزادگاه قاجار، در سفرنامه‌ی مكه خود مربوط به سال 1280ق مي‌نويسد: كتول ولايت خوبى از توابع استرآباد است و در دامنه‌ی كوه و جنگل رو به دشت گرگان واقع است و دهات و مزارع متعدد دارد و شكارگاه باصفايى است.

رابينو، قنسول سفارت بريتانيا، وضع كتول را در سال 1288ق اين‌گونه تشريح مي‌كند: «بلوك كتول در جنوب شرقى استرآباد و در جنوب استرآباد رستاق واقع است. حدود آن از كوهستان تا صحرايى است كه در دست تركمن‌هاست و محدود است از مغرب به رود كرك و جلگه‌ی كمالان، از مشرق به نهر سرخ‌محله (كه آن را از فندرسك جدا مي‌سازد)، از شمال به اراضى دوجى و از جنوب به ميغان. در بسطام، طول آن از مشرق به‌ مغرب تقريباً ده ميل و از شمال به‌ جنوب  ٣٠  ميل است. قسمت عمده‌ی آن، پوشيده از جنگل است و صحراى علفزار نيز دارد. وال قوش كپرى كه تركمن‌ها آن را قراسو مى‌نامند، از كوه‌هاى پشت كتول سرچشمه مي‌گيرد و نزديك ساليان تپه به رودخانه‌ی گرگان ملحق مي‌شود و از نهرهاى ذيل به وجود مي‌آيد: آب دهانه كتول كه كرك يا آب بخشان ناميده مي‌شود. آب سرخان محله كه از گردنه‌ی زرين‌گل جارى است و قسمتى از فندرسك و كتول را مشروب مي‌سازد. آب كبودوال كه از جنگل على‌آباد سرچشمه مى‌گيرد و آب قاجار كه سرچشمه‌ي آن در برفتان در كتول است. قسمت عمده‌ی سكنه‌ی آن‌جا از گرايلى‌ها هستند كه نژاد خالص و جسور و صاحب هيكل و اندام خوب مى‌باشند و بيشترشان مسلح‌اند.»

رابينو، نام آبادي كتول را در سفرنامه خود آورده و آن‌ها را به اين شرح معرفي مي‌كند: علاصان، الازمين، على‌آباد (سابقاً قديرآباد بود)، آلوستان، برفتان، (اقوام پلنك و دنكوه)، بسى‌سر، چه‌جاه، چلى، گنو، غريب‌آباد، حاجى‌آباد، جنگلده، كرد‌آباد، خاركلا، خولپندره، كمالان (یا امام‌زاده دوقبران)، ماران كلاته، مايان، مزرعه، محمد‌آباد، نوده، نيرگان، نرسو، نصرت‌آباد (سابقاً سنگ دوين)، پيچك‌محله، قوش كوپرى، ريگ چشمه، ساور كلاته، سياه‌مركو، تابر. 

در نسخه‌ی ديگري كه مربوط به عصر قاجار است، اين منطقه با عنوان بلوك كتول و فخر عماد‌الدين معرفي شده و روستاهاي برفتان، پيچك محله، نوده، آلوستان، حاجي‌آباد، مزرعه، قوش‌كرپي، ساوركلا، كردآباد، جنگلده، علي‌آباد، الازمن، الامن، محمدآباد، خاركلاته را مربوط به كتول نوشته است. 

محمد قورخانچي در گزارش خود كه مربوط به سال 1321ق است، آورده: كتول شامل على‌آباد، محمدآباد برفتان، پيچك محله، جنگلده، مزرعه، قوش كرپى است و دهات متفرق فراواني دارد.

در گزارش سرشماري نفوس و مسكن سال 1390ش، شهرستان علي‌آباد شامل دو بخش مركزي و كمالان است. در اين سال، شهرستان علي‌آباد داراي 37859 خانوار و 132757 نفر جمعيت بود كه 65981 نفر آنان مرد و 66776 نفر زن بودند. از اين تعداد، 18461 خانوار و 64352 نفر جمعيت شهرنشين و 19398 خانوار و 68405 نفر جمعيت روستانشين گزارش شده‌ است.

بخش مركزي علي‌آباد به مركزيت شهر علي‌آباد داراي دو دهستان كتول و زرين‌گل و 44 روستاست. نام و جمعيت آنان به شرح زیر است:

نام / خانوار / جمعیت

شهرستان علي‌آباد       37827       132757

بخش مركزی            27211       95462

شهر علي ‏آباد              14377      49804

دهستان كتول             10089      35873

روستاها

   حكيم‌آباد               616          2074

   معصوم آباد فندرسك   232          846

   بلوك غلام             81            276

   حاجي‌آباد              107          352

   ساوركلاته             127         440

   اسلام‌آباد مزرعه یک   373          1429

   امام‌آباد سيستاني‌ها    87           301

   نوده كتول             320          1004

   حسين‌آباد              89            309

   پيچك محله            753         2510

   نصرت‌آباد             170          582

   مزرعه                   1285        4198

   الوستان                 125          403

   قوش‌كرپي             159          519

   اسلام‌آباد مزرعه دو     72            240

   حاجي كلاته           477          1648

   اميرآبادفندرسك       75           240

   زابلي محله ماهستان   156          572

   اسلام‌آبادفندرسك    72            242

   سنگدوين              1180        4119

   عرفان‌آباد               292          1154

   اودك دوجي          668          2527

   باغه شورتپه نفس     88           355

   بهلكه نفس             163         613

   حسن طبيب           320          1235

   خاتم آباد               66           251

   بدراق انه گلدي      120          441

   كوچك نظرخاني      503         1945

   بدراق نوري           574          2156

   كوچك استاجيق      582          2338

   بلوچ‌آباد                157         554

دهستان زرين گل        2745        9785

روستاها

   افراتخته                66            188

   سياه رودبار            94           300

   شيرين‌آباد              147          453

   چينو                    38            138

   خاك‌پيرزن             56           208

   زرين گل              172          604

   ميان رستاق            65            206

   كردآباد                 493         1684

   الازمن                  285          932

   اميرآبادسرخ محله     539         2111

   شهرک صنعتي علي‌آباد  13              45

   مهدي‌آباد               774          2909

بخش كمالان             10648      37295

شهرفاضل‌آباد            4084        14548

دهستان استرآباد         3022     9820

روستاها

   گلستان                 696          2118

   الامن                   49            149

   رحمت‌آباد             921          3035

   برفتان                   580          1894

   عباس‌آباد              210          705

   الستان                  10            32

   چلي عليا               6             13

   ريگ چشمه           4             4

   طاوير                   6             6

   گنو                      7            21

   محمدآباد               522          1826

دهستان شيرنگ/3542/12927

روستاها

   شيرنگ سفلي         100          358

   شيرنگ عليا            611          2204

   شجاع‌آباد              86           361

   جهان بيني              138         482

   نصركان عليا          161          592

    احمدآباد(بلوچ‌آباد)    153          336

   آزادتپه                  525         1804

   اشوربای                316         1190

   كوزه لي                108          417

   باقرآباد                  228         814

   قره‌ بلاغ                 773         2980

   مارون كلاته           241          986

   ضياء آباد                73           275

   ذبيح ‌آباد                29            128

دهنه‌ی كفشگيري كتول كه بیشتر ييلاقات اين منطقه در آن قرار دارد و امروزه به دهنه‌ی محمد‌آباد شهرت دارد، داراي روستا‌ها و آثار تاريخي فراواني است كه نمايانگر سابقه طولاني آن است و گويي در گذشته بسيار پر رونق‌تر و داراي آبادي‌ها و جمعيت بيشتري بوده است. ارتفاعات اين منطقه، سرچشمه بسياري از رودخانه‌هاي علي‌آباد است. در وقف‌نامه سال 919ق خواجه مظفر بتكچي نيز به دهنه‌ی كفشگر اشاره شده است.

منطقه‌ی كوهستاني افراتخته و پونه‌آرام در جنوب شرقي اين شهرستان، مهم‌ترين و اصلي‌ترين رويشگاه‌ و ذخيره‌گاه جنگلي درخت سرخدار در ايران به شمار مي‌رود و از جهاتي نيز در دنيا منحصر به فرد مي‌باشد و به عنوان ذخيرگاه ژنتيكي اين درخت در ايران معرفي‌شده است.

علي‌آباد به سبب دارا بودن منابع و چشم‌اندازهاي طبيعي و متنوع همچون ارتفاعات ييلاقي، پارك‌جنگلي، آبشارها، رودخانه‌ها، تفرجگاه‌ها، دهكده‌هاي ييلاقي در كنار اماكن مذهبي و آثار، ابنيه و محوطه تاريخي و فرهنگي، زمينه‌هاي بسيار مناسب گردشگري را داراست.

بقاع متبركه امام‌زادگان سيد يحيي و سيد رضي در روستاي ماهيان، امام‌زاده محمد شيخان در روستاي محمد‌آباد، امام‌زاده هارون بن موسي‌بن جعفر در الازمن، امام‌زاده جعفر در روستاي گنو، امام‌زاده اسماعيل در ساوركلاته، امام‌زاده عبدالله در معصوم‏آباد، امام‌زاده فضل‌الله و محمد در الستان، امام‌زاده دو قبران در باقر‌آباد، امام‌زاده جهان‌بين در روستاي جهان‌بين، امام‌زاده خالد بن عدن در روستاي برفتان، تپه‌هاي تاريخي متعدد همچون بوزاغلان، پلنگ‌تپه، ازدارتپه، باقرآباد شمالی، باقرآبادجنوبی، بلوک غلام، پاقلعه نصرت‌آباد، پیچک‌محله، جان بی‏بی، حاجی حجت، زینب، شغال تپه شرقی، ضیاء‌آباد، قبرستان اودک دوجی، قبرستان مارون کلاته، گلبن مزرعه کتول، نورک، سازمان حیدری، ترش تپه‌، جوهرتپه، چغندرتپه شرقی، چغندرتپه غربی، سست تپه، شغال تپه، شورتپه شرقی، قره بیک تپه، نرگس‌تپه، یونس تپه و ...، پل تاريخي رضاشاهي، خانه‌هاي تاريخي همچون خانه كربلايي محمد قلي‌دوستي ديلمي در روستاي ماهيان،  كاخ قديمي ‌الله‌يارخان و همچنين پارك جنگلي كبودوال، دهكده‌هاي ييلاقي و كوهستاني (افراتخته، زرين‌گل و سياه‌مرزكوه)، آبشار كبودوال، ذخيره‌گاه جنگلي (افراتخته، پونه‌آرام، الستان، زرين‌گل و سوركش)، دره تشنه كلان و... از مهم‌ترين جاذبه‌هاي طبيعي و تاريخي اين شهرستان به شمار مي‌روند.

اين شهرستان در سال تحصيلي 90-89، داراي 189 آموزشگاه و 21074 دانش‌آموز در مقاطع مختلف تحصيلي بود.

كشاورزي و دامداري اصلي‌ترين منبع درآمدي ساكنان اين شهرستان است. در سال 1390، سطح زير كشت كشاورزان اين شهرستان 55449 هكتار بود كه 49442 هكتار آن آبي و 6007 هكتار ديم و ميزان توليد محصولات كشاورزي در اين سال 301685 تن بود. مهم‌ترين محصولات كشاورزي آن گندم، سويا و شلتوك است. 3183 هكتار باغ با 13985 تن محصولات باغي و176593 رأس انواع دام و 2232000 قطعه انواع طيور با 49395 تن محصولات مختلف دام و طيور، از ديگر توليدات اين بخش مي‌باشد.

شهرستان علي‌آباد داراي يك شهرك صنعتي با 78 واحد فعال و يك ناحيه صنعتي با 2 واحد فعال مي‌باشد.

…

منابع:

• آثار تاريخي ثبت شده ملي شهر علي‌آباد. سايت اداره كل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري گلستان. بازيابي از: http://gorganchto.ir

• آمار وضعيت كشاورزي و دامداري شهر علي‌آباد. (گزارش اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي استان گلستان). پورتال مركز ملي آمار ايران. بازيابي از:  http://www.amar.org.ir

• اسماعيل زاده، اميد، حسینی، سيدمحسن، و طبری، مسعود. (1386). بررسي جوامع جنگلي سرخدار ذخيره‌گاه افراتخته. فصل‌نامه پژوهش و سازندگي در منابع طبيعي، 74، 24-17.

• تپه‌هاي تاريخي شهرستان علي‌آباد. پورتال فرهنگستان هنر ايران. دانش‌نامه تاریخ معماری ایران‌شهر. بازيابي از: http://www.iranshahrpedia.ir

• تأسيس بخش كمالان. پورتال مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. سامانه قوانین. بازيابي از:  http://rc.majlis.ir

• تأسيس شهرهاي مزرعه و سنگدوين. پورتال مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. سامانه قوانین. بازيابي از:  http://rc.majlis.ir

• تقسيمات كشوري شهرستان علي‌آباد. پورتال وزارت كشور. سامانه تقسيمات كشوري. بازيابي از:  http://portal2.moi.ir

• دهقان، حسن و همكاران. [بي‌تا]. گزارش سرشماري بقاع متبركه استان گلستان. گرگان: اداره كل اوقاف و امور خيريه گلستان.

• ذبيحي، مسيح. (1350). گرگان زمين. به مناسبت جشن‌هاي دوهزار و پانصد ساله در گرگان.

• رابینو، یاسنت لویی. (1383). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: علمی و فرهنگی.

• ستوده، منوچهر. (1354). از آستارا تا استارباد (جلد 6). (با همكاري مسيح ذبيحي). تهران: انجمن آثار ملي.

• سیف‌الدوله سلطان‌محمد. (1364). سفرنامه سیف‌الدوله معروف به سفرنامه مکه. (تصحيح و تعليق علی‌اکبر خداپرست). تهران: نشر نی.

• سيماي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي استان گلستان [سی‌دی]. استانداري گلستان.

• عزالدين و ملكونوف. (1363). سفرنامه ايران و روسيه. (ترجمه فرامرز طالبي و محمد گلبن). تهران: دنياي كتاب.

• قورخانچي، محمد‌علي. (1360). نخبه سيفيه (چاپ اول). (به كوشش منصوره اتحاديه و سيروس سعدونديان). تهران: تاريخ ايرن.

• لساني، محمدرضا. (1378). سرخدار (چاپ اول). تهران: مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع ايران.            

• مصوبه شوراي عالي انقلاب فرهنگي براي تأسيس شهرستان علي‌آباد. [روزنامه رسمي كشور]. پورتال قوه‌قضائيه. پايگاه اطلاعات و قوانين و مقررات كشور. بازيابي از:   http://www.dastour.ir

• معيني، اسدالله. (1344). جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت. تهران: طبع كتاب.

• مكنزي، چارلز فرانسيس. (1359). سفرنامه شمال: گزارش اولين كنسول انگليس در رشت از سفر به مازندران و استرآباد. (به كوشش منصوره اتحاديه). تهران: گستره.

• ميرديلمي، سيد ضياء. [بي‌تا]. تاريخ كتول. فاضل‌آباد: مؤلف.

• ميرزا ابراهيم. (1355). سفرنامه استرآباد و مازندران و گيلان. (تصحيح مسعود گلزاري). تهران: بنياد فرهنگ ايران.

• هدایت، رضاقلی‏بن محمدهادی. [بي‌تا]. سفارت‌نامه خوارزم. تهران: [بی‏نا].