سیل

سيـل   Floods

مساحت مناطق سيل‏ خيز استان 950000 هكتار و سطح مناطق سيل گير680000 هكتار است. استان گلستان از نظر موقعيت خاص جغرافيايي و اقليمي، آماده‏ ی بروز پديده‌ی سيل است. بنابراين براي مقابله و كاهش اثرات تخريبی آن، بايد راهکارهای مناسب و مؤثري انجام شود. حوضه‌هاي آبخيز استان از دو بخش سيل ‌خيز (مناطق كوهستاني و مرتفع) و سيل‏ گير (مناطق دشتي، ‌نواحي مجاور دامنه كوه‌ها و زمين‏هاي واقع شده در داخل دره‌ها و مسيل‌هاي طبيعي) تشكيل شده است.

رودخانه‌هاي گرگان ‌رود و قره‌ سو در بخش جنوب‏ شرقي درياي خزر قرار دارند. حدود يک سوم سطح اين حوضه را دشت‌ها و دو سوم را مناطق کوهستاني تشکيل مي‌دهند. سيستم قره‌ سو، عمدتاً کوهستاني و داراي پوشش جنگل بوده، ولي بخشي از سيستم گرگان ‌رود، در ناحيه‌ي پوشيده از جنگل و بخشي در خارج از جنگل واقع است. به اين ترتيب دو رودخانه‌ قره ‌سو و گرگان‌رود و سرشاخه‌هاي آن‌ها در ابتداي ورود به دشت، داراي بستري عميق، ولي با کناره‌هاي قابل فرسايش است که به‌ تدريج با نزديک شدن به درياي خزر، از عمق بستر آن‌ها کاسته و بر عرض بستر افزوده مي‌شود. رودخانه‌هاي اين حوضه به دليل شدت، مدت و فراواني بارندگي‌هاي حوضه، تراکم شديد مناطق مسکوني و کشاورزي، عدم رعايت حريم رودخانه‌ها و ويژگي‌هاي هيدروليکي رودخانه‌هاي مذکور در دشت، داراي پتانسيل سيل‌خيزي قابل ملاحظه‌اي هستند.

استان گلستان از نظر وقوع سيل‌هاي مكرر سال‌هاي اخير، به‌عنوان يكي از مناطق بحراني و سيل‌خيز كشور شناخته شده است. در دو دهه اخير در استان، سه سيلاب عمده در سال‌هاي آبي 71-1370، 80-1379 و 81-1380 به‌وقوع  پيوسته كه خسارت‏بارترين آن، سيل مرداد ماه 1380 است. بيشترين تعداد سيل نيز در سال 1375 به‌وقوع پيوست.

تعداد سيل‌هاي استان از سال 1393-1370، 568 سيل از نظر مكاني و 112 سيل از نظر پراكنش زماني بوده است. به‌ عبارت ديگر، در اين مدت، در نتيجه‌ي 112 مرتبه بارش باران در مناطق مختلف استان، شاهد وقوع سيل در 568 مكان بوده‌ايم. كل خسارت جاني در اين مدت 24 ساله، 412 نفر و كل خسارت مالي ناشي از سيل به‌ ميزان 73/508 ميليارد تومان برآورد شده است.

پراكنش اين سيل‌ها در حوضه‌هاي آبخيز مختلف، متفاوت بوده است. در حوضه آبخيز اترك، از نظر مكاني، در 55 نقطه سيل آمده كه بيشترين تعداد اين سيل‌ها در منطقه مراوه‌تپه با تعداد 30 سيل، از نظر زماني در سال 1390 با تعداد 3 سيل و از نظر ماه‌هاي سيلابي، بيشترين سيل در مردادماه با تعداد 17 سيل بوده است.

در حوضه آبخيز نكارود عليا، از  نظر زماني 21 سيل اتفاق افتاده و بيشترين تعداد آن در سال 1388 با تعداد 5 سيل و از نظر زماني در طي شهريور ماه 6 بار اتفاق افتاده است .

در حوضه آبخيز قره‌سو، در مجموع در 110 نقطه سيل اتفاق افتاده كه بيشترين تعداد اين سيل‌ها در رودخانه غازمحله كردكوي با تعداد 20 سيل، از نظر زماني در سال 1391 با تعداد 25 سيل و از نظر ماه‌هاي سيلابي، بيشترين سيل در ماه‌هاي خرداد و تير با 7 سيل بوده است.

در حوضه آبخيز خليج گرگان، در مجموع از نظر مكاني در 99 نقطه سيل رخ داده كه بيشترين تعداد اين سيل‌ها در منطقه نوكنده با تعداد 14 سيل، از نظر زماني در سال 1391 با تعداد 17 سيل  و از نظر ماه سيلابي، بيشترين سيل در تيرماه با تعداد 26 سيل بوده است.

در حوضه آبخيز گرگان‌رود، از نظر مكاني، در 283 نقطه سيل حادث شده كه بيشترين تعداد اين سيل‌ها در منطقه قرناوه با تعداد 28 سيل، از نظر زماني در سال 1391 با تعداد 43 سيل و از نظر ماه سيلابي، بيشترين سيل در مردادماه با تعداد 62 سيل بوده است. 

در پي بارش‌هاي 19 و 20 مردادماه 1380 در حوضه گرگان‏رود در شرق گلستان و ارتفاعات زيرحوضه رودخانه‌هاي دوغ، اوغان، نوده و راميان، سيلاب مخربي به ‌وقوع پيوست و باعث وارد آمدن خسارت مالي به زير بناي اقتصادي، زمين‏هاي كشاورزي و روستاهاي مسير شده و تعداد زيادي از مردم در اين حادثه كشته و مفقود شدند. در مقاطع جنگل گلستان، ارتفاع آب 10 تا 15 متر در عرض 300 متر ديده شد. در مقطع تنگراه، ارتفاع آب  5 تا 8 متر در عرض400 متر و در مقطع صادق‌آباد 2 تا 8 متر در عرض 500 متر ديده شد. در محل پل كلاله، ارتفاع آب 10 تا 20 متر و با عرض 200 متر ديده شد كه قابل توجه بوده است. حدود 15000 هكتار از زمين‏هاي در معرض سيل واقع شد كه در برخي مناطق تا 100 درصد آب‏گرفتگي داشته است و در مجموع 2573 هكتار از زمين‏هاي تحت تأثير سيلاب تخريب شد.

مقادير حداکثر دبي لحظه‌اي در ايستگاه‌هاي مختلف در سال 1380 نشان مي‌دهد که بيشترين پيک لحظه‌اي در محل سد گلستان به ميزان 3017 مترمکعب در ثانيه رخ داده است. از سويي، با وجود حجم و شدت زياد سيلاب در سال‌هاي 80 و 81، در مقايسه با سيل سال 1371 دبي پيک در ايستگاه‌هاي پايين‏دست سد گلستان (ايستگاه‌هاي گنبد، قزاقلي و بصيرآباد) بيش از سال‌هاي 1380 و 1381 بوده است. اين موضوع بيانگر نقش سد گلستان در تعديل و کنترل سيلاب در پايين‏دست است.

گزارش كميسيون ملي يونسكو در ايران با مقايسه سيل مرداد 1380 گلستان و سيل‌هاي به وقوع پيوسته در همان سال، نشان مي‏دهد كه خسارات مستقيم اين سيل از نظر تلفات انساني مقام اول (بيش از 243 نفر كشته و بيش از 190نفر مفقودالأثر) و از لحاظ خسارت مالي (بيش از 618 ميليارد ريال) مقام پانزدهم را به خود اختصاص داده است.

شدت بارش در پارك ملي گلستان در حدود 70-50 ميلي‌متر در ساعت و بعد از 12 ساعت، مجموع بارش در مناطق مرتفع استان در حدود 150 ميلي‏متر اندازه‌گيري شد. همچنين مجموع بارش در مركز طوفان حدود 250ميلي‌متر تخمين زده شده است.

سيل 1380 گلستان، از دو ديدگاه مورد بررسي است. نخست عامل جوي كه در نتيجه بارش شديد و طول مدت بارش و عامل ديگر، نقش فعاليت‌هاي بشري در تغيير كاربري زمين‏ها، به‌ويژه تخريب جنگل‌هاست. همچنين نتيجه‌ي بررسي‌ها با توجه به آمار سي ساله‌ي بارش و دما در منطقه‌ي مذكور، حاكي از آن است كه عامل دوم موجب تشديد و وخامت اوضاع شده است. محاسبات انجام شده نشان داد كه از سال 2001-1998م، جنگل‌هاي مذكور به ميزان 3/248131534 مترمربع تخريب شده‏اند. همچنين خسارت غيرقابل جبران اين فاجعه را بايد فرسايش و خروج ميليون‌ها تن خاك کشاورزي سطح مراتع، جنگل‌ها و زمين‏هاي مزروعي داراي شيب استان دانست.

رواناب حاصله از بارندگي‌هاي مرداد 1381 در سطح كل حوضه گرگان‌رود، به‌ويژه در دو زيرحوضه‌ي مادرسو و اوغان، سبب ايجاد سيلاب شديدي در سطح هر دو حوضه شده و علاوه بر كشته شدن 43 نفر، خساراتي نيز برجاي گذاشته كه عمده خسارات وارد شده، به بخش ارتباطي و پل‌هاي پارک ملي گلستان بوده است. حداكثر دبي ورودي ثبت شده به مخزن سد گلستان در سال‌هاي 1380 و 1381 به ترتيب حدود 3000 و 600 متر مكعب برآورد شده است.

در مردادماه 1384 نيز سيلابي در منطقه گرگان‌رود به وجود آمد. بارندگي از ارتفاعات گلي‌داغ در حوضه آبخيز گرگان‌رود، شروع شده و در زير حوضه‌هاي اوغان، دوغ، آق‌سو، تَمر، زاو و قرناوه بوده است. متوسط بارندگي از 54 ميلي‌متر در حوضه سد گلستان تا 141 ميلي‌متر در پارک ملي گلستان گزارش شد. اين سيل، علاوه بر آسيب‌رساني به زمين‌ها، باغ‏هاي کشاورزي و تأسيسات، موجب كشته شدن چندين نفر شد.

در مردادماه 1386 نيز سيلابي در منطقه گرگان‌رود به وجود آمد كه بيشتر اين سيل‌ها در منطقه تيل‌آباد و خوش‌ييلاق بود و موجب آسيب ‌ديدن زمين‌ها، ‏باغ‌هاي کشاورزي و تأسيسات شد.

تخريب مراتع و نابودي جنگل‌هاي جلگه‌اي، به ويژه در نواحي مينودشت، گاليكش و كلاله، كاهش كمي و كيفي منابع جنگلي استان، كاهش قابليت و استعداد و حاصلخيزي خاك زمين‏هاي ديم و آبي كه موجب افزايش ضريب رواناب در كل عرصه‌هاي استان شده و دخالت‌هاي بيش از حد و غير اصولي در طبيعت، باعث شده تا نظم طبيعي مختل شود. وضعيت و شرايط فاكتورهاي طبيعي و وضعيت اقليم نواحي مختلف، شرايط سيل خيزي نواحي كوهستاني را بحراني کرده و برعكس در نواحي دشتي، استعداد سيل‌گيري را فراهم ساخته كه ساخت‌ و ساز غلط، تشكيل مراكز جمعيتي بر روي مسيل‌ها و مخروطه‏افكنه‌هاي آبراهه و رودهاي استان، بر شدت خسارت افزوده است. خسارات محسوس مستقيم، شامل تلفات انساني، آب‌گرفتگي منازل و اماكن مسكوني و صنعتي، آب‌گرفتگي مزارع  و از بين رفتن محصولات كشاورزي و تلفات دامي، تخريب تأسيسات زيربنايي مانند جاده‌ها، پل‌ها، خطوط انتقال برق و شبكه‌هاي آب و گاز است.

مهم‌ترين علت وقوع سيل‌ در رودخانه‌ها و مسيل‌ها، بارش در حوضه آبريز مناطق  سيل گرفته و مناطق بالادست آن‌هاست، اما نكته مهم، بررسي دلايل تشديد خسارت سيل ناشي از چنين بارندگي‌هايي است. تخريب منابع طبيعي و پوشش گياهي منطقه، از يك سو ناشي از خشكسالي سال‌هاي اخير و از سويي ديگر، در اثر توسعه بي‌رويه و دخل و تصرف غيرمجاز عوامل انساني بوده است. به دليل كاهش پوشش گياهي و تغيير كاربري زمين‏ها، رواناب ناشي از بارش گاهي تا بيش از 30 برابر افزايش يافته و در بخشي از مناطق كه شيب تند و  فرسايش‌پذيري داشته است، گل‌ولاي زيادي جا به جا شده و خسارت و تلفات بسياري به بار آورده است. احداث سازه‌‌ي تقاطعي مانند پل و جاده بر روي آن‌ها، بدون توجه به شرايط فني و سيلابي رودخانه كه منجر به تنگ كردن مسير عبور جريان و گاهي حتي انسداد جريان مي‌شود نيز بر تشديد سيلاب مي‌افزايد.

به‌طور کلي، عدم کنترل دقيق و اصولي رودخانه‌ها، تجاوز به حريم و بستر رودخانه‌ها، تغيير کاربري زمين‏هاي حوضه به ويژه دشت‌هاي سيلاب‌گير، کاهش پوشش گياهي و به دنبال آن افزايش ضريب رواناب و نيز عدم رعايت اصول فني کافي در اجراي سازه‌هاي کنترلي و توسعه نامناسب و غيراصولي مناطق مسکوني در مجاورت و مسير رودخانه‌ها، سبب افزايش وقوع سيل شده است.

يكي از اساسي‌ترين مسائل در برنامه‌ريزي پروژه‌هاي مهار سيلاب، شناخت پتانسيل سيل‌خيزي يا منابع توليد رواناب در حوضه‌هاي آبخيز كشور است. خسارت ناشي از وقوع سيل را مي‌توان با روش‌هاي مديريتي و غيرمديريتي كاهش داد. اقدامات پيشگيرانه‌ي جلوگيري از تغيير كاربري حفاظت آب و خاك، احداث سازه‌ها و مخازن تأخيري، حفظ حريم رودخانه، تقويت پوشش گياهي، جلوگيري از شخم زمين‏هاي شيب‌دار، پاكسازي مجاري سيل از موانع و پاكسازي سطح آبخيزها از تنه پوسيده درختان پس از هر واقعه، نصب سيستم‌هاي هشدار سيل، مديريت دشت‌هاي سيلابي، تجهيز و تقويت ايستگاه‌هاي اندازه‌گيري پارامترهاي سيلاب، انجام رسوب‌سنجي و افزايش آگاهي عمومي، از جمله اين كارهاست.

بررسي‏ها نشان مي‏دهد در صورت افزايش تدريجي پوشش گياهي در شرايطي كه سيلاب سال 1380 اتفاق بيفتد، مقادير سيلاب از 49-5 درصد در ورودي سد گلستان و در صورت افزايش تدريجي پوشش گياهي و كاهش شيب آبراهه، مقادير سيلاب از 52-20 درصد كاهش خواهد يافت. مقدار دبي اوج سيلاب نيز در صورت اجراي كاهش شيب آبراهه، 14 درصد كاهش خواهد يافت.  

اقدامات سازه‌اي به منظور کنترل فرسايش، حفاظت خاک و کاهش رواناب‌ها و در نتيجه، افزايش راندمان ذخيره‌سازي طبيعي سيلاب‌ها و افزايش پوشش گياهي در حوضه‌هاي آبريز در بالادست همراه با انجام عمليات ساماندهي شامل کنترل، انحراف، پخش، ذخيره‌سازي سيلاب و حفاظت سواحل در سرشاخه‌ها و رودخانه‌هاي پايين‌دست مطرح است. تمهيدات و روش‌هاي سازه‌اي موجب کاهش حجم و دبي سيلاب‌ها خواهد شد، ولي مديريت سيلاب، علاوه بر انجام مطالعات و اعمال تمهيدات سازه‌اي، شامل مطالعه و بررسي و پيدا کردن راهکارهاي غيرسازه‌اي نيز مي‌شود. هدف اصلي روش‌هاي غيرسازه‌اي، مديريت سيلاب، کاهش خسارات مالي و تا حد امکان، جلوگيري از تلفات جاني است. اين اقدامات که به‌منظور کاهش آسيب‌پذيري (حساسيت) و کاهش اثرات مخرب و خانمان برانداز در شرايط وقوع سيلاب‌هاي بزرگ انجام مي‏شود، شامل مطالعه و طراحي سيستم‌هاي هشدار سيل، برنامه‌ريزي و تدوين طرح مقابله‌ي اضطراري با سيلاب است.

…

منابع:

• اسدالهي شهير، مهدي. (1394). گزارش تحليلي سيل استان گلستان. گرگان: اداره کل منابع طبيعي استان گلستان.

• شرکت سهامي آب منطقه اي مازندران و گلستان . (1381) . گزارش توجيهي و روش مقابله با سيل خيزي در حوضه‏هاي آبريز و ساماندهي رودخانه‏هاي استان گلستان. گرگان : مؤلف .

• شرکت سهامي آب منطقه اي گلستان . (1386). گزارش سيل 13 و 14 مرداد 86 حوزه گرگانرود. گرگان: مؤلف.

• شرکت سهامي منطقه اي گلستان . (1384) . ارزيابي سيل مردادماه سال 84 حوزه گرگان‌رود.  گرگان: مؤلف .

• شريفي، فرود. (1381). بررسي پيشگيري مهار و كنترل سيلاب استان گلستان با عمليات آبخيزداري و احياء جنگل‏ها و مراتع. [بي نام]. (گردآورنده) . مجموعه مقالات سمينار کاهش اثرات و پيشگيري از سيل. ص؟ . گرگان: استانداري گلستان و برنامه عمران سازمان ملل.

• فاضل‌رستگار، فرحناز. (1381). سيل در استان گلستان. [بي نام]. (گردآورنده). مجموعه مقالات سمينار کاهش اثرات و پيشگيري از سيل. ص ؟. گرگان: استانداري گلستان و برنامه عمران سازمان ملل.

• كميسيون ملي يونسكو در ايران گزارش سيل مرداد 1380 در استان گلستان صفحات 1 و 2 شهريور 1380.

• گزارش اوليه سيلاب 21 و 22 مرداد 1381 در شرق استان گلستان. گرگان : مؤلف .

• وطن‌فدا، جبار. (1381). بررسي وضعيت سيل كشور مشكلات و راه‌كارها. [بي نام]. (گردآورنده). مجموعه مقالات سمينار کاهش اثرات و پيشگيري از سيل. گرگان: استانداري گلستان و برنامه عمران سازمان ملل.