سمندر شيرآباد
سمندر شيرآباد Shirabad salamander
گونه ای سمندر بوم زاد استان.
سمندر غارزي معروف به سمندر شيرآباد1، از رده‌ي دوزيستان و راسته‌ي دوزيستان دم‌دار است. سمندر غار شيرآباد، از خانواده‌ی سمندرهای آسيايی است. حضور دو گونه‌ي بومي سمندر شيرآباد و سمندر ايراني در خطه‌ي شمال ايران، در واقع جنوب غربي‌ترين حد انتشار سمندرهاي اين خانواده در آسيا به شمار مي‌روند. گونه‌ي مشابه ديگري نيز در نهرهاي کوهستاني استان يافت مي‌شود که برخي از جانورشناسان، آن را زيرگونه‌اي از سمندر غارزي گرگاني مي‌دانند و برخي ديگر، هر دو را از يک گونه مي‌شناسند.
اين جانور، سر بزرگ و پهن و چشم‌هايي درشت و برجسته به رنگ سياه دارد و اندام‌هاي حرکتي آن قوي، با چهار انگشت بدون ناخن در هر يک از دست‌ها و پاهاست. همچنين، دم اين جانور از پهلوها پهن و داراي ستيغ پشتي در تمام طول سطح بالايي خود است و به طور معمول، از مجموع طول سر و بدن درازتر است. سمندر شيرآباد، پوستي صاف همراه با منافذ متعدد دارد که همانند ساير دوزيستان، در تنفس پوستي جانور نقش دارد. از اين رو، پوست اين حيوان بايد هميشه مرطوب باشد تا تبادل گازهاي تنفسي به راحتي صورت گيرد. قسمت پشتي بدن اين دوزيست، به رنگ قهوه‌اي تيره يا روشن و گاهي مايل به زرد است، اما ناحيه‌ي زيرين بدن و پهلوهاي اين جانور، رنگي روشن‌تر دارد و اغلب مايل به صورتي يا زرد است. همچنين، خطوط يا لکه‌هاي نامنظم روشن‌تر مايل به زرد، مايل به صورتي يا نارنجي نيز در سرتاسر بدن بيشتر نمونه‌ها ديده مي‌شود. در نمونه‌هاي بالغ، طول بدن از نوک پوزه تا انتهاي دم، به 226 ميلي‌متر مي‌رسد. سمندر غارزي بالغ، پلک‌هاي رشد کرده و دندان‌هاي رسيده‌اي دارد و در هر طرف بدنش، داراي 10 عدد شيار جانبي است.
اين گونه، نخستين‌بار در غار شيرآباد، در ارتفاع 310 متري از سطح درياي آزاد کشف و شناسايي شد. اين غار، يگانه زيستگاه اين گونه از سمندرها در دنيا به شمار مي‌رود. سمندر غارزي را مي‌توان به طور کامل آبزي به شمار آورد. سمندرهاي بالغ معمولاً در انتهاي غار، روي صخره‌ها و سنگ‌هاي حاشيه‌ي نهري که درون غار جاري است، در حال استراحت ديده مي‌شوند و اغلب در بيرون از آب به شکار حشرات و ساير بي‌مهرگان غارزي مي‌پردازند، ولي لاروها يا سمندرهاي نابالغ، در درون نهر غار زندگي و از حشرات و ديگر جانوران آبزي تغذيه مي‌کنند. اين سمندر هرگز غار را به ميل خود ترک نمي‌کند. سمندرهاي بالغ به ندرت در خارج از غار ديده مي‌شوند، اما سمندرهاي نابالغ به دليل طغيان آب رودخانه، از غار خارج مي‌شوند و در بيشتر مواقع به غار برميگردند. برخي مطالعات نشان داده که تمايل به بازگشت به محيط تاريک غار، بيشتر ناشي از عادت به شنا در خلاف جهت جريان رودخانه و همچنين دوري از عوامل تهديد کننده‌ي بقاي جانور است.
ويژگي‌هاي رفتاري و زيستي اين سمندر، هنوز به طور کامل شناخته نشده است و اطلاعات پراکنده‌اي در مورد آن وجود دارد. با اين حال، جداسازي آثاري از بقاياي حشرات در محتويات معده و فضولات اين دوزيست، نشان مي‌دهد که اين جانور از حشرات نيز تغذيه مي‌کند.
در رابطه با زاد و ولد سمندر غارزي گرگاني بايد گفت سمندر ماده يک جفت کيسهي تخم ژلاتيني و هلالي شکلِ چسبناک، توليد و در آن‌ها تخمکگذاري مي‌کند. اين کيسه‌هاي ژلاتيني، به طور معمول داراي 35 تا 70 عدد تخمک هستند و پس از بارور شدن، به وسيله‌ي سمندر نر در آب رها شده، به سنگ‌ها و گياهان داخل آب مي‌چسبند. سمندر غارزي همچون ساير دوزيستان، داراي دگرديسي است. لاروها پس از خروج از تخم، آبزي هستند و به وسيله‌ي آبشش تنفس مي‌کنند. پس از کامل شدن دگرديسي و رسيدن به مرحله‌ي بلوغ، از آب خارج شده، با شش تنفس مي‌کنند. با اين وجود، ادامه حياتشان به شدت وابسته به آب است.
اين جانور تغذيه‌ي زيادي دارد. از اين رو، در تنظيم جمعيت تعداد بي‌شماري از گونه‌هاي جانوران بي‌مهره، نقش بسزايي داشته است. کاهش ناگهاني تعداد دوزيستان، آسيب‌هاي قابل ملاحظه‌اي را متوجهي گياهان و محصولات کشاورزي مي‌کند. موادي که از پوست اين جانور ترشح مي‌شود، شامل ترکيبات متعددي است که ممکن است خواص ضد ميکروبي داشته باشد. افزون بر آن، قدرت ترميم اعضاي قطع شده در سمندرها بسيار زياد است. آبشش‌ها، دم و حتي اعضاي حرکتي نيز در صورت آسيب‌ديدگي، دوباره به طور کامل ترميم مي‌شوند. از اين رو، از سمندر غارزي مي‌توان در انجام پژوهشهاي ژنتيکي، ترميم اعضا، سازگاري بافت و موارد مشابه استفاده کرد.
سمندر غارزی گرگانی به علت داشتن قلمرو کوچک و زيستگاه خاص که فقط شامل يک غار است، به شدت در معرض خطر است و در حال حاضر جمعيت بسيار اندکي دارد. تخمين زده مي‌شود كه تنها در حدود 100 نمونه‌ي بالغ از اين گونه، در گستره‌اي به شدت محدود زندگي مي‌کنند. از اين رو، هر چند که اين گونه‌ي نادر تحت حمايت سازمان حفاظت محيط زيست است، اما ايجاد هرگونه تغييرات ناچيز در زيستگاهشان، صيد يا بي‌توجهي در حفظ بقاي آن‌ها، منجر به نابودي کامل اين گونه مي‌شود. سمندر غارزي در «فهرست سرخ اتحاديه بين‌المللي حفاظت از طبيعت» قرار دارد و از نظر زيستي، در وضعيت بحراني فهرست‌بندي شده است. جمع آوري سمندرها برای استفاده‌ی تجاری به عنوان حيوان خانگی، تهديدی برای بقای اين جانور محسوب مي‌شود.
پي‌نوشت:
1. با نام علمي Paradactylodon gorganensis RISCH.
…
منابع:
• بلوچ، محمد، و کمي، حاجي‌قلي. (1373). دوزيستان ايران. انتشارات دانشگاه تهران.
• جوهري، مرتضي. (9/12/1388). سمندر غارزي گرگاني. روزنامه اطلاعات، ص ؟.
• مجنونيان، هنريک، کيابي، بهرام، و دانش، محمد. (1384). جغرافياي جانوري ايران (جلد 2). تهران: انتشارات دايره سبز.
• The IUCN Red List Of Threatened Species. (2011). Retrieved 13/10/2011 from: (http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/2666/0).