سرخدار

سـرخدار

Common yew

درختي بسيار مهم و کمياب در استان.

گونه درختي هميشه سبز و از خانواده‏ي سرخدار كه در گرگان و مازندران، سُرخه‌دار و يا سُخدار و در كتول، سوختال ناميده مي‌شود. سرخدار¹ درختي است دوپايه و هميشه سبز به ارتفاع 9 تا 15 متر و در داخل توده‌ي جنگلي  تا 25 متر و در رويشگاه‌هاي تيپيك، به ارتفاع 30 متر نيز ديده شده است. قطر برابر سينه آن تا 5/1 متر نيز مي‌رسد و با احتساب حداقل رويش قطري 24/0 ميلي‌متر در سال، سن درختي به قطر 5/1 متر، تا حدود 6000 سال نيز مي‌رسد. تاج درخت، كرويِ كشيده و متمايل به مخروطي است. پوستِ تنه آن، خاكستري مايل به سرخ است كه به صورت ورقه‌هاي بلند و كشيده به راحتي از تنه جدا مي‌شود. شاخه‌هاي يك‎ساله‌ آن، سبز رنگ، برگ‎ها به طول 2 تا 3 سانتي‌متر است كه سطح بالاي بزرگ، سبز تيره و براق و سطح زيرين آن، با 2 نوار سبز رنگ پريده (كمي مايل به زرد) با رگبرگ مياني برجسته است. آرايش برگ‌ها، مارپيچي و شاخه‌هاي يك ساله به صورت پراكنده قرار دارند. گل‌هاي نر و ماده در روي دو پايه و به ندرت يك پايه قرار دارند. به نظر مي‌رسد كه برخي سال‌ها، پايه‌هاي ماده، توليد گل نر نيز مي‌کنند. اين سال‌هاي باروري با سال‌هايي كه درخت، هم گل نر و هم گل ماده توليد مي‌کند، با هم مطابقت دارند.

سرخدار در برگ، جوانه و پوست خود ماده‌اي سمي به نام توكسين يا تاكزين دارد. اين سم كه با اندازه‌ي گياه، اندام‌ها و فصول مختلف، تغييراتي مي‌کند، موجب از بين رفتن دام‌هايي مي‌شد كه از اجزاي مختلف اين درخت استفاده مي‌کردند. به همين علت، در زمان‌هاي گذشته، چوپانان در اروپا، شمال آفريقا و آسياي ميانه، نهال و پايه جوان تا ميانسال و كهنسال اين گونه را دشمن اصلي دام‏هاي خود مي‌دانستند و با ديدن اين گونه در سطح جنگل، آن‌ها را نابود مي‌کردند و هم‏اكنون نيز اين کار ادامه دارد.

جنگل‌هاي سرخدار در آمريكاي شمالي، شمال آفريقا، اروپا تا آسياي صغير و خاورميانه، از جمله جنگل‏هاي حاشيه جنوبي درياي خزر گسترش داشته و در يخبندان‌هاي دوران چهارم زمين‌شناسي تحولات زيادي يافته است.

به دليل عدم تأثيرپذيري زياد خاورميانه و آسياي صغير از اين يخبندان‌ها، تعدادي از سوزني برگان از جمله سرخدار، توانستند مراحل تكاملي خود را با اندك وقفه‌اي طي کنند و جنگل‌هاي خالص و طبيعي آن با گذشت زمان تشكيل شد. در واقع لكه‌هاي بازدانگان امروزي در البرز را بايد بازمانده‌هاي بازدانگان دوران سوم زمين‌شناسي به شمار آورد.

سرخدار در جنگل‎هاي حاشيه‌ جنوبي درياي خزر، از ارسباران تا علي‌آباد و در ارتفاعات حدود 850 تا 1500 متري از سطح درياي آزاد به صورت انفرادي، دسته‌هاي كوچك و بزرگ و توده‏هاي نيم تا 2 هكتاري گسترش دارد. تيپيك‌ترين رويشگاه‌هاي آن در جنگل‌هاي علي‏آباد (افراتخته، سياه رودبار و قلعه موران) ديده مي‌شود. با توجه به اين كه در جنگل‌هاي شمال ايران، به استثناي منطقه‌ گرگان (استان گلستان)، تا سال 1364، سرخدار در نواحي پرشيب و صخره‌اي ديده مي‌شد، گمان بر اين بود كه سرخدار، رويشگاه‌هايي پرشيب و سنگلاخي و صعب‏العبور را دوست داشته و در آن گسترش مي‌يابد، ولي با مطالعات به عمل آمده در رويشگاه‌هاي سرخدار در استان، مشخص شد كه بهترين رويشگاه‌هاي سرخدار، رويشگاه‌هايي كم شيب با خاك‌هايي آهكي تا قهوه‌اي آهكي هستند. سرخدار در جنگل‌هاي استان، وضعيت منحصر به فردي دارد. بيشترين پايه‌هاي سرخدار، به صورت دسته‌هاي بزرگ و كوچك، تا توده‌هاي وسيع و جنگل‌هاي آميخته تا خالص آن در سطوح 20 تا 30 هكتاري در ايران، تنها در استان گلستان گسترش دارد كه در نوع خود و در دنيا نيز بي‌همتاست. در جنگل‌هاي محدوده‌ي علي‌آباد، بيش از صدها درخت سرخدار با ارتفاعي بيش از 25متر وجود دارد و درختاني با ارتفاع 30 متر و بيشتر از آن نيز در محدوده‌ي سياه رودبار اندازه‌گيري شده‎اند.

…

پي‏‌نوشت:

1. با نام علمي Taxus baccata.

…

منابع:

• ثابتي، حبيب‏الله. (1385). جنگلها، درختان و درختچه‌هاي ايران (چاپ 4). دانشگاه يزد.

• جوانشير، كريم. (1363). سوزني برگان (جلد اول). تهران: موسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع.

• جوانشير، كريم. (1349). اجتماعات نباتي و نقش آن در استفاده از منابع طبيعي. نشريه دانشكده جنگل‌داري دانشگاه تهران، 23.

• حبيبي، حسين، و لساني، محمدرضا. (1364). بررسي وضعيت خاك و كيفيت توده‌هاي جنگلي سرخدار در ايران. مجله منابع طبيعي ايران، 39 .

• لساني، محمدرضا. (1378). سرخدار. تهران: انتشارات مؤسسه تحقيقات جنگل‏ها و مراتع.

• لساني، محمدرضا. (1368). سير قهقرائي در جنگل‌هاي سرخدار در ايران و تكنيك‌هاي احياي آن. زيتون، 88.

• مبين، صادق. (1354). ويژگي‌هاي پوشش گياهي ايران. محيط‌شناسي، (3).