سدن رستاق

سدن رستاق / بلوك     Sadan Rostagh District

يکي از بلوکات استرآباد در عصر قاجار تا دوره‌ی رضاشاه و كمي پس از آن.

سدن رستاق در غرب شهر استرآباد (گرگان) قرار داشت و تا بلوک انزان (بندرگز) ادامه و روستاهای بسياری را دربرمي‌گرفت.

سدن رستاق از نظر جغرافيايي در زمين‌هاي پست حاصلخيز دامنه‌هاي شمالي البرز شرقي قرار داشت. آب و هواي آن، مديترانه‌اي (تابستان گرم و خشك و زمستان معتدل) است. ميزان رطوبت در سدن رستاق به طرف درياي مازندران بيشتر مي‌شود.

از نظر رابينو، بلوک سدن رستاق از دريا [تا] دامنه‌ي کوهستان، امتداد داشت [و] محدود است. از مغرب به انزان و درياي خزر، از شرق به دروازه شهر استرآباد، از شمال به سياه آب که شعبه‌ي ‌[رودخانه] قراسو است و از جنوب به کتل جهان‌نما که سر راه هزارجريب مي‌باشد. مسافت آن از شرق به غرب پنج فرسخ و از شمال به جنوب دو و نيم فرسخ است.

در شمال سدن رستاق، صحراي اتَک قرار داشت. «اين صحرا در زير استرآباد واقع است و تا رود اترک، متجاوز از دوازده فرسنگ فاصله دارد.» صحراي اتک عبارت است از: دهات و اراضي که خاک متصرفي ولايت [منطقه فارس‌نشين] را از خاک متصرفي [طايفه] يموت معين و جدا مي‌کند. ساکنين اتک، در رشادت و جلادت بر سر [طايفه] يموت تفوق و غلبه دارند.

در کتابچه نفوس مملکت استرآباد، درباره‌ي اسامي و وضعيت روستاهاي سدن رستاق چنين آمده است:

1. سرکلاي خرابه شهر: اربابي و از مال آقايان قاجار ساکنين قريه و غيره است. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 316 نفر است.

2. کردمحله: دو دانگ و نيم از قريه‌ي مزبوره خالصه ديوان اعلي است و سه دانگ و نيم رعيتي است. مالکينش ساکنين همان قريه‌اند. آب مشروب هم از رودبار و هم از چشمه [دارد]. قريه‌ي معموره‌اي است کم آب و دودانگ و نيم. اين قريه که خالصه است، ملک موروثي شاه شهيد نورالله مرقده بوده و اکنون عمه خاقان از آن جا سهم بر است. ورثه‌ي ايشان در آن قسمت دارند. تعداد نفوس آن‌ 2354 نفر است.

3. بالاجاده: رعيتي است. مالکين قريه، آقايان قاجار، ساکن همان جا و قدري از سادات ساکن شهر است. آب مشروب از رودخانه است. تعداد نفوس آن 507 نفر است.

4. چهارده: خالصه است. آب مشروب از سه رشته قنات است و کفاف زراعت را نمي‌دهد. ناوري هم دارد، بزرگ و مخروبه است و بايد تعمير شود. اين قريه ملک اجدادي شاه شهيد بوده و موروثي است. تعداد نفوس آن 442 نفر است.

5. النگ: ملکش رعيتي است، از سادات همان قريه و بعضي از مالکين همان ساکن شهرند. آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن 468 نفر است.

6. الوار: اربابي و رعيتي است. مالکين آن جا سادات ساکن همان قريه و قريه‌ي چغرند. آب مشروب از رودخانه‌ي چغر است و ملک چغر و الوار جمعش يکي است. تعداد نفوس آن 339 نفر است.

7. زراع محله: طايفه‌ي تمرتاش مسکن دارند. رعيتي است. ارباب آن جا «محمد باقر کردمحله‌اي» است. آب مشروب از يک رشته قنات است. به زراعت کفاف نمي‌دهد. تعداد نفوس آن‌ 125 نفر است.

8. دنگلان: اربابي است. مالکين آن جا اهالي همان قريه و چند نفر از تجار شهر‌ي است. آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن 484 نفر است.

9. شاه‌ده: اربابي است. از اهالي همان قريه. آب مشروب از دو رشته قنات است. قريه درود محله که در جنب شاه‌ده‌‍ واقع بوده، چند سال قبل بر اين ويران شده، اهالي آن جا در قريه شاه‌ده و بعضي دهات ديگر سکني داشتند. قريب يک سال مي‏شود. نواب جهانسوزميرزا امر کرده که خانه و آبادي ساخته و رعايا را در آن جا فراهم آورده‌اند و آب مشروب از چشمه و قنات مخروب است، کفاف زراعت را نمي‌دهد. ناور هم دارد، ولي مخروبه است. به تعمير نياز دارد. قريه مزبوره خالصه است و قريه امين‌آباد در قديم خالصه بوده و چندين سال مخروبه است و درود محله اربابي مرحوم عباس‌خان قاجار بوده و در عهد سلطنت شاه جنت مکان محمدشاه نورالله مرقده حکم به ضبط شده. تعداد نفوس آن 323 نفر است.

10. نوچمن: ساوري‌ها مسکن دارند. رعيتي است. ارباب او اهالي همان قريه و در دامن کوه واقع است. آب مشروب از چشمه‌سار و رودبار است. ملکش قليل است. تعداد نفوس آن 515 نفر است.

11. شموشکين: دو قريه‌اي است رعيتي، از آقايان قاجار کهن‌لو که ساکن قراء مزبورند. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 198 نفر است.

12. شوريان: رعيتي است از آقايان هزارجريبي که ساکن همان قريه‌اند. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 130 نفر است.

13. نامن: در جزو شوريان است و مالکين آن، آقايان ساکنين شوريان [هستند.] آب مشروب از رودخانه است. تعداد نفوس آن 57 نفر است.

14. چغر: اربابي است. از مال سادات مزبور است. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 130 نفر است.

15. ميان‌دره: اربابي و رعيتي است. مالکش سادات شهري و بعضي هم از ساکنين قريه‌ي مزبوره‌اند. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 251 نفر است.

16. کلامو: جزو ميان‌دره است. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 109 نفر است.

17. سرکلا کفشگيري: اربابي است. از مال آقايان قاجار ساکن همان قريه است. آب مشروب از قنات و چشمه است. تعداد نفوس آن 232 نفر است.

18. کفشگيري: قريه‌ي مزبور اربابي است. از مال لطفعلي‌خان سرهنگ و بني‌اعمال او. قدري هم خالصه است. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 538 نفر است.

19. اسپومحله: در جنب کفشگيري واقع است. اربابي است. آب مشروب از قنات است. کفاف به زراعت نمي‌دهد. تعداد نفوس آن 144 نفر است.

20. کلاجان سادات: ملکش اربابي از مال سادات ساکن شهر است. آب مشروب از دو رشته قنات است. تعداد نفوس آن 93 نفر است.

21. نوديجه: اربابي است از لطفعلي‌خان سرهنگ هزارجريبي. آب مشروب از قنات است، سه رشته و فاضلاب رودبار کفشگيري. تعداد نفوس آن 533 نفر است.

22. يساقي: رعيتي است. آب مشروب از قنات است و مالک آن جا سادات شهري. تعداد نفوس آن 244 نفر است.

23. پيشين‌کلا: رعيتي است از مال ورثه‌‌ي محمد صادق‌‌خان کردمحله‌‌اي. آب مشروب از يک رشته قنات است. دهي است مخروبه. در سرحد هم واقع است. تعداد نفوس آن 49 نفر است.

24. مهترکلاته: در اترک واقع است. معموره اربابي است. مالکين آن، سادات شهري. آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن 317 نفر است.

25. گرجي محله: اربابي است از مال آقايان قاجار و سادات شهري. آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن 100 نفر است.

26. چالکي: اربابي از مال علي خان آقاي قاجار. آب مشروب از دو رشته قنات و به قدر يک سنگ هم از رودبار سدن که مشهور به رودخانه‌­ي شصت‌کلاته است. تعداد نفوس آن 182 نفر است.

27. کلاجان قاجار: از مال قاجاريه. ساکنين شهر و ساکنين همان قريه است. آب مشروب از قنات يک رشته و في‌الجمله سهم از رودبار شصت­‌کلا مي­‌برند. تعداد نفوس آن 182 نفر است.

28. حيدرآباد: اربابي است از آقايان قاجار ساکن شهر و آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن 111 نفر است.

29. تخشي‌محله: اربابي است از مال و طايفه‌‌ي هزارجريبي که نجفقلي‌خان سرهنگ و بني‌اعمام اوست. آب مشروب از قنات و ناور است. در اترک واقع شده و مخروبه است. تعداد نفوس آن 104 نفر است.

30. للدوين: در اترک واقع است. اربابي از آقايان قاجار و ملامحمدصادق شهري است و قدري هم از ترکمانان جعفرباي مي‌باشد و آنچه که سهم ترکمانان است، خالصه و موروثي شاه شهيد نورالله مرقده بوده و در عهد دولت خاقان مغفور نورالله مضجعه [به آنان بخشيده شده]. تعداد نفوس آن93 نفر است.

31. ورسن: اربابي است و رعيتي، از آقايان سادات و قاجار ساکنين شهر است. آب مشروب از دو رشته‌­ي قنات است و از رودبار شصت‌کلاته هم في‌الجمله سهم دارند. تعداد نفوس آن 132 نفر است.

32. لمسک: اربابي از سادات و قاجار ساکن شهر است. آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن230 نفر است.

33. قلندر محله: اربابي است. در اترک واقع است، از مال سادات شهري، آب مشروب از قنات و رود بار شصت‌کلاته.

آزادمحله که خالصه ديوان اعلي بوده، در جوار قريه‌­ي مزبوره واقع است، اکنون مخروبه است. اهالي آن جا در قلندر محله ساکن مي‌باشند. آب مشروب آزاد محله از رودبار شصت‌کلاته است و ناور مخروبه نيز دارد. ساکنين قلندر محله زراعت مي‌کنند و آزاد محله خالصه‌­ي موروثي شاه شهيد نورالله مرقده بوده. تعداد نفوس آن247 نفر است.

34. قلعه محمود: در اترک واقع است، خالصه‌‌ي ديوان اعلي. چند خانواري در آن‌جا ساکن مي‌باشند. آب مشروب از قنات است و ناورهاي بسيار بزرگي دارد، ولي مخروبه، اگر آن‌ها آباد شود، کشت و زرع مي‌توان کرد و اين قريه اربابي مرحوم عباس‌خان قاجار بوده و حکم به ضبط شده است. تعداد نفوس آن 68 نفر است.

35. لاميلنگ: اربابي است، مالکينش سادات شهري و في‌الجمله خالصه است. آب مشروب از قنات است. تعداد نفوس آن 43 نفر است.

36. زنگي‌محله: اربابي و رعيتي از مال سادات شهري و ورثه‌ي رضاقلي‌خان کردمحله‌اي است. آب مشروب از قنات [است]. تعداد نفوس آن 168 نفر است.

37. سيدميران: اربابي است و خالصه‌­ي رعيتي از مال آقايان قاجار و ساوري و سادات شهري، قدري هم خالصه است. آب مشروب از رودخانه شصت‌کلاته است. تعداد نفوس آن 310 نفر است.

38. اوجابن: اربابي است از ورثه­‌ي آدينه‌خان، ترکمانان طايفه‌ي آتاباي. آب مشروب از قنات است و آنچه در سهم ترکمانان است، ملک موروثي شاه شهيد بوده و در عهد سلطنت خاقان مغفور نورالله مرقده به اجداد نادرخان آتاباي طايفه­‌ي صحنه به رسم «نان‌خانه» بخشيده‌اند. تعداد نفوس آن 206 نفر است.

39. انجيراب: اربابي است، مالکين آن سادات شهري. آب مشروب هم از قنات و هم از رودبار. تعداد نفوس آن 75 نفر است.

40. سدن: خالصه‌­ي ديوان اعلي. آب مشروب از رودبار شصت‌کلا است و قريه‌ي مزبوره اربابي. جد نجفقلي‌خان سرهنگ هزارجريبي بوده و صاحب‌اختيار مرحوم او را که مقتول ساخته، اين قريه را ضبط نموده و در جزو خالصه محسوب گرديده است. تعداد نفوس آن 90 نفر است.

41. کلاسنگيان: اربابي است. مالکين آن آقايان قاجار ساکنين شهرند. آب مشروب از رودبار است و قنات. تعداد نفوس آن 78 نفر است.

42. کلو: اربابي است. از آقايان قاجار شهري است. آب مشروب از قنات و رودبار است. تعداد نفوس آن 65 نفر است.

43. سعدآباد: اربابي است. مالکين آن نجفقلي‌خان سرهنگ هزارجريبي و حاجيه ملاحسن و آقايان قاجار شهري است. آب مشروب از رودبار است. تعداد نفوس آن 175 نفر است.

رابينو نيز در سفرنامه‌ي خود از روستاهاي سدن رستاق نام مي‌برد که عبارتند از: النگ، الوار، انجيلاب (انجيراب)، آزادمحله، باکرمحله (مزرعه)، بالاجاده، بانعمان، چهارده، چغر، چالکي، دنگلان، درودمحله، کلو، گرجي‌محله، هاشم‌آباد، حيدرآباد، اسپومحله، کفشگيري، کلامو، خرابه ­مشهد، کلا‌جان­ قاجار، کلاجان­‌سادات، کردمحله، للدوين، لله فال (مراتع)، لاميلنگ، لمسک، مهترکلا، ميان­دره، مفيدآباد، نامن، نوچمن، پيشش­کلا، قلعه‌محمود، قلندرآيش، قلندر محله، قاسم‌­آباد، سدن، سرکلا، سيدميران، شاه‌ده، شهرآشوب (مزارع)، شموشک، شوريان، تازه‌آباد، تخشي محله، توشن، اوجابن، ورسن، يساقي، زرا‌محله، زنگي محله و دهات و مخروب اتکرم، بن کلاته، جعفرآباد، خروس‌آباد، قلعه (نزديک مهترکلا)، روشن‌آباد، صدرآباد، نوگل‌باغ، علوفن و لاشکي، ياجيني و يالو.

وي در توصيف يالو مي‌نويسد: «مي‌گويند يالو، بلوکي بود داراي 35 قصبه که از آن جمله: بالاجاده، کلو، لله‌فال، لمسک، قاسم‌آباد، سدان، سيدميران، نوگل‌باغ، علوفن، ياجيني و يالو بوده است.»

در حالي که رابينو از 67 روستاي سدن ‌رستاق نام مي‌برد، خواجه مظفر پتکچي از 634 قريه در بلوک سدن رستاق ياد مي‌­کند که اين امر، نشانگر آن است که سدن رستاق در گذشته داراي روستاهاي بسيار زيادي بوده است.

بلوک سدن رستاق پرجمعيت‌ترين بلوک ايالت استرآباد بود. آمار جمعيتي اين بلوک در زمان حکومت ملک‌آرا در، سال 1276ق (46 دهات و 12 مزرعه) عبارتند از:

خانه‌دار 3557 نفر، انفاس 17920 نفر، مرد زن‌دار 3557 نفر، زن شوهردار 4218 نفر، مرد بي‌زن 1870 نفر، زن بي‌شوهر 860 نفر، دختر كبير 1282 نفر، پسر صغير 3546 نفر، دختر صغير 2587 نفر.

بر اساس آمار سال 1296ق، بلوک سدن رستاق، داراي 11079 نفر جمعيت بود که ريز آبادي‌هاي آن به شرح زير است:

علي‌اکبر دهخدا در لغت‌نامه خود، خانوار تقريبي اين بلوک را 4299 و سکنه آن را 18522 نفر ذکر مي‌کند.

مردمان ساکن در بلوک سدن رستاق، همگي شيعه اثني‌عشري هستند و به زبان تبري صحبت مي‌کنند. به نوشته­‌ي رابينو: «سکنه آن جا قاجار، سادات، تات‌ها و ترک‌هاي گرايلي هستند. اراضي اين بلوک، «باتلاقي و پوشيده از جنگل است که در آن جا، برنج و غلات به مقدار زيادي کاشته مي‏شود.»

زمين‌هاي سدن رستاق «بسيار قابل و حاصلخيز، زراعت عمده‌اش شلتوک، پنبه، جو و گندم است. [از آن جا] مرکبات نيکو عمل مي‌آيد. هوايش در بعضي نقاط گرم­‌تر از شهر استرآباد است. اغلب بنايش از چوب است و سکنه‌اش در کمال سادگي اکثراً در کُمه ¹ زندگي مي‌کنند.»

علي‌رغم حاصلخيزي زمين، زندگي مردم بسيار سخت بود. ملگونف - سياح روسي - در اين‌باره مي‌نويسد: «به استثناي گز، کردمحله و چند روستاي ديگر واقع در کوهستان، کليه روستاهاي استان استرآباد وضع بسيار فقيرانه‌اي دارند و حتي يکي از آن‌ها نيز داراي کسب و کار و صنعت نيست.»

بسياري از زمين‌هاي ايالت در دست اربابان بود و آن‌ها از گذشته، زمين‌ها را در اختيار داشتند. هر يک از روستاها براي خود مالکي داشت که آن را به طريقي به دست آورد بود که در اين ارتباط، احکام بسياري وجود دارد. چنانچه از ناصرالدين‌شاه فرماني براي ميرزا فتح‌الله خان لشکرنويس است که قريه آزاد‌محله از بلوک سدن رستاق استرآباد را که از قراء خالصه بود، به وي واگذارند که از ابتداي توشيقان‌ئيل و ما بعدها همه قسم تصرفات مالکانه در قريه مزبور بنمايند، يا به تقاضاي نصرالسلطنه اميرتومان و حکمران استرآباد، ناصرالدين‌شاه قريه للدوين را به مالکيت حاجي سيدمحمد طاهر واگذار مي‌کند.

رعايا در زمين‌هاي متعلق به اربابان مشغول به کار بودند. آن‌ها بخشي از زمين‌ها را به نسق (شاليزار) اختصاص مي‌دادند. شرايط مناسب کشاورزي در اين بلوک، سبب شده بود تا «جمع خالصه ديواني استرآباد، بيشترش از جمع سدن ‌رستاق به عمل آيد، مخصوصاً از سدن، کردمحله و قلعه محمود.»

بلوک سدن رستاق جزو ايالت استرآباد بود. براي اداره‌ي اين بلوک، کلانتري انتخاب مي‌شد. «علي‌الرسم از طرف حکومت دو نفر کلانتر معين مي‌شد، يکي براي سدن‌رستاق و کردمحله و يکي براي انزان.»

از جمله کلانتران کردمحله و بلوک سدن رستاق، «حيدرقلي مسعود السطان» بود که مرگ او نيز در روستاي کفشگيري اتفاق افتاد. علاوه بر او، مي‌‌توان از «محمد قلي‌خان سرتيپ» به عنوان يکي از کلانتران بلوک نام برد.

علاوه بر کلانتر، «رئيس ماليات» نيز براي بلوک تعيين شده بود که در کنار وي انجام وظيفه مي‌کرد. وکيل‌الدوله مقصودلو در يکي از گزارش‌هاي خود مي‌نويسد:

«مسيوو وندرل رئيس گمرک ماليات سدن رستاق و انزان [و] توابع را شخصاً به عهده گرفته [تا] ماليات را جمع‌آوري نمايد.»

مرکز ايالت، کردمحله [کردکوي] بود. محمدعلي قورخانچي (صولت نظام) در نخبه کامراني (1327ق) مي‌نويسد: «کردمحله قصبه­‌ي سدن رستاق و داراي دکاکين چند و حمام و مسجد است و تقريباً شش هزار نفر سکنه دارد. مردمش بالذات شجاع و جنگي و به واسطه‌ي همجوار بودن با طايفه جعفرباي يموت، هميشه با آن‌ها در زد و خوردند و دهات اطراف هم در مواقع کشمکش، بدون اظهار از آن‌ها حمايت مي‌‌کنند و سوار دولتي هم از کردمحله مطابق بنيچه گرفته مي‏شود.»

قرار داشتن بلوک سدن رستاق در جنوب دشت‌هاي وسيع که ايلات در آن ساکن بودند، سبب شد تا اوضاع منطقه در اثر تهاجمات مکرر ايلات شمالي ناامن باشد. به نوشته‌ي رابينو، اين ناحيه در معرض حملات ترکمانان جعفرباي بود که عبه‌هاي [اُبه] ايشان در مرز شمالي است و هفته‌اي نيست که دو - سه تن در تصادم بين اهل ده و مهاجمان کشته نشوند. در اين زمينه، گزارش‌هاي فراواني در کتاب «مخابرات استرآباد» وجود دارد.

مهم‌ترين راه در بلوک استرآباد، جاده­‌ي شاه‌عباسي بود که عملاً بلوک را به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم مي‌کرد.

در اين ايالت، امام‌زاده­‌هايي نيز وجود داشت که مهم‌ترين آن‌ها عبارت بودند از: امام‌زاده روشن‌آباد، پنج امام لمسک، شاهزاده عبدالله حيدر آباد و امام‌زاده ابراهيم النگ.

وجود تپه‌­هاي تاريخي فراوان، نشانگر اهميت اين منطقه در گذشته‌هاي دور است. از جمله اين تپه‌ها عبارتند از:

1. تپه‌ للدوين 2. تپه آزادمحله 3. تپه مرد مؤمن گرگاني 4. تپه‌ قلعه محمود 5. تپه نزديک امام‌زاده ورسن يا پنج امام 6. تپه‌اي قديمي نزديک به دهکده کلاجان 7. تپه‌اي قديمي نزديک به کفشگيري از طرف استرآباد 8. شاه‌تپه (گنجمان کوه، نزديک بالاجاده از دهکده‌هاي سدن رستاق) 9. موزائيش‌تپه (زير دست دهکده بالاجاده) 10. خرگوش‌تپه (از تپه‌هاي حدود سدن رستاق و ملک) 11. زال‌تپه (از تپه‌هاي سامان سدن رستاق و ملک) 12. قره‌تپه (از تپه‌هاي سامان سدن رستاق و ملک) 13. تپه سبزدشت (از تپه‌هاي سامان سدن رستاق و ملک) 14. تپه کللي (از تپه‌هاي حدود سدن رستاق و ملک) 15. شغال تپه (از تپه‌هاي حدود سدن رستاق و ملک) 16. تپه چالکي (در اراضي دهکده چالکي سدن رستاق) 17. تپه ورسن (در اراضي دهکده ورسن) 18. تپه لمسک (در  اراضي دهکده لمسک) 19. شهر باستاني تميشه با ديوار مشهور که در جهت شمالي و جنوبي کشيده شده بود و در غرب سدن رستاق واقع شده و نشانگر اهميت اين منطقه بود.

هم اکنون قلمرو بلوک سدن رستاق ميان دو شهرستان گرگان و کردکوي تقسيم شده است. قسمت شرق بلوک سدن رستاق، در حوزه­‌ي بخش مرکزي گرگان قرار دارد و بخش غربي آن شامل: دهستان سدن رستاق شرقي به مركزيت روستاي يساقي و دهستان سدن رستاق غربي به مركزيت روستاي چهارده در شهرستان کردکوي است، اما آنچه که باقي ماند، پيوستگي فرهنگي، مذهبي، اقتصادي، جغرافيايي و زبان اهالي اين منطقه است که همچنان وجود دارد و اين قسمت را نسبت به ديگر نواحي، متمايز كرده است. امروزه بلوک سدن رستاق وجود خارجي ندارد، ولي در زبان محاوره مردم غرب گرگان و شرق کردکوي، همچنان واژه‌ي «سدن رستاق» شنيده مي‏شود و ساکنان آن خود را متعلق به آن‌جا مي دانند.

…

پي‌نوشت:

1. «کمه» يا «کومه» بنايي است که از چوب برپا مي‌دارند که جگن باشد و ابداً آب از آن ريزش نمي‌کند (ذبيحي، مسيح. گرگان‌نامه. صص 100-99).

…

منابع:

• ذبيحي، مسيح ‏الله. (1386). استرآبادنامه. تهران: اميرکبير.

• ذبيحي، مسيح ‏الله. (1363). گرگان‌نامه. تهران: بابک.

• رابينو، ياسنت لويي. (1383). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلي وحيد مازندراني). تهران: علمي و فرهنگي.

• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 6). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.

• معطوفي، اسدالله. (1374). استرآباد و گرگان در بستر تاريخ. مشهد: درخشش.

• مقصودلو، حسينقلي (وکيل‌الدوله). (1363). مخابرات استرآباد. (به كوشش ايرج افشار و محمدرسول درياگشت). تهران: تاريخ ايران.

• ملگونف، گريگوري. (1376). کرانه‌هاي جنوبي درياي خزر يا استانهاي شمالي ايران. (ترجمه اميرهوشنگ اميني). تهران: کتاب‏سرا.