سد گلستان

سد گلستان     Golestan Dam

سدی در شمال شرقی گنبدكاووس.

سد گلستان در موقعیت جغرافیایی 37درجه و 20دقيقه عرض شمالي و 55درجه و 18دقيقه طول شرقي در حدود 60متر بالاتر از آب‌هاي آزاد واقع شده است و در 12 كيلومتري شمال شرقي شهرستان گنبدكاووس بر روي شاخه اصلی گرگان‌رود قرار دارد و رودخانه‌های اوغان، دوغ و نیز شاخه کوچک آق‌سو به این سد وارد می‎شود. این سد جزو اولین سدهایی است که در کشور با مشارکت مردمی ساخته شده است.

طرح مطالعه اولیه سد گلستان، با نام مطالعات گرکز آغاز شد. این سد قدیمی در يك كيلومتري شمال غربي روستايي به ‌اين نام واقع شده ‌است. با توجه به بررسی‏ها، مقرر شد به جای سد گرکز، سدهایی به نام سد عرب سورنگ و سد صوفی شیخ احداث شود. بنابراین در مطالعات اولیه سد گلستان، گاهی به آن، «عرب سورنگ» (که نام نزدیک‌ترین روستا به منطقه مطالعاتی است)، نیز می‏گویند که در نهایت به «گلستان» نام گذاری شد.

عملیات ساختمانی سد از سال 1374ش، و بهره‌برداری از آن در سال 1379 آغاز شد. طبق طراحی اولیه، از 110میلیون ‌مترمکعب ظرفیت تنظیم آب توسط سدگلستان، 51 میلیون مترمکعب به شبکه سد، 25 میلیون مترمکعب به پشتیبانی سد وشمگیر،20 میلیون مترمکعب به آبیاری بخشی از زمین‏های حد فاصل سدگلستان و سد وشمگیر و بقیه به تبخیر و محیط‏زیست اختصاص یافته است.

اهداف احداث این سد عبارتند از: تأمین آب کشاورزی و آشامیدنی به وسیله توسعه زمین‏های ساحل راست گرگان‌رود با احداث شبکه آبیاری زهکشی در محدوده‏ی سد و استفاده از سيستم آبياري تحت فشار، كمك به بهبود زمین‏های شبكه آبياري سد وشمگير به‌وسیله کنترل میزان رسوب ورودی و افزایش عمر مفید سد، كنترل و کاهش خسارت و مهار سیلاب‌هاي مخرب سالانه، بهبود وضعیت کشاورزی و دامداری و ایجاد اشتغال و تسهیلات زیربنایی متناسب با رشد در منطقه.

این سد از نوع سدهای خاكيِ همگن است که طول دیواره 1300 متر، ارتفاع آن از پي 25 متر و از کف رودخانه 17 متر است. عرض کف سد در پي200 متر، عرض دیواره (بالای سد) 10متر، سطح درياچه 1500 هکتار و مساحت حوضه آبریز آن 4451 کیلومترمربع است. مخزن سد در ابتدای ساخت، حدود 86 میلیون مترمکعب ظرفیت ذخیره داشته، ولی به دلیل حجم رسوبات وارد شده به سد، در سال‌های اخیر، به ویژه در سیل سال1380، ظرفیت ذخیره‏ی سد به 62 میلیون مترمکعب در سال 1389 کاهش یافته است. ایستادگی سد گلستان در برابر سیل‌های سال‌های اخیر، هر چند موجب پیشگیری از خسارات فراوان به زمین‌ها و ساختمان‌های پایین‏دست سد شده، ولی باعث شده که حدود 24 میلیون مترمکعب از حجم ذخیره‏ی آن با رسوب پُر شود و حجم ذخیره‌سازی سد کاهش یابد.

زمین‌های زیر پوشش سد، از رسوبات شن و ماسه‌ای و رسی تشکیل شده است. در خاک‌های این زمین‌ها، رسوبات جنگلی نیز دیده شده است. بافت متوسط تا نیمه سنگین با زهکشی متوسط، از مشخصه‌های بارز خاک‏های این منطقه است. در این منطقه، پُر باران‌ترین فصل، زمستان و کم باران‌ترین فصل، تابستان، همچنین سردترین ماه، بهمن و گرم‌ترین ماه، تیر و مرداد است. هیچ‏گونه چین‎خوردگی، تغییر شیب و زمین لرزه قابل توجه در جناحین و بستر محور ساختگاه سدگلستان وجود ندارد. توسعه رسوبات دانه‏ریز در حد شن و ماسه و رس و فقدان لایه‌های نفوذپذیر و لایه‌های سختِ شکاف‌دار در محور و مخزن سد، یکی از موارد مثبت این ساختگاه است. سطح ایستابی آب در سواحل به طور عمومی بالاست. سطح ايستابي در چاه‌های حفر شده‏ی دور از سواحل، در مناطق توسعه کشاورزی شمال غرب، چندین متر و گاهی تا ده متر بالاتر از سطح آب رودخانه است.

تا سال 1390، مجموع شبکه خالص سد 8500 هکتار بوده است. طول کانال اصلی (درجه یک)، 5/9 کیلومتر و کانال فرعی (درجه 2)، 65 کیلومتر بوده است. ایستگاه پمپاژ سد، دارای 23 دستگاه موتور پمپ است. آب پمپاژ شده توسط دو مسیر به ابتدای شبکه آبیاری انتقال می‌یابد.

به منظور استفاده‏ی بهتر از آب رودخانه اوغان و انتقال آن و در نهایت افزایش قدرت تنظیم آب سد، بند انحرافی بر روی رودخانه اوغان احداث شده است. طول این سد خاكي 113 متر، عرض آن 10 متر و ارتفاع آن 28 متر است. آب رودخانه اوغان به وسیله كانالي به طول 450 متر و به عرض کف 80 متر، از بند انحرافی خاکی اوغان وارد مخزن اصلي سد گلستان مي‌شود. این بند انحرافی، وظیفه هدایت سیلاب گرگان‏رود و اوغان به سمت سرریز سد گلستان را برعهده دارد.

سرريز سدگلستان از نوع سرریز آزاد بتني به طول 130 متر، در تكيه‏گاه چپ سد واقع شده است. بیشترین ظرفيت سرريز، 1550 مترمكعب بر ثانيه و ارتفاع آب روي سرريز در هنگام تخليه سيلاب، برابر 35/3 متر است. نوع تندآب استفاده شده، پله‌اي و طول آن 450متر، متشكل از 9 عدد پایه پل مي‏باشد. آب عبوري از سرريز به رودخانه اوغان، وارد و از آن‌جا به رودخانه اصلي (گرگان‌رود) هدايت می‌شود.

سد گلستان در سال 1380، 10 میلیون مترمکعب ذخیره داشت که در اثر وقوع سیل بزرگ مردادماه همان سال، در 12 ساعت پر شد و حجم آن به 89 میلیون مترمکعب رسید. مقایسه سیل‌های سال‌های 1380 و 1381 با سیل سال 1371 رودخانه گرگان‌رود، از نظر مقدار دبی طغیانی و خسارت به وجود آمده، بیانگر نقش انکارناپذیر سد گلستان در مهار سیلاب بوده است.

…

منابع:

• آب منطقه‌اي گلستان. (1380). گزارش مقدماتی ارزیابی سيل مردادماه حوضه گرگان‌رود. گرگان: مؤلف.

• تیموری، جواد. [بي‌تا]. نقش تشكل‏هاي كشاورزي در مديريت بهره‏برداري شبكه‏هاي مدرن و سنتي. بازيابي 14/7/1387، از:   http://news.moe.org.ir/vdcg.z93rak9ntpr4a.html .

• شرکت سهامی آب منطقه‏ای گلستان. [بي‌تا]. سد گلستان. بازيابي 8/9/1389، از: http://www.gsrw.ir/U-Portal.aspx?GroupsID=139.

• شرکت سهامی آب منطقه‌اي مازندران و گلستان. [بي‌تا]. طرح سد و شبكه آبياري گلستان. گرگان: مؤلف.

• شرکت سهامی آب منطقه‌اي مازندران و گلستان. (1381). گزارش اوليه سيل مرداد 81 در شرق گلستان. گرگان: مؤلف.

• شرکت سهامی آب منطقه‌اي مازندران. (1372). گزارش مطالعات مرحله اول طرح گرکز (جلد 9 و 14: گزارش مطالعات زمین‌شناسی). ساري: مؤلف.

• مشاور تهران برکلی. (1377). گزارش نهایی شبکه آبیاری و زهکشی گلستان (جلد 16). ساري: آب منطقه‏ای مازندران.