زرقدر
زرق در
Zarghdar
درهای در جادهی آزادشهر به شاهرود.
اين دره با مختصات جغرافيايي 36درجه و 58دقيقه عرض شمالي و 55درجه و 19دقيقه طول شرقي واقع شده است که بين 600 تا 700 متر بالاتر از سطح آب های آزاد قرار دارد. در کوههای البرز شرقي واقع شده است. علت اين نامگذاري، شايد به دليل وجود سنگهاي براق در کف اين دره باشد و معني آن «درهي پر زرق و برق» است. رودخانهاي که در زرق در جاري است، در نزديکي روستای حاجی آباد، به رودخانه تيلآباد يا خرمارود ميريزد.
در اين دره، هر سه نوع سنگهای آذرين، رسوبي و دگرگوني يافت ميشود. سنگهاي دوران مختلف زمينشناسي نيز برونزد دارد. به علت محدود بودن پوشش گياهي، بيرونزدگي سنگها کاملاً آشکار است. افزون بر آن، کانيهاي مختلف و مواد معدني قابل استخراج نيز يافت ميشود. به موارد بالا، بايد وجود اشکال مختلف فرسايشي در دامنه و کف رودخانه، انواع گسل، انواع آبشار، اشکال مختلف سنگهاي آذرين و پديدههاي ديگر زمينشناسي را نيز افزود.
ويژگي زرقدر در اين است که در يک محدودهي کوچک دو کيلومتري، تنوع سنگها و پديدههاي زمينشناسي بسيار زياد است. هر دو نوع سنگ آذرين دروني (شامل گرانوديوريت و گابرو) و بيروني در اين دره بيرونزدگي دارند (به شکل تودهاي، سيل و دايک). اشکال تودهاي، شکل خاصي ندارند و حجم بزرگي را شامل ميشوند. انواع سنگهاي رسوبي به صورت لايه لايه در اين دره بيرونزدگي دارند که در دورههاي مختلف زمينشناسي شکل گرفتهاند. سازند شمشک که از سازندهاي معروف ايران بوده و در ژوراسيک تشکيل شده، در اين دره از گسترش بيشتري برخوردار است.
انواع فسيلهاي گياهي در اين منطقه ديده ميشود که مهمترين آنها آثار برگ سرخسها در تنهي درختانِ سنگ شده است. گاهي فسيلهاي بزرگي از تنه درختان در دامنه کوه يا کف رودخانه يافت ميشود. چند آبشار در انتهاي دره وجود دارد که به علت فصلي بودن رودخانه، فقط در بعضي از اوقات سال آب دارند. آبشار ديگري در منطقه وجود دارد که به آن آبشار «گسلي» ميگويند. اين آبشار در اثر جابهجايي لايههاي رسوبي تشکيل شده است.
در اين دره، سنگهايي به نام «دَمبُرو سنگ» وجود دارد. دمبرو سنگ به معناي واژگون است و در اصطلاح محلي، به تعدادي سنگ بزرگ به وزن چند تن گفته ميشود كه به صورت طبيعي و معلق بر روي ستوني از خاك و مواد آبرفتي قرار دارند. در اصطلاح علمي، به اين پديده «دودكش جن» ميگويند. اين پديدهها در نزديكي آبشاري قرار دارند كه در بيشتر اوقات سال آب دارد. يك گسل نيز در اين محل با شيب به سمت شمال وجود دارد كه به همين نام معروف است. اين گسل سبب جابجاييهايي در محل شده است.
درهي زرقدر از نظر مطالعات علمي، گردشگري و همچنين به علت وجود سنگهاي گابرو، گرانوديوريت، سرپانتين، تالک، مرمر، و ماگنتيت داراي اهميت بسياري است. گابرو به رنگ سبز تيره تا سياه در محل وجود دارد. اين سنگ پس از برش دادن، سنگ تزئيني است، ولي ذخاير آن قابل استخراج نيست. تجزيه کانيهاي آهن و منيزيمدار گابرو سبب ايجاد کانيهاي جديد دگرساني در منطقه شده است. گرانوديوريتها با رنگ روشن در منطقه وجود دارند و دانههاي تشکيل دهندهي آن، در حد درشت بلور تا متوسط بلور است. رنگ زيبا، استحکام و منحصر به فرد بودن اين سنگ در استان، از ويژگيهاي ممتاز آن براي استخراج است، البته در صورتي که حجم ذخاير آن مناسب باشد. سرپانتين پس از جلا دادن، رنگ زيبايي پيدا ميکند که از آن اشياي زينتي ميسازند. اين ماده معدني در محل، گسترش چنداني ندارد و حجم ذخاير آن کم و بيشتر به صورت ناخالص و پودر درآمده است. در بعضي نقاط، در حال تبديل شدن به تالک ميباشد، بنابراين براي بهرهبرداري مناسب نيست. مهمترين ماده معدني زرقدر، که ذخاير آن در حد قابل استخراج مي باشد، تالك است. تالک در منطقه به رنگ سبز کمرنگ يا سفيد مايل به نقرهاي ديده ميشود. لايههاي تالک در منطقه از نوع طول و عمق نسبتاً زياد، ولي با ضخامت کم است. مرمر، سنگ دگرگوني و باارزشي است كه در نقاط محدودي از منطقه وجود دارد. در درهي زرقدر، مانيتيت به صورت يک تودهي سنگي سياه و سخت در نزديکي سنگهاي آذرين قرار دارد و درصد بالايي عنصر آهن دارد. در سال 89 يک سنگ شکن براي بهره برداري از سنگ هاي اين دره در دهانه آن ساخته شده است.
منابع:
• خسرويمهر، علياصغر. (1382). گزارش بازديد دو روزه آزادشهر و شاهرود. مرکز ضمن خدمت فرهنگيان گرگان.
• قريب، عبدالکريم. (1376). فرهنگ زمين شناسي. تهران: انتشارات دانشگاه تربيت معلم.
• ماخاچکي، فليکس. (1348). طبقه بندي کاني ها بر اساس ژئوشيمي. (ترجمه حسين عرفاني). انتشارات دانشگاه تهران.
• مهندسين مشاور تهران پادير. (1373). گزارش زمين شناسي پتانسيل تالک حاجي آباد، جنوب آزادشهر. تهران: وزارت معادن و فلزات.